Adhyaya 27

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् / एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागात सहाविसावा अध्याय। ऋषी म्हणाले—कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलि ही चार युगे (चतुर्युग) आहेत; हे सूत, यांचा स्वभाव संक्षेपाने सांगावा।

Verse 2

सूत उवाच गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् / पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः

सूत म्हणाला—नारायणस्वरूप श्रीकृष्ण जेव्हा आपल्या परम पदाला गेले, तेव्हा परमधर्मात्मा पांडव पार्थ, शत्रुतापन, (अशी अवस्था झाली)।

Verse 3

कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः / अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्

उत्तरविधी यथाविधी करून, महान शोकाने आच्छादित होऊन, त्याने मार्गावर चालत जाणारे मुनि कृष्णद्वैपायन (व्यास) पाहिले।

Verse 4

शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् / पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्ऽजुनः

शिष्य-प्रशिष्यांनी सर्व बाजूंनी वेढलेल्या त्या ब्रह्मवाद्यापुढे, अर्जुनाने शोक टाकून देऊन भूमीवर दंडवत् प्रणाम केला।

Verse 5

उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने / इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो

अतिशय आनंदित होऊन तो म्हणाला—हे महामुने, आपण कोणत्या देशातून आला आहात? आणि आता इतक्या लवकर कुठे जात आहात—हे प्रभो, कोणत्या देशाकडे?

Verse 6

संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः / इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण

तुमच्या दर्शनाने माझा प्रचंड शोक दूर झाला. आता माझे कर्तव्य काय ते सांगा, हे पद्मदल-नेत्र प्रभो।

Verse 7

तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः

तेव्हा महायोगी कृष्णद्वैपायन (व्यास) स्वतः त्याला म्हणाले—नदीकाठी बसलेले, शिष्यांनी वेढलेले मुनिवर।

Verse 8

इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन / ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्

हे पांडुनंदना, हा घोर कलियुग प्राप्त झाला आहे. म्हणून मी देवाच्या महापुरी वाराणसीस प्रस्थान करीत आहे।

Verse 9

अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः / भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

या घोर कलियुगात लोक पापमार्गाचा अवलंब करतील; ते महापापी होऊन वर्णाश्रमधर्माचा त्याग करतील।

Verse 10

नान्यत् पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् / सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे

कलियुगात प्राण्यांसाठी वाराणसी पुरीखेरीज सर्व पापांचे शमन करणारे दुसरे कोणतेही प्रायश्चित्त मला दिसत नाही।

Verse 11

कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः / भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः

कृत, त्रेता आणि द्वापर—या सर्व युगांत निश्चयच महात्मे पुरुष होतील; ते धर्मनिष्ठ व सत्यव्रती असतील.

Verse 12

त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः / पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्

तू लोकांत विख्यात आहेस—धैर्यवान व प्रजावत्सल। म्हणून आता परम धर्म, आपला स्वधर्म, पाळ; तसे केल्याने तू भयातून मुक्त होशील.

Verse 13

एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः / पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः

भगवानाने असे सांगितल्यावर, शत्रुपुरविजयी पार्थाने नमस्कार करून, हे द्विजोत्तमांनो, युगधर्मांविषयी विचारले.

Verse 14

तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्

मग सत्यवतीपुत्र मुनि (व्यास) यांनी ईशान देवाला नमस्कार करून, युगांचे सनातन धर्म त्याला सविस्तर सांगितले.

Verse 15

वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर / न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्

हे नरेश्वर, मी तुला युगधर्म संक्षेपाने सांगतो. हे पार्थ, माझ्याने त्यांचे विस्तृत वर्णन करणे शक्य नाही.

