Adhyaya 22
Kāraṇānvēṣaṇam: The 32 Marks of Hari, Defects (Doṣas), Death-Omens, and Hari’s Omnipresence in Social & Household Life
कृष्ण-गरुड संवादातील या अध्यायात लक्ष्मणा/सुलक्ष्मणा हिला शुभलक्षणांची मूर्ती म्हणून मांडून, गुण, धर्म आणि सातत्यपूर्ण शोध यांवरून व्यक्तीची ओळख व भाग्य ठरते हा ज्ञानविषय सांगितला आहे. पुढे कृष्ण नारायणाची बत्तीस शुभ लक्षणे—लक्ष्मीमध्येही प्रतिबिंबित—वर्णन करतात आणि देवता व विविध जीववर्गांत ती तुलनेने समजावीत असे स्पष्ट करतात. नंतर देव, विश्वशक्ती आणि सामाजिक प्रकार यांना लक्षणसंख्येचे भेद, त्यानुसार दोष, अमंगल चिन्हे व मृत्युसूचक शकुन क्रमाने दिले आहेत. तसेच हरीचे गुण अनंत असल्याने बाह्य चिन्हांनी दिव्यता पूर्णपणे मोजता येत नाही हा तात्त्विक निष्कर्ष मांडला आहे. मग व्यवहारधर्म—अज्ञात पात्राला दिलेले दान निष्फळ; परंतु अतिथी, नातेवाईक, पशू आणि सर्व वर्णांत वसणाऱ्या हरीची सर्वव्याप्ती जाणून अर्पण केल्यास ते नेहमी सफल—असे उपदेशिले आहे. शेवटी कृष्णाच्या विवाहकथेकडे संक्रमण होते—लक्ष्मणापासून जांबवतीपर्यंत—आचरण, भक्ती आणि कथानिमित्त यांचा संबंध जोडत.
Shlokas
Verse 1
हेतुनिरूपणं नामैकविंशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / या लक्ष्मणा पूर्वसर्गे खगेन्द्र पुत्री ह्यभूद्वह्निवेदस्य वेत्तुः / सुलक्षणैः संयुतत्वाद्यतः सा सुलक्ष्मणेति प्रथिता खगेन्द्र
‘हेतुनिरूपण’ नावाचा एकविसावा अध्याय। श्रीकृष्ण म्हणाले—हे खगेन्द्र! पूर्वसर्गी लक्ष्मणा नावाची गरुडाची कन्या होती; ती अग्निवेद जाणणाऱ्याची पत्नी झाली. उत्तम शुभ लक्षणांनी युक्त असल्यामुळे, हे गरुड, ती ‘सुलक्ष्मणा’ या नावाने प्रसिद्ध झाली।
Verse 2
यथा लक्ष्मीर्लक्षणैः सा सुपूर्णा यथा हरिर्लक्षणैर्वै सुपूर्णः / यथा वायुर्लक्षणैः पूर्ण एव यथा गायत्री लक्षणैः सा सुपूर्णा
जशी लक्ष्मी शुभ लक्षणांनी परिपूर्ण आहे, आणि जसा हरि दिव्य गुण-लक्षणांनी पूर्ण आहे; जसा वायू आपल्या स्वलक्षणांनी पूर्ण आहे, तशीच गायत्रीही लक्षणे व गुणांनी सर्वथा परिपूर्ण आहे।
Verse 3
यथा रुद्राद्या लक्षणैर्वै प्रपूर्णा रुद्रादिल्लक्ष्मणा चैव पूर्णा / गुणेनैवं धर्मतः किञ्चिदेव तथानुसंधानाद्व्रियते नाम चापि
जसे रुद्र इत्यादी देव आपल्या-आपल्या लक्षणांनी परिपूर्ण आहेत, तसेच रुद्रादि लक्षणांनीही पूर्ण मानले जातात; तसेच गुण व धर्म यांद्वारेही काही अंशी स्वरूप ठरते, आणि सतत अनुसंधानाने त्याचे ‘नाव’ (ओळख) सुद्धा निश्चित होते।
Verse 4
तस्मा दाहुर्लक्ष्मणेत्येव सर्वे तल्लक्षणं शृणु चादौ खगेन्द्र / नारायणे पूर्णगुणे रमेशे द्वात्रिंशत्संख्यानि सुलक्षणानि
म्हणून सर्वजण यांना ‘लक्षणे’ म्हणतात. हे खगेन्द्र! प्रथम ती लक्षणे ऐक—रमेचा स्वामी, सर्वगुणसंपन्न नारायणामध्ये संख्येने बत्तीस शुभ लक्षणे आहेत।
Verse 5
संत्येव पक्षीन्द्र वदाम्यनु क्रमान्मत्तः श्रुत्वा मोक्षमाप्नोति नित्यम् / यः सप्तपादः षण्णवत्यङ्गुलोङ्गश्चतुर्हस्तः पुरुषस्तीक्ष्णदन्तः
हे पक्षीन्द्र! ते निश्चयच आहेत; मी त्यांचे वर्णन क्रमाने करतो. माझ्याकडून हे ऐकून मनुष्य नित्य मोक्ष प्राप्त करतो. एक तीक्ष्णदंत पुरुष आहे—सात पादांचा, शहाण्णव अंगुळ-परिमाण देहाचा, आणि चार हातांचा।
Verse 6
य एतत्सर्वं मिलितं चैकमेव हरेर्विष्णोर्लक्षणं चाहुरार्याः / मुखं स्त्रिग्धं वर्तुलं पुष्टिरूपं द्वितीयं तल्लक्षणं चाहुरार्याः
आर्यजन म्हणतात की हे सर्व लक्षण एकत्र येऊन जेव्हा एकच रूप होते, तेव्हा ते हरि-विष्णूचे लक्षण मानले जाते. तसेच मुख स्निग्ध, तेजस्वी, गोल आणि पुष्ट-रूप असावे—हे दुसरे लक्षण असेही ते सांगतात।
Verse 7
हनुर्यस्यानुन्नतं चास्ति वीन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्यास्तृतीयम् / यद्दन्ता वै तीक्ष्णसूक्ष्माश्च संति तल्लक्षणं चाहुरार्याश्चतुर्थम्
