Adhyaya 25
Adhyāya 25 — Liṅga-māhātmya (The Chapter on the Liṅga): Hari’s Śiva-Worship and the Fiery Pillar Theophany
या अध्यायात हरि–हर ऐक्याचा स्पष्ट बोध दिला आहे. श्रीकृष्ण कैलासावर दिव्य विहार करतात; त्यांच्या सौंदर्य‑मायेने देवगण व देवांगना मोहित होतात. द्वारकेत विरहव्यथा निर्माण होते; गरुड दैत्य‑राक्षसांपासून नगरीचे रक्षण करतो आणि नारदाच्या वार्तेने कृष्ण परत येतात. द्वारकेत ते मध्यान्ही सूर्योपासना, तर्पण, लिंगरूप भूतैश (शिव)‑पूजा आणि ऋषींना भोजन देऊन धर्माचरणात उच्च तत्त्वज्ञान गुंफतात. मार्कंडेय विचारतात—परम कृष्ण कोणाची उपासना करतात? कृष्ण सांगतात की आत्मतत्त्व प्रकट व्हावे व भय नष्ट करणारे पुण्य मिळावे म्हणून ते ईशान शिवाची लिंगपूजा करतात. ते लिंगाला अव्यक्त, अविनाशी ज्योती म्हणतात आणि ब्रह्मा‑विष्णूंचा आदिवाद अनंत ज्वालामय लिंगस्तंभावर थांबून शिवप्रकट, वरदान व लिंगपूजेची प्रतिष्ठा कशी झाली ते सांगतात. शेवटी फलश्रुती—पठन/श्रवणाने पापक्षय व नित्य जपाचा आदेश।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपूराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्विशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रविश्य मेरुशिखरं कैलासं कनकप्रभम् / रराम भगवान् सोमः केशवेन महेश्वरः
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्री संहितेच्या पूर्वभागातील पंचविसावा अध्याय. सूत म्हणाले—मेरुशिखरावरील सुवर्णप्रभ कैलासात प्रवेश करून भगवान् सोमस्वरूप महेश्वर केशवासह आनंदाने रमले.
Verse 2
अपश्यंस्तं महात्मानं कैलासगिरिवासिनः / पूजयाञ्चक्रिरे कृष्णं देवदेवमथाच्युतम्
त्या महात्म्याला पाहून कैलासगिरीचे निवासी तत्क्षणी कृष्ण—देवदेव, अच्युत—यांची पूजा करू लागले.
Verse 3
चतुर्बाहुमुदाराङ्गं कालमेघसमप्रभम् / किरीटिनं शार्ङ्गपाणि श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्
चार भुजांचा, उदार अंगांचा, काळ्या मेघासारख्या प्रभेचा—किरीटधारी, शार्ङ्गधनुष्य धारण करणारा, आणि वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह असलेल्या प्रभूचे ध्यान करावे.
Verse 4
दीर्घबाहुं विशालाक्षं पीतवाससमच्युतम् / दधानमुरसा मालां वैजयन्तीमनुत्तमाम्
दीर्घ बाहूंचा, विशाल नेत्रांचा, पीतवस्त्रधारी अच्युत—जो वक्षस्थळी अनुपम वैजयन्ती माळ धारण करतो.
Verse 5
भ्राजमानं श्रिया दिव्यं युवानमतिकोमलम् / पद्माङ्घ्रिनयनं चारु सुस्मितं सुगतिप्रदम्
दिव्य श्रीने तेजस्वी, अत्यंत कोमल तरुण—कमळचरण व कमळनयनयुक्त; मनोहर, मृदुस्मित, आणि उत्तम सुगती देणारा.
Verse 6
कदाचित् तत्र लीलार्थं देवकीनन्दवर्धनः / भ्राजमानः श्रीया कृष्णश्चचार गिरिकन्दरे
एकदा तेथे केवळ लीलार्थ, देवकीचा आनंद वाढविणारा, शुभ श्रीने तेजस्वी श्रीकृष्ण गिरिकंदरात विचरू लागला।
Verse 7
गन्धर्वाप्सरसां मुख्या नागकन्याश्च कृत्स्नशः / सिद्धा यक्षाश्च गन्धर्वास्तत्र तत्र जगन्मयम्
गंधर्व-अप्सरांतील प्रमुख आणि सर्व नागकन्या; सिद्ध, यक्ष व गंधर्व—जिथे तिथे सर्व जगन्मय स्वरूपाने व्यापलेले होते।
Verse 8
दृष्ट्वाश्चर्यं परं गत्वा हर्षादुत्फुल्लोचनाः / मुमुचुः पुष्पवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि महात्मनः
ते परम आश्चर्य पाहून, हर्षाने ज्यांचे नेत्र फुलले, त्यांनी त्या महात्म्याच्या मस्तकावर पुष्पवृष्टी केली।
Verse 9
गन्धर्वकन्यका दिव्यास्तद्वदप्सरसां वराः / दृष्ट्वा चकमिरे कृष्णं स्त्रस्तवस्त्रविभूषणाः
दिव्य गंधर्वकन्या आणि तसेच अप्सरांतील श्रेष्ठ—कृष्णाला पाहून कामाने मोहित झाल्या; त्यांची वस्त्रे व भूषणे सैल झाली।