Verse 16

आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः / तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते

प्रथम युग कृतयुग असे सांगितले आहे; त्यानंतर ज्ञानी त्रेतायुग म्हणतात। तिसरे द्वापर, हे पार्थ, आणि चौथे कलियुग असे उच्यते।

Verse 17

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते / द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे

कृतयुगात परम साधन ध्यान आहे; त्रेतायुगात ज्ञान असे म्हटले जाते। द्वापरात यज्ञ श्रेष्ठ म्हणतात, आणि कलियुगात दानालाच मुख्य धर्म मानतात।

Verse 18

ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः / द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः

कृतयुगात ब्रह्मा अधिष्ठाता देव; त्रेतायुगात भगवान् रवि (सूर्य) प्रभु. द्वापरात विष्णु आराध्य दैवत; आणि कलियुगात रुद्र—महेश्वर—अधिष्ठाता ईश्वर आहे.

Verse 19

ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि / पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्

ब्रह्मा, विष्णु तसेच सूर्य—आणि सर्व देव—चारही युगांत पूजिले जातात; तसेच चारही युगांत पिनाकधारी भगवान् रुद्रही पूज्य आहेत।

Verse 20

आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः / त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः / त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति

आद्य कृतयुगात सनातन धर्म चार पायांवर स्थिर असतो। त्रेतायुगात तो तीन पायांचा होतो; द्वापरात दोन पायांवर टिकतो. पण तिष्य (कली) युगात तीन पायांपासून वंचित होऊन तो केवळ अस्तित्वमात्राने उरतो।

Verse 21

कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा / प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः

कृतयुगात स्त्री-पुरुषांचा संयोग स्वाभाविकच होत असे आणि जीवनवृत्ती साक्षात् रसोल्लासाने परिपूर्ण असे। सर्व प्रजा सदैव तृप्त, आणि भोगी जन निरंतर आनंदमय असत।

Verse 22

अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय / तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे

हे पुरंजय! त्यांच्यात ‘अधम-उत्तम’ असा भाव नसतो; ते निर्विशेष असतात. त्या कृतयुगात त्यांचे आयुष्य, सुख आणि रूप सर्व समान असते.

Verse 23

विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा / ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः

ते शोकविरहित, सत्त्वसमृद्ध, एकांतप्रिय; ध्यान व तपस्येत निष्ठावंत—असे जन महादेवपरायण असतात.

Verse 24

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप

हे परंतप! त्या निष्कामपणे विचरतात, त्यांचे मन सदैव प्रसन्न असते. त्या पर्वतांमध्ये व समुद्रकिनारी वास करतात, आणि कोणत्याही स्थिर निवासाला बांधलेल्या नसतात.

Verse 25

रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः / तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत

काळयोगामुळे त्रेता नावाच्या युगात ‘रसोल्लासा’ ही सिद्धी नंतर नष्ट होते. ती सिद्धी लोप पावल्यावर तिच्या जागी दुसरी सिद्धी प्रवर्तते.

Verse 26

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्

जेव्हा जलाची सूक्ष्म वाफेसारखी अवस्था अडविली जाते, तेव्हा ते मेघरूप धारण करते; आणि गर्जन करणाऱ्या मेघांतून वर्षेचा प्रवाह सुरू होतो।

Verse 27

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले / प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः

त्या वर्षेने एकदाच पृथ्वीचा स्पर्श होताच, त्यांच्या निमित्त ‘गृह’ म्हणून ओळखले जाणारे वृक्ष प्रकट झाले—नैसर्गिक निवासरूपाने।

Verse 28

सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते / वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

त्यांच्यापासून आणि त्यांच्याद्वारेच सर्व प्रकारचा परस्पर उपयोग व व्यवहार उत्पन्न झाला; आणि त्रेतायुगाच्या आरंभी प्रजा त्यानुसार जीवनव्यवस्था चालवीत होती।

Verse 29

ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात् / रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

नंतर दीर्घ काळ गेल्यावर, त्यांच्या अवस्थेच्या विपर्यासामुळे (पतनामुळे), त्यांच्यात राग-लोभयुक्त भाव अचानक उत्पन्न झाला।

Verse 30

विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना / प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