हे वीन्द्र (गरुड)! ज्याचा हनु (जबडा) उंचावलेला नाही, ते आर्यजन तिसरे लक्षण म्हणतात. आणि ज्याचे दात तीक्ष्ण व सूक्ष्म असतात, ते चौथे लक्षण असे ते सांगतात।
Verse 8
यस्याधरे रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चमं चाहुरार्याः / यस्य हस्ता अतिरक्ताः खगेन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्याश्च पष्ठम्
हे वीन्द्र (गरुड)! ज्याच्या अधरावर (खालच्या ओठावर) रक्तिमा असते, ते आर्यजन पाचवे लक्षण म्हणतात. आणि हे खगेन्द्र! ज्याचे हात अतिशय लाल असतात, ते सहावे लक्षण असे ते सांगतात।
Verse 9
यस्मिन्नखाः संति रक्ताः सुशोभास्तल्लक्षणं सप्तमं चाहुरार्याः / यस्मिन्कपोले रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं ह्यष्टमं प्राहुरार्या
ज्याचे नख लाल व शोभिवंत असतात, ते आर्यजन सातवे लक्षण म्हणतात. आणि हे वीन्द्र (गरुड)! ज्याच्या कपोलांवर (गालांवर) रक्तिमा असते, ते आठवे लक्षण असे ते सांगतात।
Verse 10
यस्मिन्करे शङ्खचक्रादिरेखा वर्तन्ते तन्नवमं प्राहुरार्याः / यस्यो दरं तन्तुरूपं सुपुष्टं वलित्रयैरङ्कितं सुंदरं च
ज्या हातावर शंख-चक्रादी शुभचिन्हांसारख्या रेषा दिसतात, ते नववे लक्षण आर्य म्हणतात. आणि ज्याचे उदर तंतूसारखे दृढ व पुष्ट, तीन वलयांनी अंकित व सुंदर असते, तो धन्य होय।
Verse 11
तल्लक्षणं दशमं प्राहुरार्या एकादशं निम्ननाभिं तदाहुः / ऊरुद्वयं यस्य च मांसलं वै तल्लक्षणं द्वादशं प्राहुरार्याः
तेच आर्यजन दहावे लक्षण म्हणतात; आणि खोल नाभी असलेल्यास अकरावे म्हणतात. तसेच ज्याच्या दोन्ही ऊरू (मांड्या) मांसल असतात, ते बारावे लक्षण आर्य सांगतात।
Verse 12
कटिर्हि दीर्घा पृथुलास्ति यस्य त्रयोदशं लक्ष्म तदाहुरार्याः / यस्यास्ति मुष्को सुपरिष्ठितो वै चतुर्दशं लक्ष्म तदाहुरार्याः
ज्याची कटि (कंबर/नितंब) लांब व रुंद असते, ते तेरावे लक्षण आर्य म्हणतात. आणि ज्याचे मुष्क (अंडकोष) नीट बसलेले व योग्य स्थानी असतात, ते चौदावे लक्षण आर्य सांगतात।
Verse 13
समुन्नतं शिश्रमथो हि लक्ष्म यस्यास्ति तत् पञ्चदशं वदन्ति / सुताम्रकं पादतलं खगेन्द्र तल्लक्षणं षोडशं प्राहुरार्याः
ज्याचे शिश्न समुन्नत व सुस्थित असते, ते पंधरावे लक्षण म्हणतात. हे खगेन्द्र (गरुड), ज्याच्या पायांचे तळवे सौम्य तांबूस-लाल असतात, ते सोळावे लक्षण आर्य सांगतात।
Verse 14
निम्नौ च गुल्फौ सप्तदशं तदाहुर्ग्री वारूपं प्राहुरष्टादशं च / एकोनविंशं त्वक्षिपद्मं सुरक्तं प्राहुर्बाहुं जानु विंशं तथैव
निम्न व सुस्थित गुल्फ (घोटे/टाच) हे सतरावे म्हणतात; आणि ग्रीवा व रूपलावण्य हे अठरावे म्हणतात. कमळासारखे सु-रक्त नेत्र हे एकोणिसावे; तसेच बाहू व जानू हे विसावे लक्षण सांगतात।
Verse 15
विस्तीर्णोरश्चैकविंशं तदाहुः सिंहास्कन्धं द्व्युत्तरं विंशमाहुः / त्रयोविंशं सूक्ष्ममास्यं तदाहुश्चतुर्विशं सुप्रसन्ने च दृष्टी
एकविसावे शुभलक्षण विस्तीर्ण वक्ष असे म्हणतात; विसावे सिंहासारखे स्कंध. तेवीसावे सुबक, सूक्ष्म मुख; आणि चोवीसावे अतिप्रसन्न, शांत-दीप्त दृष्टी होय.
Verse 16
ह्रस्वं लिङ्गं मार्दवं चापि वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चविंशं वदन्ति / समौ च पादौ कटिजानु चोरू षड्विंशमाहुश्च समे च जङ्घे
हे पक्षिराज! पंचविसावे लक्षण—लहान उपस्थ व देहाची कोमलता—असे म्हणतात. सव्वीसावे—पाय सम; तसेच कटि, गुडघे व ऊरू सुबक; जंघाही सम असाव्यात.
Verse 17
समानहस्तौ समकर्णौ मिलित्वा द्वात्रिंशत्कं लक्षणं प्राहुरार्याः / द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै मुकुन्दे द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै रमायाम्
जिथे हस्त सम आणि कर्ण सममित असतात, तेथे आर्यजन बत्तीस शुभलक्षणांचा समूह म्हणतात. ही बत्तीस लक्षणे मुकुंद (विष्णू) मध्ये आहेत, आणि तीच बत्तीस रमा (लक्ष्मी) मध्येही आहेत.