Verse 10
काश्चिद् गायन्ति विविधां गीतिं गीतविशारदाः / संप्रेक्ष्य देवकीसूनुं सुन्दर्यः काममोहिताः
काही सुंदर्या—गीतकलेत निपुण—विविध प्रकारची गीते गाऊ लागल्या; आणि देवकीसुताला पाहून त्या काममोहित झाल्या।
Verse 11
काश्चिद्विलासबहुला नृत्यन्ति स्म तदग्रतः / संप्रेक्ष्य संस्थिताः काश्चित् पपुस्तद्वदनामृतम्
काही सख्या विलासपूर्ण होऊन त्यांच्या समोर नृत्य करू लागल्या; आणि काही स्थिर उभ्या राहून एकाग्र नजरेने पाहत त्यांच्या मुखामृताचा रस पिऊ लागल्या।
Verse 12
काश्चिद् भूषणवर्याणि स्वाङ्गादादाय सादरम् / भूषयाञ्चक्रिरे कृष्णं कामिन्यो लोकभूषणम्
काही कामिनी सख्या आपल्या अंगावरील श्रेष्ठ भूषणं आदराने काढून, जो स्वतःच लोकांचा भूषण आहे त्या कृष्णाला अलंकृत करू लागल्या।
Verse 13
काश्चिद् भूषणवर्याणि समादाय तदङ्गतः / स्वात्मानं बूषयामासुः स्वात्मगैरपि माधवम्
काहींनी त्यांच्या अंगावरील श्रेष्ठ भूषणं घेऊन स्वतःला सजविले; आणि आपल्या भूषणांनीच माधवालाही अलंकृत केले।
Verse 14
काश्चिदागत्य कृष्णस्य समीपं काममोहिताः / चुचुम्बुर्वदनाम्भोजं हरेर्मुग्धमृगेक्षणाः
काही स्त्रिया काममोहाने कृष्णाजवळ येऊन, मृगनयनी मुग्धा होऊन हरिच्या कमलमुखाचे चुंबन करू लागल्या।
Verse 15
प्रगृह्य काश्चिद् गोविन्दं करेण भवनं स्वकम् / प्रापयामासुर्लोकादिं मायया तस्य मोहिताः
काहींनी गोविंदाचा हात धरून त्यांना आपल्या घरात नेले; त्यांच्या मायेमुळे मोहित होऊन, लोकांचा आदिप्रभूही आपल्यासारखाच आहे असे मानले।
Verse 16
तासां स भगवान् कृष्णः कामान् कमललोचनः / बहूनि कृत्वा रूपाणि पूरयामास लीलया
कमललोचन भगवान श्रीकृष्णांनी अनेक रूपे धारण करून लीलया त्या स्त्रियांच्या सर्व इच्छा पूर्ण केल्या।
Verse 17
एवं वै सुचिरं कालं देवदेवपुरे हरिः / रेमे नारायणः श्रीमान् मायया मोहयञ्जगत्
अशा रीतीने फार दीर्घ काळ देवदेवपुरात श्रीमान नारायण हरिने मायेनें जगाला मोहित करीत लीलारमण केले।
Verse 18
गते बहुतिथे काले द्वारवत्यां निवासिनः / बभूवुर्विह्वला भीता गोविन्दविरहे जनाः
खूप काळ गेल्यावर द्वारवतीतील लोक गोविंद-वियोगाने व्याकुळ व भयभीत झाले।
Verse 19
ततः सुपर्णो बलवान् पूर्वमेव विसजितः / कृष्णेन मार्गमाणस्तं हिमवन्तं ययौ गिरिम्
मग पूर्वीच पाठवलेला बलवान सुपर्ण (गरुड) हिमवंत पर्वताकडे गेला; आणि कृष्ण त्याचा शोध घेत मागोमाग गेले।
Verse 20
अदृष्ट्वा तत्र गोविन्दं प्रणम्य शिरसा मुनिम् / आजगामोपमन्युं तं पुरीं द्वारवतीं पुनः
तेथे गोविंद न दिसल्याने उपमन्यूने मुनिला मस्तक झुकवून प्रणाम केला आणि पुन्हा द्वारवती नगरीत परत आला।
Verse 21
तदन्तरे महादैत्या राक्षसाश्चातिभीषणाः / आजग्मुर्द्वारकां शुभ्रां भीषयन्तः सहस्त्रशः
त्याच वेळी महाबली दैत्य आणि अतिभयंकर राक्षस हजारोंच्या संख्येने शुभ्र द्वारकेत येऊन नगराला भयभीत करू लागले।
Verse 22
स तान् सुपर्णो बलवान् कृष्णतुल्यपराक्रमः / हत्वा युद्धेन महता रक्षति स्म पुरीं शुभाम्
तेव्हा बलवान सुपर्ण—ज्याचा पराक्रम कृष्णासमान होता—महायुद्धात त्यांचा संहार करून त्या शुभ नगरीचे रक्षण करू लागला।
Verse 23
एतस्मिन्नेव काले तु नारदो भगवानृषिः / दृष्ट्वा कैलासशिखरे कृष्णं द्वारवतीं गतः
याच काळात दिव्य ऋषी नारद—कैलासशिखरावर कृष्णाचे दर्शन घेऊन—द्वारवती (द्वारका) कडे गेले।
Verse 24
तं दृष्ट्वा नारदमृषिं सर्वे तत्र निवासिनः / प्रोचुर्नारायणो नाथः कुत्रास्ते भगवान् हरिः
ऋषी नारदांना पाहून तेथील सर्व निवासी म्हणाले: “हे नारायण, आमचे नाथ! भगवान हरि आता कुठे विराजमान आहेत?”
