Adhyaya 1
Means to Liberation: Supremacy of Hari, Proper Salutations, and Purāṇic Authority
अध्यायाची सुरुवात मंगळाचरणाने होते आणि काव्यमय रीतीने श्रीकृष्ण विविध पाहणाऱ्यांना अनेक अंगांनी प्रकट होतात असे वर्णन येते. पुढे नैमिषारण्यात शौनकप्रमुख ब्रह्मचारी ऋषी चार पुरुषार्थ साधण्याचा उपाय, विशेषतः हरिभक्तीची अढळता आणि त्रिविध कर्माची पूर्णता विचारतात. ते सिद्धाश्रमात सूतांना भेटून विष्णू कसे प्रसन्न होतात व मोक्ष देणारे निर्णायक ज्ञान कोणते हे जाणून घेतात. सूत नमस्कार-क्रम स्पष्ट करतात—विष्णूच परम तत्त्व; श्री, वायु व भारती हे अधीन असूनही पूज्य आधार; आणि व्यासांना शेवटी ग्रंथकर्ता व हरिसमान कार्यरूप म्हणून वंदन. संकीर्ण पंथीय चुकीच्या उपासनेपासून सावध करून, वायूचे ध्वजचिन्ह स्वतंत्र देवता नसून हरिचे अधिष्ठान मानावे असे सांगतात. नंतर गुणांनुसार पुराणांचे वर्गीकरण करून भागवत, विष्णु व गरुड पुराण कलियुगात विशेष सात्त्विक व हितकारी ठरवून, पुढील प्रेतकल्पातील विधी, परलोकस्थिती व मोक्षाभिमुख साधनेची भूमिका तयार करतात।
Shlokas
Verse 1
प्रेतकल्पे मोक्षोपायनिरूपणं नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः श्रीगणेशायनमः / श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः / श्रीदत्तात्रेयाय नमः / श्रीवेदव्यासाय नमः / श्रीहयग्रीवाय नमः / ॐ मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्वजनो ऽसतां क्षितिभृतां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः / मृत्युर्भोजपतेर्विधातृविहित स्तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां च पतिः सदैव शुशुभे रङ्गे ऽच्युतः साग्रजः
प्रेतकल्पातील ‘मोक्षोपाय-निरूपण’ नावाचा एकोणपन्नासावा अध्याय. श्रीगणेशाय नमः, श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः, श्रीदत्तात्रेयाय नमः, श्रीवेदव्यासाय नमः, श्रीहयग्रीवाय नमः। ॐ—रंगभूमीवर अग्रजासह अच्युत (कृष्ण) असे शोभले: मल्लांस वज्रासारखे, नरांस नरश्रेष्ठ, स्त्रियांना मूर्तिमान स्मर, गोपांना स्वजन, दुष्टांना दंडकर्ता, राजांना शास्ता, माता-पित्यांना शिशु, भोजपति कंसाला मृत्यु, योगींना परम तत्त्व, आणि वृष्णींना स्वामी।
Verse 2
नमो नारायणायेति तस्मै वै मूलरूपिणे / नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्
मूलरूप असलेल्या नारायणास नमस्कार। नम्र प्रणाम करून आता ही नारायणकथा मी सांगतो।
Verse 3
शौनकाद्या महात्मानो ह्यृषयो ब्रह्मवादिनः / नैमिषाख्ये महापुण्ये तपस्तेपुर्महत्तरम्
शौनक आदी महात्मे ऋषी, ब्रह्मवादाचे प्रवक्ते, नैमिष नावाच्या महापुण्य क्षेत्री अत्यंत महान तप करीत होते।
Verse 4
जितेन्द्रिया जिताहाराः संतः सत्यपरायणाः / यजन्तः परया भक्त्या विष्णुमाद्यं जगद्गुरुम्
जितेंद्रिय व संयमित आहार करणारे, सत्यनिष्ठ संत पराभक्तीने आद्य जगद्गुरु विष्णूची उपासना करतात।
Verse 5
गृणन्तः परमं ब्रह्म जगच्चक्षुर्महौजसः / सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तेपुर्नैमिष कानने
परब्रह्म—जगाचे नेत्र व महातेजस्वी—याचे स्तवन करीत, सर्व शास्त्रार्थतत्त्वज्ञ ऋषींनी नैमिषारण्यात तप केले।
Verse 6
यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परम् / केचित्परमया भक्त्या नारायणमपूजयन्
काही जण यज्ञांनी यज्ञपतीची उपासना करतात; काही ज्ञानाने ज्ञानस्वरूप परम तत्त्वाची; आणि काही पराभक्तीने नारायणाची आराधना करतात।
Verse 7
एकदा तु महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमाः / धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायं ज्ञातुमिच्छवः
एकदा ते उत्तम महात्मे धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांचे उपाय जाणण्याच्या इच्छेने एक श्रेष्ठ सभा भरविली।
Verse 8
षद्विंशतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् / तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शङ्क्यते
ऊर्ध्वरेता (ब्रह्मचारी तपस्वी) मुनि छब्बीस हजार आहेत; त्यांच्या शिष्य-प्रशिष्यांची संख्या सांगणे शक्य नाही।
Verse 9
मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महोजसः / लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः
ते मुनि आत्मसंयमी व अंतःकरणाने परिपक्व असे; ते सर्व महातेजस्वी एकत्र जमले. ते लोकांचे उपकारकर्ते, विरक्त व मत्सररहित होते.