Verse 18
द्वात्रिंशत्कं लक्षणं ब्रह्मणोपि तद्भारत्याः प्रवदन्त्येव सत्यम् / तथा च शङ्का सममेव चक्रिणेत्येवं सदामा कुरु निर्णयं ब्रुवे
ब्रह्मा आणि भारती (सरस्वती)ही बत्तीस लक्षणांचा समूह सत्यच म्हणतात. तरीही, हे चक्रधारी प्रभो, शंका तशीच राहते; म्हणून, हे सदामा, निर्णय कर—मी तो सांगतो.
Verse 19
एकस्य वै लक्षणस्यापि विष्णोर्लक्ष्मीरन्तं नैव सम्यक् प्रपेदे / अतोनन्तैर्लक्षणैः संयुतं च हरिं चाहुर्लक्षणज्ञाः सदैव
विष्णूच्या एका लक्षणाचीही सीमा लक्ष्मीला नीटपणे गाठता आली नाही. म्हणून लक्षणज्ञ नेहमी हरिला अनंत गुण-लक्षणांनी युक्त असे म्हणतात.
Verse 20
जानाति लक्ष्मीर्लक्षणं वायुरूपे स्वापेक्षया ह्यतिरिक्तं खगेन्द्र / स्वलक्षणापेक्षया भारती तु शतैर्गुणैरधिका वेधसोपि
हे खगेन्द्र! लक्ष्मी आपल्या अपेक्षाही अधिक असे वायुरूपातील ते लक्षण ओळखते; आणि भारती (सरस्वती) आपल्या लक्षणाच्या तुलनेने शतगुणांनी श्रेष्ठ—अगदी वेधस (ब्रह्मा) पेक्षाही—अधिक आहे।
Verse 21
खगेन्द्र तस्माल्लक्षणे साम्यचित्तं विश्वादीनां सर्वदा मा कुरुष्व / अष्टाविंशतिं प्राहू रुद्रादिकानां भ्रूनेत्रयोर्लक्षणेनैव हीनाः
हे खगेन्द्र! म्हणून केवळ बाह्य लक्षणांवरून विश्वादी गण सर्वदा समान आहेत असे मानू नकोस. रुद्रवर्ग व तत्संबंधींत अठ्ठावीस जण भुवई व (तृतीय) नेत्राच्या त्या लक्षणानेच हीन आहेत असे सांगितले आहे।
Verse 22
अलक्षणं मन्यते यद्धि तस्य दुर्लक्षणं नैव तच्चिन्तनीयम् / अष्टाविंशतिं लक्षणं वै हरस्य न भारतीवच्चिन्तनीयं खगेन्द्र
हे खगेन्द्र! ज्याला कोणी त्याचे ‘लक्षण’ मानतो ते खरे तर अलक्षणच आहे; म्हणून त्याचे कोणतेही हीन वा दोषयुक्त ‘चिन्ह’ चिंतन करू नये. हरिची अठ्ठावीस लक्षणे ही—फक्त वाणीचा अलंकार (भारती) म्हणून नव्हे—ध्यानाचा पवित्र विषय म्हणून चिंतनीय आहेत।
Verse 23
अतो हरः क्रोधरूपी सदैव तयोरभावात्सत्यमुक्तं तथैतत् / अतो द्वयं नास्ति रुद्रे खगेन्द्र शिश्रोदरे किञ्चिदाधिक्यमस्ति
म्हणून हर (रुद्र) सदा क्रोधस्वरूप आहे; आणि त्या दोन गुणांचा अभाव असल्याने हे म्हणणे खरेच आहे. म्हणून हे खगेन्द्र! रुद्रात द्वैत नाही; फक्त शिश्न व उदर यांविषयी किंचित अधिकता (प्रमुखता) सांगितली आहे।
Verse 24
सप्ताधिकैर्विशतिलक्षणैस्तु समायुताः स्वस्त्रियो लक्ष्मणाद्याः / षड्वविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याद्या पञ्चविंशैश्च चन्द्रः
लक्ष्मणा इत्यादी शुभ स्त्रिया वीसपेक्षा अधिक (सत्तावीस) लक्षणांनी युक्त सांगितल्या आहेत. वारुणी इत्यादी छब्बीस लक्षणांनी संपन्न, आणि चंद्र पंचवीस लक्षणांचा वर्णिला आहे।
Verse 25
अर्थश्चतुर्विंशतिभिश्चैव युक्तो नासावायोर्द्व्यधिका विंशतिश्च लक्षणैश्चैकविंशत्या शची युक्ता न संशयः
अर्थ चोवीस गुणांनी युक्त आहे; नासिका व वायू बावीस लक्षणांनी चिन्हित आहेत; आणि शची एकवीस शुभलक्षणांनी संपन्न आहे—यात संशय नाही।
Verse 26
प्रवाहा विंशकैर्युक्ता यम एकोनविंशकैः / पाश्यष्टादशभिर्युक्तो दशसप्तयुतो ऽनलः
प्रवाहा वीसांनी युक्त, यम एकोणीसांनी; पाश्या अठरांनी युक्त, आणि अनल सतरांनी युक्त आहे।
Verse 27
वैवस्वतः षोडशभिमित्रः पञ्चदशैर्युतः / चत्रुर्विंशैस्तु धनपः पावकस्तु त्रयोदशैः
वैवस्वत (यम) सोळांसह आहे; मित्र पंधरांसह युत आहे; धनप (कुबेर) चोवीसांसह आहे; आणि पावक (अग्नि) तेरांसह आहे।
Verse 28
गङ्गा द्वादशभिर्युक्ता बुध एकादशैर्युतः / शनिस्तु दशसंख्याकैः पुष्करो नवभिर्युतः
पवित्र गंगा बारांनी युक्त; बुध अकरांनी; शनि दहाच्या संख्येने; आणि पुष्कर नऊनी युक्त आहे।
Verse 29
अष्टभिश्चैव संयुक्ताः सप्तभिः पितरस्तथा
तसेच पितरही आठांशी आणि सातांशी संयुक्त असल्याचे सांगितले आहे।
Verse 30
षड्भिश्च देवगन्धर्वाः पञ्चभिस्तदनन्तराः / चतुर्भैः क्षितिपाः प्रोक्तास्त्रिभिरन्ये च संयुताः
देव-गंधर्व सहा गुणांनी युक्त असे सांगितले आहेत; त्यानंतरचे पाच गुणांचे. क्षितिप (पृथ्वीचे राजे) चार गुणांचे म्हटले आहेत, आणि इतर तीन गुणांनी संयुक्त आहेत.