Verse 25
स तानुवाच भगवान् कैलसशिखरे हरिः / रमते ऽद्य महायोगीं तं दृष्ट्वाहमिहागतः
तेव्हा भगवान हरि म्हणाले: “कैलासशिखरावर आज महायोगी आनंदात रमले आहेत; त्यांचे दर्शन घेऊन मी येथे आलो आहे।”
Verse 26
तस्योपश्रुत्य वचनं सुपर्णः पततां वरः / जगामाकाशगो विप्राः कैलासं गिरिमुत्तमम्
त्याचे वचन ऐकून सुपर्ण गरुड—उडणाऱ्यांत श्रेष्ठ—आकाशमार्गाने, हे विप्रांनो, उत्तम कैलास पर्वतास गेला।
Verse 27
ददर्श देवकीसूनुं भवने रत्नमण्डिते / वरासनस्थं गोविन्दं देवदेवान्तिके हरिम्
त्याने देवकीसुताला पाहिले—रत्नांनी अलंकृत भवनात उत्तम आसनावर विराजमान गोविंद हरि, देवगण व देवाधिदेवाच्या सान्निध्यात।
Verse 28
उपास्यमानममरैर्दिव्यस्त्रीभिः समन्ततः / महादेवगणैः सिद्धैर्योगिभिः परिवारितम्
तो अमरांनी उपासिला जात होता, सर्व बाजूंनी दिव्य स्त्रियांनी वेढलेला होता, आणि महादेवाचे गण—सिद्ध व योगी—यांनी परिक्रमित होता।
Verse 29
प्रणम्य दण्डवद् भूमौ सुपर्णः शङ्करं शिवम् / निवेदयामास हरेः प्रवृत्तिं द्वारके पुरे
भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून सुपर्ण गरुड शंकर शिवाजवळ गेला आणि द्वारका पुरीतील हरीची प्रवृत्ती निवेदन केली।
Verse 30
ततः प्रणम्य शिरसा शङ्करं नीललोहितम् / आजगाम पुरीं कृष्णः सो ऽनुज्ञातो हरेण तु
त्यानंतर नील-लोहित शंकराला शिरसा प्रणाम करून कृष्ण पुरीत परत आला; तो हरीकडून अनुमती घेऊनच आला होता।
Verse 31
आरुह्य कश्यपसुतं स्त्रीगणैरभिपूजितः / वचोभिरमृतास्वादैर्मानितो मधुसूदनः
कश्यपपुत्रावर आरूढ होऊन मधुसूदनास देवांगनांच्या समूहाने भक्तिभावाने पूजिले, आणि अमृतासारख्या मधुर वचनांनी त्यांचा सन्मान केला।
Verse 32
वीक्ष्य यान्तममित्रघ्नं गन्धर्वाप्सरसां वराः / अन्वगच्छन् महोयोगं शङ्खचक्रगदाधरम्
अमित्रघ्नाच्या प्रस्थानाकडे पाहून गंधर्व-अप्सरांतील श्रेष्ठ जन त्यांच्या मागोमाग गेले—तो महायोगी, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा।
Verse 33
विसर्जयित्वा विश्वात्मा सर्वा एवाङ्गना हरिः / ययौ स तूर्णं गोविन्दो दिव्यां द्वारवतीं पुरीम्
सर्व स्त्रियांना सन्मानपूर्वक निरोप देऊन विश्वात्मा हरि—गोविंद—त्वरेने दिव्य द्वारवती नगरीकडे निघून गेला।
Verse 34
गते मुररिपौ नैव कामिन्यो मुनिपुङ्गवाः / निशेव चन्द्ररहिता विना तेन चकाशिरे
मुररिपू निघून गेल्यावर ना कामिन्या ना मुनिपुंगव शोभून दिसले; चंद्रहीन रात्रीप्रमाणे, त्याच्याविना ते प्रकाशहीन झाले।
Verse 35
श्रुत्वा पौरजनास्तूर्णं कृष्णागमनमुत्तमम् / मण्डयाञ्चक्रिरे दिव्यां पुरीं द्वारवतीं शुभाम्
कृष्णाच्या परम मंगलमय आगमनाची वार्ता ऐकताच नगरजनांनी त्वरेने शुभ व दिव्य द्वारवती नगरी सजविली।
Verse 36
पताकाभिर्विशालाभिर्ध्वजै रत्नपरिष्कृतैः / लाजादिभिः पुरीं रम्यां भूषयाञ्चक्रिरे तदा
तेव्हा त्यांनी विशाल पताका व रत्नांनी अलंकृत ध्वज, तसेच लाजा इत्यादी शुभ द्रव्यांच्या अर्पणाने त्या रम्य पुरीचे भूषण केले।
Verse 37
अवादयन्त विविधान् वादित्रान् मधुरस्वनान् / शङ्खान् सहस्त्रशो दध्मुर्वोणावादान् वितेनिरे
मधुर नाद असलेले विविध वाद्य त्यांनी वाजविले; सहस्रों शंख फुंकले गेले आणि वीणा-वादनही पूर्णत्वाने झाले।
Verse 38
प्रविष्टमात्रे गोविन्दे पुरीं द्वारवतीं शुभाम् / अगायन् मधुरं गानं स्त्रियो यौवनशालिनः
गोविंद शुभ द्वारवती पुरीत प्रवेश करताच, यौवनशालिनी स्त्रियांनी मधुर गीते गाण्यास सुरुवात केली।
Verse 39
दृष्ट्वा ननृतुरीशानं स्थिताः प्रासादमूर्धसु / मुमुचुः पुष्पवर्षाणि वसुदेवसुतोपरि