परंतु त्यांच्या अवस्थेचा विपर्यास झाल्यावर—त्या काळानुरूप बदलामुळे—‘गृह’ म्हणून ओळखले जाणारे ते सर्व वृक्ष तेव्हा पूर्णतः नष्ट झाले।

Verse 31

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः / अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

ते आधार नष्ट झाल्यावर मैथुनोत्पन्न प्रजा भ्रमित होऊन त्या परम सिद्धीचे ध्यान करू लागली; तेव्हा ते सत्याचे ध्याते झाले।

Verse 32

प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च

मग त्यांच्या हेतु ‘गृह’ असे नाव असलेले वृक्ष प्रकट झाले; ते वृक्ष वस्त्रे उत्पन्न करीत आणि त्यांची फळे आभूषणे होत।

Verse 33

तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् / अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

त्यांच्याच मध्ये सुगंध-वर्ण-रसयुक्त मधु उत्पन्न होत असे—माशीविरहित, महावीर्यवान—प्रत्येक पुटकात पुटकात प्रकट होई।

Verse 34

तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः / हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः

त्या आचरणाने त्रेतायुगाच्या आरंभी प्रजा वागत असे; त्या सिद्धीने सर्वजण हर्षित, पुष्ट आणि खरोखरच ज्वररहित झाले।

Verse 35

ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा / वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात्

नंतर काही काळाने ते पुन्हा लोभाने आच्छादित झाले; त्यांनी त्या वृक्षांना वेढून बलपूर्वक माशीविरहित मधु हिसकावून घेतले।

Verse 36

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित्

त्यांच्यावरील त्या अपचारामुळे आणि पुन्हा लोभामुळे, मधूसह कल्पवृक्ष काही काही ठिकाणी नाहीसे झाले।

Verse 37

शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम् / द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च

तीव्र थंडी, पाऊस आणि दाहक ऊन यांमुळे ते फार दुःखी झाले; आणि या द्वंद्वांनी सर्व बाजूंनी दडपले जाऊन त्यांनी संरक्षणासाठी आवरणे तयार केली।

Verse 38

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् / नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

द्वंद्वांचा प्रतिघात करून त्याने वार्ता—जीविका व व्यापार—याचा उपाय विचारात घेतला; तेव्हा मधूसह कल्पवृक्ष नष्ट झाले होते।

Verse 39

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः / वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः

त्यानंतर त्रेतायुगात त्यांची सिद्धी पुन्हा प्रकट झाली। वार्ता—कृषी व व्यापार—हे दुसरे साधन झाले, आणि त्यांच्या इच्छेनुसार पाऊस पडू लागला।

Verse 40

तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु / अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः

येथे त्यांच्या पावसाचे पाणी जे नीच भागांत गेले, ते अखंड पर्जन्यधारेने पुढे वाहत राहिले; त्यामुळे नीच भूमी नदीमार्ग व प्रवाहस्थान झाली।

Verse 41

ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले / अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन्

परंतु त्या जलाचे जे थेंब पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पडले, जल व पृथ्वीच्या उर्वर संगमाने ते त्या वेळी औषधी वनस्पती झाले।

Verse 42

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश / ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे

नांगर न चालवता, बी न पेरता—ग्राम्य व अरण्य अशा चौदा प्रकारच्या वनस्पती उत्पन्न झाल्या; तसेच ऋतुनुसार फुले-फळे धारण करणारे वृक्ष व झुडपेही प्रकट झाले।

Verse 43

ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः / अवश्यं भाविनार्ऽथे न त्रेतायुगवशेन वै

त्यानंतर सर्वत्र त्यांच्यात राग व लोभ उत्पन्न झाला; कारण जे होणार ते अटळ—खरेच त्रेतायुगाच्या प्रभावाने ते घडले।

Verse 44

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

मग त्या आपापल्या बळानुसार बलपूर्वक नद्या, शेतीक्षेत्रे, पर्वत तसेच वृक्ष, झुडपे आणि औषधीही ताब्यात घेऊ लागल्या।