Verse 31
उदरे किञ्चिदाधिक्ये ह्रस्वे पादे च कर्णयोः / शिखाधिक्यं विना विप्र भार्यायां च शिवस्य च
हे विप्र! पोटात किंचित अधिक भर, पायांत व कानांत थोडी ह्रस्वता—परंतु शिखेत अधिकता नसावी—ही लक्षणे पत्नीच्या बाबतीत आणि शिवाच्या बाबतीतही सांगितली आहेत.
Verse 32
लक्ष्मणायां पञ्च दोषाः शिरोगुल्फादिकं विना / नाभ्याधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः संत्यतिवाहिके
लक्षण-विचारात पाच दोष सांगितले आहेत—शिर, गुल्फ इत्यादींशी संबंधित दोष वगळून. पण नाभीचे अधिक्य असल्यास, त्यांच्यासह आठ दोष होतात; अशी अवस्था ‘अतिवाहिक’ म्हणतात.
Verse 33
जङ्घाधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः शच्याः सदा स्मृताः / एवमेव हि दोषाश्चाप्यूहनीयाः खगेश्वर
हे खगेश्वर! जंघांचे अधिक्य असल्यास त्यासह आठ दोष सदा स्मरणात धरलेले आहेत. तसेच इतर दोषही (लक्षणांवरून) अनुमान करावेत.
Verse 34
दुर्लक्षणैः सदा वीन्द्र संश्रुतैस्तत्त्वविद्भवेत् / महोदरो लंबनाभिरीषामात्रोग्रदंष्ट्रकः
हे वींद्र (खगश्रेष्ठ)! ही नित्य अशुभ लक्षणे नीट ऐकून तत्त्वज्ञ होता येते—(असा प्राणी) मोठ्या पोटाचा, लोंबती नाभी असलेला, आणि देह मध्यम असूनही उग्र दंष्ट्रा असलेला असतो.
Verse 35
अन्धकूपगभीराक्षो लंबकर्णौष्ठनासिकः / लंबगुल्फो वक्रपादः कुनखी श्यावदन्तकः
त्याचे डोळे अंधकूपासारखे खोल आत गेलेले; कान, ओठ व नाक लांब लोंबकळणारे असतात. घोटे लांब, पाय वाकडे; नखे विकृत आणि दात काळवंडलेले असतात.
Verse 36
दीर्घजङ्घो दीर्घशिश्रस्त्वेकाण्डश्चैकनासिकः / रक्तश्मश्रू रक्तरोमा वक्रास्यः संप्रकीर्तितः
त्याच्या पिंडऱ्या लांब आणि गुप्तांगही दीर्घ; एकच अंडकोष व एकच नाकपुडी असते. दाढी लाल, देहावरील रोम लालसर; तोंड वाकडे—अशी लक्षणे सांगितली आहेत.
Verse 37
दग्धपर्व तसंकाशो रक्तपृष्ठः कलिः स्मृतः / अलोमांसो ऽलोमशिरा रक्तगण्डकपोलकः
कलि असा स्मरला जातो की त्याचे सांधे जळलेल्या पर्वतासारखे दिसतात, पाठ रक्तलाल असते. देहावर मांसातही रोम नसतात, शिरही निर्रोम; गाल व कपोल रक्तरंजित असतात.
Verse 38
ललाटे पाण्डुता नित्यं वामस्कन्धे करे खग / क्रूरदृष्टिर्दृष्टिपादस्तथा वै घर्घरस्वरः
कपाळावर सतत पांडुरता राहणे, डाव्या खांद्यावर किंवा हातावर पक्षी येऊन बसणे; दृष्टी क्रूर होणे, नजरेची स्थिरता ढळणे आणि आवाज घर्घरून कर्कश होणे—ही निश्चयाने मृत्यूसूचक चिन्हे आहेत.
Verse 39
अत्याशी चातिपानश्च स्तनौ शुष्कफलोपमौ / ऊरौ नवाञ्जिकारोमः तथा पृष्ठे च मस्तके
जो अतिखाणारा आणि जो अतिपान करणारा—त्याचे स्तन सुक्या फळांसारखे होतात. तसेच मांड्यांवर, पाठीवर आणि मस्तकावर नव्या अंजनासारखे काळे, ताठ रोम उगवतात.
Verse 40
ललाटे त्रीणि दीर्घे तु समे द्वौ संप्रकीर्तितौ / सर्पाकारस्तु यो मत्स्यस्तस्य शिश्रे प्रकीर्तितः
ललाटावर तीन दीर्घ रेषा शुभ मानल्या आहेत; आणि दोन रेषा सम असतील तर प्रशंसित आहेत. जो सर्पाकार मत्स्यचिन्ह आहे, तो त्याच्या शिश्नावर सांगितला आहे.