ईशानाला पाहून प्रासादांच्या माळ्यावर उभे असलेले लोक नाचू लागले; आणि वसुदेवसुतावर पुष्पवृष्टी करू लागले।
Verse 40
प्रविश्य भवनं कृष्ण आशीर्वादाभिवर्धितः / वरासने महायोगी भाति देवीभिरन्वितः
भवनात प्रवेश करून आशीर्वादांनी अभिवर्धित श्रीकृष्ण महायोगी रूपाने, देवींसह, श्रेष्ठ आसनावर विराजमान होऊन तेजस्वी दिसला।
Verse 41
सुरम्ये मण्डपे शुभ्रे शङ्खाद्यैः परिवारितः / आत्मजैरभितो मुख्यैः स्त्रीसहस्त्रैश्च संवृतः
सुरम्य व शुभ्र मण्डपात शंखादि प्रमुख पार्षदांनी वेढलेला, श्रेष्ठ पुत्रांनी सर्व बाजूंनी आवृत, आणि सहस्र स्त्रियांनीही परिपूर्ण असा तो विराजमान होता।
Verse 42
तत्रासनवरे रम्ये जाम्बवत्या सहाच्युतः / भ्राजते मालया देवो यथा देव्या समन्वितः
तेथे रम्य श्रेष्ठ आसनावर जांबवतीसह अच्युत विराजमान होता; माळेने विभूषित प्रभु, जणू देवीसह देवाप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता।
Verse 43
आजग्मुर्देवगन्धर्वा द्रष्टुं लोकादिमव्ययम् / महर्षयः पूर्वजाता मार्कण्डेयादयो द्विजाः
लोकांचा आदिकारण अव्यय परमेश्वर पाहण्यासाठी देव व गंधर्व आले; तसेच पूर्वजन्मी महर्षी—मार्कंडेय आदी द्विज—ही तेथे येऊन पोहोचले।
Verse 44
ततः स भगवान् कृष्णो मार्कण्डेयं समागतम् / ननामोत्थाय शिरसा स्वासनं च ददौ हरिः
मग भगवान् कृष्णाने मार्कंडेय आलेले पाहून उठून मस्तक झुकवून प्रणाम केला; आणि हरिने त्यांना आपलेच आसन अर्पण केले।
Verse 45
संपूज्य तानृषिगणान् प्रणामेन महाभुजः / विसर्जयामास हरिर्दत्त्वा तदभिवाञ्छितान्
महाबाहु हरिने त्या ऋषिगणांचा प्रणामपूर्वक यथोचित सन्मान केला; आणि त्यांच्या अभिलषित वरदान देऊन त्यांना निरोप दिला।
Verse 46
तदा मध्याह्नसमये देवदेवः स्वयं हरिः / स्नात्वा शुक्लाम्बरो भानुमुपतिष्ठत् कृताञ्जलिः
तेव्हा मध्यान्हसमयी देवांचा देव स्वयं हरि स्नान करून शुभ्र वस्त्रे धारण करून, हात जोडून सूर्यदेवापुढे भक्तिभावाने उभा राहिला।
Verse 47
जजाप जाप्यं विधिवत् प्रेक्षमाणो दिवाकरम् / तर्पयामास देवेशो देवेशो देवान् मुनिगणान् पितॄन्
दिवाकराकडे पाहत त्यांनी विधिपूर्वक नियत जप केला; मग देवेशाने देव, मुनिगण आणि पितर यांना तर्पण करून तृप्त केले।
Verse 48
प्रविश्य देवभवनं मार्कण्डेयेन चैव हि / पूजयामास लिङ्गस्थं भूतेशं भूतिभूषणम्
देवालयात प्रवेश करून, मार्कण्डेयासह त्यांनी लिंगस्थ भूतेश—ज्याचे भूतीच भूषण आहे—त्या प्रभूची पूजा केली।
Verse 49
समाप्य नियमं सर्वं नियन्तासौ नृणां स्वयम् / भोजयित्वा मुनिवरं ब्राह्मणानभिपूज्य च
सर्व नियम पूर्ण करून, तो संयमी नराधिप स्वतः मुनिवरांना भोजन घालून आणि ब्राह्मणांचा यथोचित सत्कार करून।
Verse 50
कृत्वात्मयोगं विप्रेन्द्रा मार्कण्डेयेन चाच्युतः / कथाः पौराणिकीः पुण्याश्चक्रे पुत्रादिभिर्वृतः
हे विप्रेन्द्रांनो, मार्कण्डेयासह आत्मयोग सिद्ध करून, अच्युत प्रभू पुत्रादिंनी वेढलेला असता पवित्र पौराणिक कथा सांगू लागला।
Verse 51
अथैतत् सर्वमखिलं दृष्ट्वा कर्म महामुनिः / मार्कण्डेयो हसन् कृष्णं बभाषे मधुरं वचः
ते सर्व कर्म अखिल पाहून महामुनी मार्कंडेय हसत हसत श्रीकृष्णास मधुर वचनांनी बोलला।
Verse 52
मार्कण्डेय उवाच कः समाराध्यते देवो भवता कर्मभिः शुभैः / ब्रूहि त्वं कर्मभिः पूज्यो योगिनां ध्येय एव च
मार्कंडेय म्हणाले—तुझ्या शुभ कर्मांनी कोणता देव सम्यक् आराधिला जातो? सांग, कर्मांनी पूज्य देव कोण आणि योगिनांच्या ध्यानाचा ध्येय कोण?