Verse 10
कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी / केन सिध्येत्तु सकलं कर्म त्रिविधमात्मनः
मनुष्यांमध्ये हरिप्रती अव्यभिचारी, अढळ भक्ती कशी उत्पन्न होते? आणि कोणत्या उपायाने आत्म्याचे त्रिविध कर्म पूर्णतः सिद्ध होते?
Verse 11
इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः / सांज लिर्वाक्यमाह स्म विनयावनतः सुधीः
ते असे त्याला प्रश्न विचारण्यास उद्यत आहेत असे पाहून, विनयाने नतमस्तक होऊन, हात जोडून, सुधी शौनकाने हे वचन उच्चारले.
Verse 12
शौनक उवाच / आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः / स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो यतीश्वरः
शौनक म्हणाले—पुण्य सिद्धाश्रमात सूत निवास करतात, जे पौराणिकांमध्ये श्रेष्ठ आहेत. ते हे सर्व अखिल जाणतात; ते व्यासांचे शिष्य आणि यतींमध्ये ईश्वरतुल्य आहेत.
Verse 13
तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्येवं शौनको मुनिः / अथ ते ऋषयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं ततः
म्हणून आपण त्यालाच विचारू—असे मुनि शौनक म्हणाले. मग ते ऋषी तेथून निघून पुण्य सिद्धाश्रमाकडे गेले.
Verse 14
पप्रच्छुस्ते सुखासीनं नैमिषारण्यवासिनः / ऋषय ऊचुः / वयं त्वतिथयः प्राप्तास्त्वातिथेयोसि सुव्रत
नैमिषारण्यात वसणाऱ्या ऋषींनी तुम्हाला सुखासीन पाहून प्रश्न केला. ऋषी म्हणाले—आम्ही तुमचे अतिथी होऊन आलो आहोत; हे सुव्रत, तुम्हीच आमचे आतिथ्यकर्ता, आम्हांस विधिपूर्वक स्वीकारा।
Verse 15
स्नानदानोपचारेण पूजयित्वा यथाविधि / केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः
स्नान, दान इत्यादी उपचारांनी यथाविधि पूजन केल्यावर—कोणत्या उपायाने विष्णू प्रसन्न होतात, आणि मनुष्यांनी त्यांची पूजा कशी करावी?
Verse 16
मुक्तिसाधनभूतं च ब्रूहि तत्त्वविनिर्णयम् / सूत उवाच / शृणुध्वमृष्यः सर्वे हरिं तत्त्वविनिर्णयम्
मुक्तीचे साधन असलेला तत्त्वनिर्णयही सांगा. सूत म्हणाला—हे ऋषींनो, तुम्ही सर्वांनी हरिचा तत्त्वनिर्णय ऐका.
Verse 17
नत्वा विष्णुं श्रियं वायुं भारतीं शेषसंज्ञकम् / द्वैपायनं गुरुं कृष्णं प्रवक्ष्यामि यथामति
विष्णू, श्री (लक्ष्मी), वायू, भारती (सरस्वती) आणि शेषसंज्ञक यांना वंदन करून, तसेच द्वैपायन (व्यास) आणि माझे गुरु कृष्ण यांना प्रणाम करून, मी यथामती सांगतो.