Verse 41
पादत्राणोपमो मत्स्यो रसनाग्रे प्रकीर्तितः / शिश्राकारश्च यो मत्स्यो गुदे तस्य प्रशस्यते
पादत्राणासारखे मत्स्यचिन्ह जिभेच्या अग्रभागी सांगितले आहे. आणि शिश्नाकार मत्स्यचिन्ह गुदावर आढळल्यास ते विशेष प्रशंसनीय मानले आहे.
Verse 42
वृश्चिकाकारमत्स्यस्तु पदोस्तस्य प्रशस्यते / श्वाकारश्चापि मत्स्यो वै मुखे तस्य प्रकीर्तितः
वृश्चिकाकार मत्स्यचिन्ह पायांवर असल्यास ते प्रशंसनीय मानले आहे. आणि श्वाकार (कुत्र्यासारखे) मत्स्यचिन्ह त्याच्या मुखावर सांगितले आहे.
Verse 43
हस्ते तु बहुरेखाः स्युर्लोम नासापुटे स्मृतम् / अतिदीर्घं तु चाङ्गुष्ठं कनिष्ठं चातिदीर्घकम्
हातावर जर अनेक रेषा असतील, नासापुटांत लोम दिसत असेल, आणि अंगठा अतिदीर्घ तसेच करंगळीही अतिदीर्घ असेल—ही देह-लक्षणे सांगितली आहेत.
Verse 44
दुर्लक्षणं त्वे वमादि कलावस्ति ह्यनेकशः / सुलक्षणान्यनेकानि मयि संति खगेश्वर
हे खगेश्वर (गरुड), तुझ्यात वामभाग इत्यादी ठिकाणी अनेक दुर्लक्षणे आहेत; आणि माझ्यातही अनेक सुलक्षणे आहेत—असे सांगितले आहे.
Verse 45
द्वात्रिंशल्लक्षणं विष्णोर्ब्रह्माद्यापेक्षयैव तत् / सहाभिप्राय गर्भेण ब्रह्मणोक्तं तव प्रभो
विष्णूची बत्तीस लक्षणे ब्रह्मा इत्यादी देवांच्या अपेक्षेनेच समजतात. हे प्रभो, ब्रह्म्याने अंतर्निहित अभिप्रायासह ते तुला सांगितले आहे.
Verse 46
ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विरोधो नास्ति सत्तम / मयोक्तस्यैव स व्यासः कंबुग्रीवः प्रदर्श्यते
हे सत्पुरुषश्रेष्ठा, ब्रह्म्याने सांगितलेले आणि मी सांगितलेले यांत विरोध नाही. शंखासारखी ग्रीवा असलेला तो व्यास माझेच उपदेश प्रकट करणारा दाखविला आहे.
Verse 47
रक्ताधरं रक्त तालु चैकीकृत्य मयोदितम् / अतो विरोधो नास्त्येव तथा ज्ञानात्प्रतीयते
‘लाल अधर’ आणि ‘लाल तालू’ हे दोन्ही एकत्र करून मी म्हटले आहे; म्हणून विरोध नाही, हे योग्य ज्ञानाने कळते.
Verse 48
सप्ताधिकैर्विंशतिलक्षणैस्तु समायुता याः स्त्रियो लक्ष्मणाद्याः
ज्या स्त्रिया वीस लक्षणांनी आणि त्यावर सात अधिक चिन्हांनी युक्त असतात—लक्ष्मण इत्यादी शुभ लक्षणांपासून आरंभ करून—त्या सौभाग्यलक्षणयुक्त म्हणतात.
Verse 49
भगे नेत्रे च हस्ते च स्तने कुक्षौ तथैव च / भारत्यपेक्षया पञ्चभिर्न्यूना त्वस्ति लक्षणैः
भगप्रदेश, नेत्र, हस्त, स्तन आणि कुक्षी—या बाबतीत, भारती स्त्रीच्या अपेक्षेने तू पाच लक्षणांनी न्यून आहेस.
Verse 50
न रुद्रवन्न चान्यानि लक्षणानि खगेश्वर / षड्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याः षड्लक्षणैश्चैव हीना
हे खगेश्वरा! यात रुद्रसंबंधी लक्षणे नाहीत, तसेच इतर शुभ चिन्हेही नाहीत. जरी ते छब्बीस लक्षणांनी युक्त म्हणतात, तरी ‘वारुणी’ प्रकार विशेषतः सहा लक्षणांनी हीन सांगितला आहे।
Verse 51
कर्णे कुक्षौ नासिकाकेशपाशे गुल्फे भगे किञ्चिदाधिक्यमस्ति / इन्द्रो युक्तः पञ्चविंशत्या खगेन्द्र सदा हीनो लक्षणैः सप्तसंख्यैः
कान, उदर, नाक, केशगुच्छ, गुल्फ (टखणा) आणि भग येथे किंचित अधिकता दिसते. हे खगेंद्र! ‘इंद्र’ पंचवीस लक्षणांनी युक्त असूनही सदैव सात लक्षणांनी हीन असतो।
Verse 52
हस्ते पादे उदरे कर्णयोश्च शिश्रे गुल्फे त्वधरोष्ठेधिकं च / चतुर्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तो नास्तिक्यवायुस्तद्वदेवाष्टभिश्च
हात, पाय, उदर, दोन्ही कान, शिश्न, गुल्फ (टखणे) तसेच अधरोष्ठ येथे अधिकता विशेष दिसते. ‘नास्तिक्य-वायु’ चोवीस लक्षणांनी ओळखला जातो आणि तसेच आणखी आठ संकेतांनीही।
Verse 53
नाभ्यां गुल्फे हनुरर्ङ्घ्योश्च स्कन्धे द्विजे नेत्रे त्वधरोष्ठेधिकं च / त्रयोविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता शची तथा नवदोषैश्च युक्ता
नाभी, गुल्फ (टखणे), हनू व पाय, स्कंध, दात, डोळे आणि अधरोष्ठ—या ठिकाणांची परीक्षा करतात. तेवीस लक्षणांनी युक्त स्त्री ‘शची’समान म्हणतात; तरी ती नऊ दोषांनीही युक्त असू शकते।
Verse 54
भगे केशे ह्यधरोष्ठे च कर्णे जङ्घे गण्डे वक्षसि गुल्फयोश्च / तथोत्तरोष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति एवं विजानीहि खगेन्द्रसत्तम
भग, केस, अधरोष्ठ, कान, जंघा, गाल, वक्ष आणि गुल्फ येथे किंचित अधिकता असते; तसेच उत्तरोष्ठातही थोडी अधिकता जाणावी. हे खगेंद्रसत्तम! असेच समज।
Verse 55
द्वाविंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु दशभिर्देषैः प्रवहो नाम वायुः / तथाङ्गुष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति विंशत्येकादशभिर्देषतोर्कः
बावीस लक्षणांनी युक्त ‘प्रवाह’ नावाचा प्राणवायू दहा देश-परिमाणांपर्यंत प्रवर्ततो. अंगठ्यात किंचित अधिकता असते; आणि ‘अर्क’ वायू एकवीस देश-परिमाणांपर्यंत व्यापतो.