Verse 53
त्वं हि तत् परमं ब्रह्म निर्वाणममलं पदम् / भारावतरणार्थाय जातो वृष्णिकुले प्रभुः
तूच ते परम ब्रह्म—निर्वाणस्वरूप निर्मळ परम पद आहेस। हे प्रभो, पृथ्वीचा भार उतरविण्यासाठी तू वृष्णिकुलात जन्मलास।
Verse 54
तमब्रवीन्महाबाहुः कृष्णो ब्रह्मविदां वरः / शृण्वतामेव पुत्राणां सर्वेषां प्रहसन्निव
तेव्हा महाबाहु, ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ श्रीकृष्ण त्यास म्हणाले; सर्व पुत्र ऐकत होते आणि तो जणू हसत होता।
Verse 55
श्रीभगवानुवाच भवता कथितं सर्वं तथ्यमेव न संशयः / तथापि देवमीशानं पूजयामि सनातनम्
श्रीभगवान म्हणाले—तू सांगितलेले सर्व निःसंशय सत्य आहे. तरीही मी सनातन ईशान देवाची पूजा करतो।
Verse 56
न मे विप्रास्ति कर्तव्यं नानवाप्तं कथञ्चन / पूजयामि तथापीशं जानन्नैतत् परं शिवम्
हे विप्र! माझे काहीही कर्तव्य उरलेले नाही, आणि मला अप्राप्त असे काहीच नाही; तरीही मी त्या ईश्वराची पूजा करतो, त्याला परम शिव जाणून।
Verse 57
न वै पश्यन्ति तं देवं मायया मोहिता जनाः / ततो ऽहं स्वात्मनो मूलं ज्ञापयन् पूजयामि तम्
मायेने मोहित झालेले लोक त्या देवाला खरेपणाने पाहत नाहीत; म्हणून माझ्या आत्म्याच्या मूळ स्रोताची जाणीव करून देण्यासाठी मी त्याची पूजा करतो।
Verse 58
न च लिङ्गार्चनात् पुण्यं लोकेस्मिन् भीतिनाशनम् / तथा लिङ्गे हितायैषां लोकानां पूजयेच्छिवम्
या लोकी शिवलिंगार्चनातून मिळणारे पुण्य भयाचा नाश केल्यावाचून राहत नाही; म्हणून या लोकांच्या हितासाठी लिंगात शिवाची पूजा करावी।
Verse 59
यो ऽहं तल्लिङ्गमित्याहुर्वेदवादविदो जनाः / ततो ऽहमात्ममीशानं पूजयाम्यात्मनैव तु
वेदवाद जाणणारे म्हणतात की हा ‘मी’च ते लिंग आहे; म्हणून मी ईशानाला माझ्याच आत्मस्वरूपात, आत्म्यानेच पूजतो।
Verse 60
तस्यैव परमा मूर्तिस्तन्मयो ऽहं न संशयः / नावयोर्द्यिते भेदो वेदेष्वेवं विनिश्चयः
मी त्याचाच परम मूर्तिरूप आहे, त्याच्याच तत्त्वाने पूर्ण आहे—यात संशय नाही; आमच्या दोघांच्या तेजात काहीही भेद नाही—वेदांत असा निश्चय आहे।
Verse 61
एष देवो महादेवः सदा संसारभीरुभिः / ध्येयः पूज्यश्च वन्द्यश्च ज्ञेयो लिङ्गे महेश्वरः
हा देवच महादेव आहे; संसारबंधनास भयभीत जनांनी त्याचे सदैव ध्यान करावे, पूजा करावी व वंदन करावे. लिंगामध्येच महेश्वर जाणावा, अनुभूतीस यावा.
Verse 62
मार्कण्डेय उवाच किं तल्लिङ्गं सुरश्रेष्ठ लिङ्गे संपूज्यते च कः / ब्रूहि कृष्ण विशालाक्ष गहनं ह्येतदुत्तमम्
मार्कंडेय म्हणाले—हे देवश्रेष्ठ! ते लिंग नेमके काय? आणि लिंगामध्ये पूर्ण श्रद्धेने कोणाची पूजा होते? हे विशालाक्ष कृष्णा, सांग; हा विषय अत्यंत उत्तम व गूढ आहे.
Verse 63
अव्यक्तं लिङ्गमित्याहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम् / वेदा महेस्वरं देवमाहुर्लिङ्गिनमव्ययम्
लिंग अव्यक्त आहे असे ते म्हणतात—आनंदरूप, अक्षय ज्योती. वेद महेश्वर देवाला लिंगी, अव्यय प्रभू म्हणून सांगतात.
Verse 64
पुरा चैकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे / प्रबोधार्थं ब्रह्मणो मे प्रादुर्भूतः स्वयं शिवः
पूर्वी, जेव्हा भयंकर एकमेव महासागर उरला होता आणि स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाले होते, तेव्हा ब्रह्माला प्रबुद्ध करण्यासाठी स्वयं शिव माझ्यासमोर प्रकट झाले.
Verse 65
तस्मात् कालात् समारभ्य ब्रह्मा चाहं सदैव हि / पूजयावो महादेवं लोकानां हितकाम्यया
त्या काळापासून ब्रह्मा आणि मी सदैव लोकांच्या कल्याणाची इच्छा ठेवून महादेवाची पूजा करीत आलो आहोत.
Verse 66
मार्कण्डेय उवाच कथं लिङ्गमभूत् पूर्वमैश्वरं परमं पदम् / प्रबोधार्थं स्वयं कृष्ण वक्तुमर्हसि सांप्रतम्
मार्कंडेय म्हणाले—हे कृष्णा! आदिकाळी ते लिंग कसे प्रकट झाले, जे ऐश्वर्याचे चिन्ह व परम पद आहे? आमच्या प्रबोधनासाठी तूच आता ते सांगण्यास कृपा कर।
Verse 67
श्रीभगवानुवाच आसोदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम् / मध्ये चैकार्णवे तस्मिन् शङ्खचक्रगदाधरः
श्रीभगवान म्हणाले—तेव्हा एकच भयंकर एकार्णव होता, अविभक्त व तमोमय. त्या एक महासागराच्या मध्यभागी शंख-चक्र-गदा धारण करणारे (भगवान) स्थित होते।
Verse 68
सहस्त्रशीर्षा भूत्वाहं सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् सहस्त्रबाहुर्युक्तात्मा शयितो ऽहं सनातनः
मी सहस्रशीर्ष, सहस्राक्ष, सहस्रपाद व सहस्रबाहू धारण करून—योगयुक्त, आत्मसंयमी—मी सनातन, सर्वाधाररूपे शयित होतो।
Verse 69
एतस्मिन्नन्तरे दूरता पश्यमि ह्यमितप्रभम् / कोटिसूर्यप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम्
याच दरम्यान मी दूरून त्या अमितप्रभेला पाहतो—कोट्यवधी सूर्यांसारखा प्रकाशमान—तेजस्वी, आणि श्रीरूप दिव्य ऐश्वर्याने आवृत।
Verse 70
चतुर्वरक्त्रं महायोगं पुरुषं काञ्चनप्रभम् / कृष्णाजिरधरं देवमृग्यजुः सामभिः स्तुतम्
मी त्या दिव्य पुरुषाचे ध्यान करतो—चार तेजस्वी मुखांचा महायोगी, कांचनप्रभेने दीप्त—कृष्णाजिन धारण करणारा, आणि ऋग्-यजुः-साम वेदांच्या स्तोत्रांनी स्तुत।
Verse 71
निमेषमात्रेण स मां प्राप्तो योगविदां वरः / व्याजहार स्वयं ब्रह्मा स्मयमानो महाद्युतिः
निमेषमात्रात योगविदां श्रेष्ठ तो माझ्याजवळ आला. तेव्हा महातेजाने दीप्त, स्मितहास्य करीत स्वयं ब्रह्मदेव बोलू लागला.