Verse 45

विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् / पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः

त्यानंतर उलट क्रमाने त्या औषधी पुन्हा पृथ्वीमध्ये विलीन झाल्या; आणि पितामह ब्रह्म्याच्या आज्ञेने राजा पृथूने पृथ्वीचे दोहन करून तिचे उत्पन्न प्राप्त केले।

Verse 46

ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः / वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु

तेव्हा सर्वजण क्रोधमूर्छित होऊन परस्परांवर तुटून पडले; आणि काळाच्या अजेय बळाने प्रेरित होऊन बलात् भूमी, स्त्रिया, धन इत्यादी हिरावून घेतले।

Verse 47

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः / ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च

हे जाणून स्वयम्भू भगवान अज (ब्रह्मा) यांनी धर्ममर्यादेची प्रतिष्ठा करण्यासाठी आणि ब्राह्मणांच्या हित-रक्षणासाठी क्षत्रियांची सृष्टी केली।

Verse 48

वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः / यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम्

त्रेतायुगात प्रभूंनी वर्ण-आश्रमांची सुव्यवस्था केली; तसेच पशुहिंसा वर्ज्य असलेली यज्ञप्रवृत्तीही प्रवर्तित केली।

Verse 49

द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् / रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः

परंतु द्वापरयुगात मनुष्यांमध्ये नेहमी मतिभेद आढळतात; राग, लोभ व युद्ध उत्पन्न होते, आणि तत्त्वांचा दृढ निश्चय होत नाही।

Verse 50

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते / वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

या लोकात त्रेतायुगात वेद एकच, पण चतुष्पाद स्वरूपाने प्रतिष्ठित असतो; द्वापरादि युगांत मात्र वेदव्यासांनी तो चार भागांत विभागला जातो।

Verse 51

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

पुन्हा ऋषिपुत्रांनी केलेल्या अधिकाधिक भेदांमुळे परंपरा तुटतात—दृष्टीभ्रमामुळे, मंत्र व ब्राह्मण-भागाच्या विन्यासातील फेरबदलामुळे, तसेच स्वर-वर्णांच्या उलटसुलटीमुळे।

Verse 52

संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः / सामान्याद् वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित्

ऋग्, यजुः आणि साम यांच्या संहिता श्रुती-ऋषींनी संकलित केल्या; आणि ठिकठिकाणी सामान्य व वैकृत अशा दृष्टीभेदांमुळे त्या विविध रूपांनी भिन्न होतात।

Verse 53

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत

हे सुव्रत! ब्राह्मणग्रंथ, कल्पसूत्रे, मंत्रांचे प्रवचन, इतिहास व पुराणे, आणि धर्मशास्त्रे—ही सर्व धर्माला आधार देणारी प्रमाणशास्त्रे आहेत।

Verse 54

अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः / वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम्

अनावृष्टी, मृत्यू, तसेच प्रचंड वाऱ्यामुळे होणारे उपद्रव, आणि वाणी-मन-देहातून उत्पन्न दुःख—यांमुळे माणसांत निर्वेद (वैरस्य) उत्पन्न होतो।

Verse 55

निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा / विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्

निर्वेदातून त्यांच्यात दुःख व मोक्ष यांचा विचार उत्पन्न होतो; विचारातून वैराग्य, आणि वैराग्यातून संसारातील दोषांचे स्पष्ट दर्शन होते।

Verse 56

दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः / एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता

दोषांचे दर्शन झाल्यामुळेच द्वापरयुगात विवेकज्ञानाचा उदय होतो. रज-तमांनी युक्त अशी ही वृत्ती द्वापराची स्वभावस्थिती म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 57

आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

आदि कृतयुगात धर्म स्थिर असतो आणि त्रेतायुगातही तो प्रवर्ततो. द्वापरात तो व्याकुळ होऊन डळमळतो, आणि कलियुगात तो प्रायः नष्ट होतो.