Verse 56
तद्विंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु तदा दोषेर्द्वादशभिश्च युक्तः / एकोनविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तस्त्रयोदशभिस्तदभावैर्युतोग्निः
तेव्हा वीस लक्षणांनी युक्त झाल्यावर तो बारा दोषांशीही संबद्ध होतो. तसेच एकोणीस लक्षणांनी युक्त झाल्यावर जठराग्नी त्या दोष-लक्षणांच्या अभावाने निर्दिष्ट तेरा अवस्थांनी संयुक्त होतो.
Verse 57
अष्टादशभिर्लक्षणैः संयुतस्तु वैवस्वतस्तदभावैश्चतुर्दशभिः / मित्रस्तु सप्तदशभिर्लक्षणैः संयुतः खग
हे खगा (गरुडा)! वैवस्वत (यम) अठरा लक्षणांनी युक्त असून चौदा लक्षणांच्या अभावानेही वर्णिला जातो. परंतु ‘मित्र’ सतर लक्षणांनी युक्त आहे.
Verse 58
सदोषैः पञ्चदशभिः संयुक्तो नात्र संशयः / तैश्च षोडशभिर्युक्तो धनपो नात्र संशयः
पंधरा दोषांनी संयुक्त झाला तर—यात संशय नाही—तो त्यांच्याशी युक्त होतो. आणि त्याच सोळा (दोष/चिन्ह) यांनी युक्त झाला तर—यातही संशय नाही—तो धनाचा स्वामी होतो.
Verse 59
तदभावैः षोडशभिः संयुक्तः संप्रकीर्तितः / तैः पञ्चदशभिश्चैव युक्तोग्रेज्यष्ठपुत्रकः
त्या (दोष-लक्षण)ांच्या अभावाच्या सोळा अवस्थांनी संयुक्त व्यक्ती असा-तसा म्हणून संप्रकीर्तित आहे. आणि त्यांपैकी पंधरा अवस्थांनी युक्त व्यक्ती आठ प्रकारच्या पुत्रकांमध्ये ‘अग्रेज्य’ (श्रेष्ठ/अग्र) म्हणून वर्णिला आहे.
Verse 60
तैः सप्तदशभिर्देषैः संयुक्तो नात्र संशयः / तैश्चतुर्दशभिश्चैव गङ्गा संपरिकीर्तिता
त्या सतराही पवित्र देशांशी हे संयुक्त आहे—यात संशय नाही। तसेच त्या चौदाशींशीही गंगा विशेष रीतीने कीर्तिली आहे।
Verse 61
तथाष्टादशभिर्देषैः संयुता नात्र संशयः / तैस्त्रयोदशभिश्चैव संयुतो बुध एव तु
तसेच अठरा विभागांशी हे संयुक्त आहे—यात संशय नाही। आणि त्या तेरांशी संयुक्त झाल्यास खरोखर बुध (ग्रह)च अभिप्रेत आहे।
Verse 62
दोषैरेकोनविंशत्या संयुतो नात्र संशयः / शनिर्विंशतिदोषेण युतो द्वादशलक्षणैः
हे एकोणवीस दोषांनी युक्त आहे—यात संशय नाही। आणि शनि वीस दोषांनी युक्त होऊन बारा लक्षणांनी चिन्हित होतो।
Verse 63
लक्षणैश्चैकादशभिः पुष्करः परिकीर्तितः / एकविंशतिसंख्याकैरसद्भावैः प्रकीर्तितः
पुष्कर अकरा लक्षणांनी युक्त असे परिकीर्तित आहे। तसेच एकवीस संख्येच्या अशुभ अभाव-भावांनीही ते प्रकीर्तित आहे।
Verse 64
दशभिर्लक्षणैर्युक्ताः पितरो ये चिराः खग / त्रयोविंशतिदोषैश्च संयुता नात्र संशयः
हे खग (गरुड)! जे पितर दीर्घकाळ टिकतात, ते दहा लक्षणांनी युक्त आहेत; आणि तेवीस दोषांनीही संयुक्त आहेत—यात संशय नाही।
Verse 65
अष्टभिर्लक्षणैर्युक्ता देवगन्धर्वसत्तमाः / दोषैश्चतुर्विंशतिभिः संयुक्ताः परिकीर्तिताः
देव-गंधर्वांतील जे श्रेष्ठ, ते आठ लक्षणांनी युक्त असे सांगितले आहेत; तसेच चोवीस दोषांनीही संयुक्त असे परिकीर्तित आहेत।
Verse 66
सप्तलक्षणसंयुक्ता गन्धर्वा मानुषातमकाः / यैस्तु पञ्चविंशतिभिर्देषैः संयुक्ताः प्रकीर्तिताः
गंधर्व हे मानुषसदृश स्वभावाचे, सात लक्षणांनी युक्त असे सांगितले आहेत; आणि पंचवीस दोषांनीही संयुक्त असे प्रकीर्तित आहेत।
Verse 67
षद्गुणैः क्षितिपा युक्ता षड्विंशत्या च दोषतः / तदन्ये पञ्चभिर्युक्ताश्चतुर्भिः केचिदेव च