Verse 72
कस्त्वं कुतो वा किं चेह तिष्ठसे वह मे प्रभो / अहं कर्ता हि लोकानां स्वयंभूः प्रपितामहः
‘तू कोण? कुठून आला आहेस आणि इथे का उभा आहेस? हे प्रभो, मला वहन कर. कारण मीच लोकांचा कर्ता—स्वयंभू प्रपितामह—आहे.’
Verse 73
एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणाहमुवाच ह / अहं कर्तास्मि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः
ब्रह्माने असे म्हटल्यावर मी उत्तर दिले—‘मी लोकांचा कर्ता आहे आणि पुन्हा पुन्हा त्यांचा संहर्ताही आहे.’
Verse 74
एवं विवादे वितते मायया परमेष्ठिनः / प्रबोधार्थं परं लिङ्गं प्रादुर्भूतं शिवात्मकम्
असा परमेष्ठीच्या मायेमुळे वाद वाढत गेला. तेव्हा प्रबोधनासाठी शिवस्वरूप परम लिंग प्रकट झाले.
Verse 75
कालानलसमप्रख्यं ज्वालामालासमाकुलम् / क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यान्तवर्जितम्
ते कालाग्नीप्रमाणे प्रखर, ज्वालांच्या माळांनी वेढलेले; क्षय-वृद्धिरहित आणि आदि-मध्य-अंतवर्जित होते.
Verse 76
ततो मामाह भगवानधो गच्छ त्वमाशु वै / अन्तमस्य विजानीम ऊर्ध्वं गच्छे ऽहमित्यजः
मग भगवान मला म्हणाले— “तू त्वरेने खाली जा; याचा अंत जाण. मी—अज ब्रह्मा—वर जातो.”
Verse 77
तदाशु समयं कृत्वा गतावूर्ध्वमधश्च द्वौ / पितामहो ऽप्यहं नान्तं ज्ञातवन्तौ समाः शतम्
मग त्वरित वेळ ठरवून ते दोघे निघाले—एक वर, एक खाली. पण मी आणि पितामह, शंभर वर्षांतही त्याचा अंत जाणू शकलो नाही.
Verse 78
ततो विस्मयमापन्नौ भीतौ देवस्य शूलिनः / मायया मोहितौ तस्य ध्यायन्तौ विश्वमीश्वरम्
मग त्रिशूलधारी देवाचे ते दोघे विस्मय व भयाने भरून गेले. त्याच्या मायेमुळे मोहित होऊन त्यांनी विश्वरूप ईश्वराचे ध्यान धरले.
Verse 79
प्रोच्चारन्तौ महानादमोङ्कारं परमं पदम् / प्रह्वाञ्जलिपुटोपेतौ शंभुं तुष्टुवतुः परम्
ते महान नादाने घुमणारा ‘ॐ’—परम पद—उच्चारू लागले. मस्तक नमवून, अंजली बांधून, त्यांनी परम शंभूची स्तुती केली.
Verse 80
ब्रह्मविष्णू ऊचतुः / अनादिमलसंसाररोगवैद्याय शंभवे / नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये
ब्रह्मा व विष्णू म्हणाले— “अनादि मलाने कलुषित संसार-रोगाचा वैद्य शंभू यांना नमस्कार. शांत शिवाला नमस्कार; लिंगमूर्ती ब्रह्मस्वरूपाला नमस्कार.”