राजे सहा गुणांनी युक्त असतात, पण सव्वीस दोषांनीही चिन्हित असतात। इतर शासक पाच गुणांनी युक्त, आणि काही तर केवळ चार गुणांनीच युक्त असतात।
Verse 68
त्रिभिः केच्चित्ततो हीना न संति खगसत्तम / यस्मिन्नरे क्षितिपे वा खगेन्द्र आधिक्यं यद्दृश्यते लक्षणस्य
हे खगश्रेष्ठ! काही जण तीन (लक्षणांनी) कमी असतात, पण कोणीही पूर्णतः लक्षणरहित नाही. ज्या मनुष्यात—सामान्य असो वा राजा—हे खगेन्द्र, शुभ लक्षणांची अधिकता दिसते, तेच त्या लक्षणांतील श्रेष्ठत्वाचे चिन्ह होय।
Verse 69
न ते नरा नैव ते वै क्षितीशाः सर्वे नैव ह्युत्तमाः सर्वदैव / ये देवा ये च दैत्याश्च सर्वेप्येवं खगाधिप
हे खगाधिप (गरुड)! ना मनुष्य ना राजे हे सर्वदा उत्तम असतात; तसेच ना देव ना दैत्य हेही सदैव सर्वोच्च नसतात—सर्वांवर हाच नियम लागू होतो।
Verse 70
लक्षणालक्षणैश्चैव क्रमेणोक्ता न संशयः / लक्षणैः सप्तविंशत्यालक्षणैः संयुताः खग
हे खगा (गरुड)! लक्षणे व अलक्षणे क्रमाने सांगितली आहेत; यात संशय नाही. ती सत्तावीस लक्षणे व त्यांची विरुद्ध अलक्षणे यांसह वर्णिली आहेत.
Verse 71
अतः सलक्षणा ज्ञेया द्वात्रिंशल्लक्षणैर्न हि / पितुर्गृहे वर्धमाना सदापि स्वकुटुंबं श्रेष्ठयितुं खगेन्द्र
म्हणून हे खगेन्द्र (गरुड)! सुलक्षणा स्त्रीला केवळ बत्तीस बाह्य लक्षणांवरून ओळखू नये. ती पित्याच्या घरी वाढत असतानाही सदैव आपल्या भावी कुटुंबाला श्रेष्ठ करण्यास प्रवृत्त असते.
Verse 72
उवाच सा पितरं दीयमानमन्नादिकं त्रमित्रादिकेषु / सदापि ये त्वनुसंधानेन युक्ता अन्तर्गते तत्रतत्र स्थिते च
ती पित्याला म्हणाली—“मित्र-बंधू इत्यादींमध्ये जे अन्नादि दान दिले जाते, ते सदैव अनुसंधान (स्मरण) युक्त असणाऱ्यांपर्यंत पोहोचते; आणि तो ग्राही अंतःस्थ असला तरी संकल्प जिथे ठेवतो तिथे तिथे स्थित राहतो.”
Verse 73
अज्ञातत्वे चान्नपानादिकं च दत्तं संतो व्यर्थमेवं वदन्ति / हरिं वक्ष्ये तत्रतत्र स्थितं चं तं वै शृणु त्वादरेणाद्य नित्यम्
ग्राही अज्ञात असल्यास अन्न-पान इत्यादी दान—सज्जनांनी दिले तरी—असे व्यर्थ म्हणतात. म्हणून मी हरि सांगते, जो तिथे तिथे व सर्वत्र स्थित आहे; तू आजपासून नित्य आदराने ऐक.
Verse 74
बालो हरिर्बालरूपेण कृष्णः क्षीरादिकं नवनीतं घृतं च / गृह्णाति नित्यं भूषणं वस्त्रजातमेवं दद्यात्सर्वदा विष्णुतुष्ट्यै
बालरूपातील कृष्ण-हरि नित्य दूध, दुग्धजन्य पदार्थ, ताजे नवनीत व तूप, तसेच भूषण व वस्त्रे स्वीकारतो. म्हणून विष्णूच्या तुष्टीसाठी सदैव अशी अर्पणे द्यावीत.
Verse 75
मित्रैर्हरिः केशवाख्यो मुकुन्दो भुङ्क्ते दत्तं त्वन्नप्रानादिकं च / पूर्वं दद्यात्सर्वदा वै गृहस्थो धन्यो भवेदन्यथा व्यर्थमेव
मित्र व अतिथी यांच्या मुखांनी केशव-हरि, मुकुंद, दिलेले अन्न, जल व प्राणधारणास उपयुक्त इतर दान स्वीकारतो. म्हणून गृहस्थाने नेहमी प्रथम दान द्यावे; तेव्हाच तो धन्य होतो, अन्यथा सर्व व्यर्थच.
Verse 76
गृह्णाति नित्यं माधवाख्यो हरिश्चेत्येवं ज्ञात्वा देयमन्नादिकं च / एवं ज्ञात्वा दीयमानेन नित्यं प्रीणाति विष्णुर्नान्यथा व्यर्थमेव
माधव नामाचा हरि नित्य (असे दान) स्वीकारतो, हे जाणून अन्नादी द्यावे. या भावनेने नियमित दान केल्यास विष्णू प्रसन्न होतो; अन्यथा तेही व्यर्थ ठरते.
Verse 77
गृहे नित्यं वासुदेवो हरिस्तु प्रीणाति नित्यं तत्र तिष्ठन्सुपर्ण / एवं ज्ञात्वा स्वगृहं सर्वदैव अलङ्कुर्याद्धातुरूपैः सदैव
हे सुपर्ण (गरुड), घरात वासुदेव-हरि नित्य सन्निध असतो आणि तेथे स्थित राहून सदैव प्रसन्न होतो. हे जाणून आपल्या घरास नेहमी धातुरूप प्रतिमा/अलंकारांनी शोभवावे.
Verse 78
गोविन्दाख्यस्तिष्ठति वष्णवानां पुत्रैर्युतस्तिष्ठति वासुदेवः / मित्रे मुकुन्दः शालके चानिरूद्धो नारायणो द्विजवर्ये सदास्ति
वैष्णवांमध्ये तो ‘गोविंद’ म्हणून वास करतो; पुत्रांसह तो ‘वासुदेव’ आहे. मित्रामध्ये तो ‘मुकुंद’ आणि बहिणीच्या पुत्रामध्ये ‘अनिरुद्ध’ आहे. श्रेष्ठ द्विज (ब्राह्मण) मध्ये तो सदैव ‘नारायण’ रूपाने स्थित असतो.
Verse 79
गोष्ठे च नित्यं विष्णुरूपी हरिस्तु अश्वे सदा तिष्ठति वामनाख्यः / संकर्षणः शूद्रवर्णे सदास्ति वैश्ये प्रद्युम्नस्तिष्ठति सर्वदैव
गोष्ठात (गोठ्यात/गौशाळेत) हरि नित्य विष्णुरूपाने स्थित असतो; अश्वामध्ये तो सदैव ‘वामन’ नावाने विराजतो. शूद्रवर्णात ‘संकर्षण’ सदैव असतो आणि वैश्यात ‘प्रद्युम्न’ सर्वदा निवास करतो.
Verse 80
जनार्दनः क्षत्त्रजातौ सदास्ति दाशेषु नित्यं महिदासो हरिस्तु / मह्यां नित्यं तिष्ठति सर्वदैव ह्युपेन्द्राख्यो हरिरेकः सुपर्ण
जनार्दन क्षत्रियकुळांत सदैव वास करतो; मच्छीमार व नावाड्यांत हरि ‘महिदास’ या नावाने नित्य प्रसिद्ध आहे. पृथ्वीमध्येही तो सर्वकाळ स्थिर असतो—हे सुपर्ण, उपेन्द्र नावाचा तोच एक हरि आहे.
Verse 81
गजे सदा तिष्ठति चक्रपाणिः सदान्तरे तिष्ठति विश्वरूपः / नित्यं शुनि तिष्ठति भूतभावनः पिपीलकायामपि सर्वदैव
हत्तीमध्ये सदैव चक्रपाणी (विष्णू) वास करतो; त्याच्याच अंतर्यामि विश्वरूप विराजतो. कुत्र्यातही भूतभावन नित्य असतो; आणि मुंगीतही तो सर्वदा उपस्थित असतो.
Verse 82
त्रिविक्रमो हरिरूप्यन्तरिक्षे सर्वजातावनन्तरूपी हरिश्च / हरेर्न वर्णोस्ति न गोत्रमस्ति न जातिरीशे सर्वरूपे विचित्रे
अंतरिक्षात त्रिविक्रमरूप हरि आहे; सर्व जीवजातींतही अनंतरूपी हरिच आहे. हरिला न वर्ण आहे, न गोत्र, न ठरलेली जात—सर्वरूप धारण करणारा तो ईश्वर अद्भुत आहे.
Verse 83
एवं ज्ञात्वा सर्वदा लक्ष्मणा तु हरिं सदा प्रीणयामास देवी / सपर्यया वै क्रियमाणया हरिः पतिर्ममस्य दिति चिन्तयाना
हे जाणून देवी लक्ष्मणा सर्वदा हरिला संतुष्ट करीत असे. ती नित्य सपर्या-पूजा करीत असता, हरि ‘ही माझी पत्नी’ असे चिंतून प्रसन्न झाला.
Verse 84
तत्याज देहं विष्णुपतित्वकामा मद्रेषु वै वीन्द्र पुत्री प्रजाता / स्वयंवरे लक्ष्मणाया अहं च भित्त्वा लक्ष्यं भूपतीन्द्रावयित्वा
विष्णूला पती म्हणून मिळविण्याच्या इच्छेने, मद्रदेशात इंद्राची कन्या म्हणून जन्मलेली तिने देहत्याग केला. आणि मीही लक्ष्मणाच्या स्वयंवरात लक्ष्य भेदून, पृथ्वीवरील राजांना पराभूत करून विजय मिळविला.
Verse 85
पाणिग्रहं लक्ष्मणायाश्च कृत्वा गत्वा पुरीं रमयामास देवी / तथैवाहं जांबवत्या विवाहं मत्पत्नीत्वे कारणं त्वां ब्रवीमि
लक्ष्मणाचे पाणिग्रहण करून मग नगरीस जाऊन देवीने तेथे आनंद पसरविला। त्याचप्रमाणे जांबवतीशी माझा विवाह का झाला आणि ती माझी पत्नी कशी झाली, याचे कारण मी तुला सांगतो।
Frequently Asked Questions
The list functions as a canonical template of auspicious embodiment (for contemplation and comparison), while also demonstrating that even these marks do not exhaust Hari’s ananta-guṇas (infinite attributes).
Ariṣṭa-lakṣaṇas are inauspicious signs and death-portents (e.g., changes in voice, gaze, pallor, abnormal bodily features) used as traditional indicators of impending danger or mortality.
It states that offerings can become fruitless when the recipient is unknown, but become efficacious when given with the understanding that Hari is present everywhere and accepts through guests, friends, and household relations.
It cautions against judging an auspicious woman merely by external ‘thirty-two signs,’ emphasizing her dhārmic disposition and her tendency to elevate the future family even from her father’s home.