Verse 81
प्रलयार्णवसंस्थाय प्रलयोद्भूतिहेतवे / नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये
प्रलयार्णवात स्थित, प्रलयानंतर उद्भवाचा हेतु, शांत शिवास नमस्कार; ब्रह्मस्वरूप लिंगमूर्तीला नमः।
Verse 82
ज्वालामालावृताङ्गाय ज्वलनस्तम्भरूपिणे / नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये
ज्वालामालांनी वेढलेल्या अंगांचा, अग्निस्तंभरूप, शांत शिवास नमस्कार; ब्रह्मस्वरूप लिंगमूर्तीला नमः।
Verse 83
आदिमध्यान्तहीनाय स्वबावामलदीप्तये / नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये
आदि-मध्य-अंतरहित, स्वभावाची निर्मळ दीप्ती असलेल्या, शांत शिवास नमस्कार; ब्रह्मस्वरूप लिंगमूर्तीला नमः।
Verse 84
महादेवाय महते ज्योतिषे ऽनन्ततेजसे / नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये
महान महादेवाला, परम ज्योतीस, अनंत तेजस्वीला नमस्कार; शांत शिवास, ब्रह्मस्वरूप लिंगमूर्तीला नमः।
Verse 85
प्रधानपुरुषेशाय व्योमरूपाय वेधसे / नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये
प्रधान व पुरुषाचा ईश्वर, व्योमरूप विधात्यास नमस्कार; शांत शिवास, ब्रह्मस्वरूप लिंगमूर्तीला नमः।
Verse 86
निर्विकाराय सत्याय नित्यायामलतेजसे / नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये
निर्विकार, सत्य, नित्य व निर्मळ तेजस्वी परमात्म्यास नमस्कार; शांतस्वरूप शिवास, लिंगमूर्ती ब्रह्मास नमः।
Verse 87
वेदान्तसाररूपाय कालरूपाय धीमते / नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये
वेदांतसारस्वरूप, काळस्वरूप, धीमान तेजस्वी शिवास नमः; शांतस्वरूप, लिंगमूर्ती ब्रह्मास नमस्कार।
Verse 88
एवं संस्तूयमानस्तु व्यक्तो भूत्वा महेश्वरः / भाति देवो महायोगी सूर्यकोटिसमप्रभः
अशा प्रकारे स्तुती होत असता महेश्वर प्रकट झाले; देव महायोगी कोटी सूर्यांसारख्या प्रभेने उजळून निघाले।
Verse 89
वक्त्रकोटिसहस्त्रेण ग्रसमान इवाम्बरम् / सहस्त्रहस्तचरणः सूर्यसोमाग्निलोचनः
कोट्यवधी मुखांनी जणू आकाश गिळीत असल्याप्रमाणे; सहस्र हात-पाय असलेले, ज्यांचे नेत्र सूर्य, सोम व अग्नी आहेत।
Verse 90
पिनाकपाणिर्भगवान् कृत्तिवासास्त्रिशूलभृत् / व्यालयज्ञोपवीतश्च मेघदुन्दुभिनिः स्वनः
भगवान पिनाकधारी, कृत्तिवास व त्रिशूलधारी आहेत; सर्पयज्ञोपवीत धारण करून त्यांचा नाद मेघदुंदुभीसारखा घुमतो।
Verse 91
अथोवाच महादेवः प्रीतो ऽहं सुरसत्तमौ / पश्येतं मां महादेवं भयं सर्वं प्रमुच्यताम्
तेव्हा महादेव म्हणाले—हे देवश्रेष्ठांनो, मी प्रसन्न आहे। मला, महादेवाला, पाहा; आणि सर्व भय पूर्णपणे नष्ट होवो।
Verse 92
युवां प्रसूतौ गात्रेभ्यो मम पूर्वं सनातनौ / अयं मे दक्षिणे पार्श्वे ब्रह्मा लोकपितामहः / वामपार्श्वे च मे विष्णुः पालको हृदये हरः
तुम्ही दोघे माझ्या अंगांपासून सर्वप्रथम उत्पन्न झालात, सनातन स्वरूपाचे. माझ्या उजव्या पार्श्वी ब्रह्मा—लोकपितामह; डाव्या पार्श्वी विष्णु—पालक; आणि माझ्या हृदयात हर (शिव) विराजमान आहे।
Verse 93
प्रीतो ऽहं युवयोः सम्यक् वरं दद्मि यथेप्सितम् / एवमुक्त्वाथ मां देवो महादेवः स्वयं शिवः / आलिङ्ग्य देवं ब्रह्माणं प्रसादाभिमुखो ऽभवत्
मी तुम्हा दोघांवर पूर्ण प्रसन्न आहे; तुम्हाला इच्छित वर देतो. असे म्हणून देव—स्वयं शिव महादेव—यांनी ब्रह्मदेवाला आलिंगन दिले आणि कृपाप्रसाद देण्यास प्रवृत्त झाले।
Verse 94
ततः प्रहृष्टमनसौ प्रणिपत्य महेश्वरम् / ऊचतुः प्रेक्ष्य तद्वक्त्रं नारायणपितामहौ
मग हर्षित मनाने नारायण आणि पितामह (ब्रह्मा) यांनी महेश्वराला प्रणाम केला. त्यांचे मुख पाहून ते दोघे बोलले।
Verse 95
यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ / भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव महेश्वरे
जर तुमची प्रसन्नता उत्पन्न झाली असेल आणि आम्हाला वर द्यायचा असेल, तर हे देव महेश्वर, तुमच्यात आमची भक्ती सदैव नित्य राहो।
Verse 96
ततः स भगवानीशः प्रहसन् परमेश्वरः / उवाच मां महादेवः प्रीतः प्रीतेन चेतसा
तेव्हा ते भगवान् ईश, परमेश्वर, हसत मला म्हणाले; प्रसन्न महादेवांनी आनंदित चित्ताने मला संबोधिले।
Verse 97
देव उवाच प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ता त्वं धरणीपते / वत्स वत्स हरे विश्वं पालयैतच्चराचरम्
देव म्हणाले—हे धरणीपते, प्रलय, स्थिति व सृष्टी यांचा कर्ता तूच आहेस। वत्सा, वत्सा, हे हरि—या चराचर विश्वाचे पालन कर।
Verse 98
त्रिधा भिन्नो ऽस्म्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया / सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः
हे विष्णो, सृष्टी-रक्षा-लय या गुणकार्यांमुळे मी ब्रह्मा, विष्णु व हर या नावांनी त्रिधा कथिला जातो; पण खरेतर मी निर्गुण असूनही निरंजन, निर्मळ आहे।
Verse 99
संमोहं त्यज भो विष्णो पालयैनं पितामहम् / भविष्यत्येष भगवांस्तव पुत्रः सनातनः
हे विष्णो, हा मोह सोड आणि या पितामह (ब्रह्मा) याचे रक्षण कर। हा भगवान पुढे तुझा सनातन पुत्र होईल।
Verse 100
अहं च भवतो वक्त्रात् कल्पादौ घोररूपधृक् / शूलपाणिर्भविष्यामि क्रोधजस्तव पुत्रकः
आणि मीही कल्पाच्या आरंभी तुझ्या मुखातून घोर रूप धारण करून उत्पन्न होईन; शूलपाणी होऊन तुझा क्रोधज पुत्र ठरेन।
Verse 101
एवमुक्त्वा महादेवो ब्रह्माणं मुनिसत्तम / अनुगृह्य च मां देवस्तत्रैवान्तरधीयत
असे बोलून महादेवांनी, हे मुनिश्रेष्ठ, ब्रह्माला संबोधिले; आणि माझ्यावरही कृपा करून तो देव तेथेच अंतर्धान पावला।
Verse 102
ततः प्रभृति लोकेषु लिङ्गार्चा सुप्रतिष्ठिता / लिङ्ग तल्लयनाद् ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमं वपुः
त्या वेळेपासून सर्व लोकांत लिंगार्चा दृढपणे प्रतिष्ठित झाली. हे ब्रह्मन्, लिंग—सर्व रूपांचा परमात लय घडविणारे चिन्ह—ब्रह्माचे परम वपु मानले जाते।
Verse 103
एतल्लिङ्गस्य माहात्म्यं भाषितं ते मयानघ / एतद् बुध्यन्ति योगज्ञा न देवा न च दानवाः
हे अनघ, या लिंगाचे माहात्म्य मी तुला सांगितले. हे तत्त्व योगज्ञच जाणतात; ना देव, ना दानव।
Verse 104
एतद्धि परमं ज्ञानमव्यक्तं शिवसंज्ञितम् / येन सूक्ष्ममचिन्त्यं तत् पश्यन्ति ज्ञान वक्षुषः
हेच परम ज्ञान आहे—अव्यक्त आणि ‘शिव’ या संज्ञेने प्रसिद्ध. ज्यांच्या नेत्रांत ज्ञान आहे ते याच्याने त्या सूक्ष्म, अचिंत्य तत्त्वाचे दर्शन करतात।
Verse 105
तस्मै भगवते नित्यं नमस्कारं प्रकुर्महे / महादेवाय रुद्राय देवदेवाय लिङ्गिने
त्या भगवंताला आम्ही नित्य नमस्कार करतो—महादेव, रुद्र, देवदेव, लिंगधारी यांना।
Verse 106
नमो वेदरहस्याय नीलकण्ठाय वै नमः / विभीषणाय शान्ताय स्थाणवे हेतवे नमः
वेदरहस्यस्वरूप नीलकंठाला नमस्कार. विभीषण, शांत, स्थाणु (अचल) आणि परम कारणाला नमस्कार.
Verse 107
ब्रह्मणे वामदेवाय त्रिनेत्राय महीयसे / शङ्कराय महेशाय गिरीशाय शिवाय च
ब्रह्मस्वरूप वामदेव, त्रिनेत्र, महिमामय महान यांना नमस्कार. शंकर, महेश, गिरीश आणि शिव यांनाही नमस्कार.
Verse 108
नमः कुरुष्व सततं ध्यायस्व मनसा हरम् / संसारसागरादस्मादचिरादुत्तरिष्यसि
सतत नमस्कार कर; मनाने हर (शिव) यांचे ध्यान कर. या संसारसागरातून तू लवकरच पार पडशील.
Verse 109
एवं स वासुदेवेन व्याहृतो मुनिपुङ्गवः / जगाम मनसा देवमीशानं विश्वतोमुखम्
अशा रीतीने वासुदेवाने सांगितल्यावर, मुनिश्रेष्ठ त्या ऋषींनी मनोबलाने सर्वतोमुख ईशान देवाकडे गमन केले.
Verse 110
प्रणम्य शिरसा कृष्णमनुज्ञातो महामुनिः / जगाम चेप्सितं देशं देवदेवस्य शूलिनः
कृष्णाला शिर झुकवून प्रणाम करून, परवानगी मिळाल्यावर, महामुनी त्रिशूलधारी देवदेवाच्या इच्छित पवित्र देशाकडे गेले.
Verse 111
य इमं श्रावयेन्नित्यं लिङ्गाध्यायमनुत्तमम् / शृणुयाद् वा पठेद् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते
जो हा अनुपम ‘लिंग-अध्याय’ नित्य श्रवण करवितो, किंवा ऐकतो, अथवा स्वतः वाचतो—तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 112
श्रुत्वा सकृदपि ह्येतत् तपश्चरणमुत्तमम् / वासुदेवस्य विप्रेन्द्राः पापं मुञ्चिति मानवः
हे विप्रश्रेष्ठांनो! वासुदेवपर हे उत्तम तपश्चर्या एकदाही ऐकली तरी मनुष्य पापातून मुक्त होतो।
Verse 113
जपेद् वाहरहर्नित्यं ब्रह्मलोके महीयते / एवमाह महायोगी कृष्णद्वैपायनः प्रभुः
प्रातः-सायं नित्य जप करावा; त्यामुळे ब्रह्मलोकी तो गौरविला जातो. असे महायोगी प्रभु कृष्णद्वैपायन (व्यास) म्हणाले।
Frequently Asked Questions
It defines the liṅga as unmanifest, imperishable light (prakāśa), bliss-nature, and the supreme mark of Brahman; Maheśvara is the Liṅgin—unchanging Lord who bears and transcends the liṅga.
The chapter asserts non-difference in essence: Kṛṣṇa declares himself constituted of Śiva’s essence, with no distinction between them, while also modeling Śiva-worship to reveal the supreme source to beings deluded by māyā.
Midday solar worship, prescribed japa, tarpaṇa to gods/sages/ancestors, temple worship of Bhūteśa in the liṅga, honoring and feeding sages and brāhmaṇas—integrating devotion with disciplined observance.
Regular recitation, hearing, or reading of the ‘Chapter on the Liṅga’ frees one from sins; even hearing once is said to release a person from sin, and daily morning-evening japa leads to honor in Brahmaloka.