Verse 18
नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति / एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्
नारायणासमान कोणी नाही—न भूतकाळी होता, न भविष्यकाळी होईल. या सत्यवचनाच्या प्रभावाने मी सर्वार्थ सिद्ध करतो.
Verse 19
शौनक उवाच / किमर्थं नमनं विष्णोर्ग्रन्थादौ मुनिसत्तम / कर्तव्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन्कृपया मम सुव्रत
शौनक म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ! ग्रंथाच्या आरंभी विष्णूस नमस्कार का करावा? हे ब्रह्मन्, सुव्रतधारी, कृपया मला सांगावे।
Verse 20
ततः श्रियं ततो वायुं भारतीं च ततः परम् / अन्ते व्यासं किमर्थं च त्वं नमस्कृतवानसि / सूतसूत महाभाग ब्रूहि कारणमत्र च
त्यानंतर तुम्ही प्रथम श्रीला, मग वायूला, मग भारती (सरस्वती)ला आणि पुढे इतरांना नमस्कार केला. पण शेवटी व्यासांना का नमस्कार केला? हे सूतपुत्र महाभाग, याचे कारणही सांगा।
Verse 21
सूत उवाच / आदौ वन्द्यः सर्ववेदैकवेद्यो वेदे शास्त्रे सेतिहासे पुराणे / सत्तां प्रायो विष्णुरेवैक एव प्रकाशते ऽतो नम्य एको हरिर्हि
सूत म्हणाला—आरंभी तोच वंदनीय आहे, जो सर्व वेदांनीच जाणण्याजोगा आहे; वेद, शास्त्र, इतिहास आणि पुराणांत प्रायः परमसत्ता म्हणून विष्णूच प्रकट होतो. म्हणून एकमेव हरिलाच नमस्कार।
Verse 22
सर्वत्र मुख्यस्त्वधिकोन्यतोपि स एव नम्यो न च शङ्कराद्याः / नमन्ति ये ऽविनयाच्छङ्करं तु विनायकं चण्डिकां रेणुकां च
तो सर्वत्र मुख्य, सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; तोच खरा नमस्कारयोग्य, शंकरादी नव्हेत. जे अविनय व अविवेकाने शंकर, विनायक, चंडिका व रेणुका यांना (परम मानून) नमस्कार करतात, ते परमेश्वरास ओळखत नाहीत।
Verse 23
तथा सूर्यं भैरवं मातारश्व तथा वाणीं गिरिजां वै श्रियं च / सर्वेपि ते वैष्णवा नैव लोके न तद्भक्ता वेति चार्या वदन्ति
तसेच सूर्य, भैरव, मातरिश्वा (वायू), वाणी (सरस्वती), गिरिजा (पार्वती) आणि श्री (लक्ष्मी)—हे सर्व या लोकी वैष्णवच आहेत; आचार्य म्हणतात की ते त्याचे ‘अभक्त’ नाहीत।
Verse 24
न पार्थिक्यान्नमनं कार्यमेव प्रीणन्ति नैता देवताः पूजनेन / पूजां गृहीत्वा देवताश्चैव सर्वाः किञ्चिद्दत्वा फलदानेन तांश्च
या देवता केवळ लौकिक भेदभावाने किंवा औपचारिक नमस्काराने खरेच प्रसन्न होत नाहीत; केवळ पूजेमुळेही तृप्त होत नाहीत. पूजा स्वीकारून सर्व देवता यथार्पण-यथाकर्माप्रमाणे काही ना काही फळ देतात.
Verse 25
संतर्प्य तुष्टैः स्वमनोनु सारात्तैः कारितां काम्यपूजां तथैव / निवेदयित्वा परदेवतायां विष्णौ हरौ श्रीपुरुषादिवन्द्ये
स्वमनोनुसार ज्यांना संतर्पून तुष्ट केले आहे, त्यांनी सांगितलेली काम्यपूजाही तशीच करावी. आणि ती परमदेवता—विष्णु, हरि—श्रीपुरुष, आदिप्रभू, वंदनीय—यांच्या चरणी निवेदून समर्पित करावी.
Verse 26
इहापरत्रापि सुखेतराणि दास्यन्ति पश्चादधरं वै तमश्च / अतो ह्येते नैव पूज्या न नम्या मोक्षेच्छुभिर्ब्राह्मणाद्यैर्द्विजेन्द्र
हे इहलोकी व परलोकीही सुख नव्हे तर दुःखच देतात आणि शेवटी अधोगतीच्या घोर अंधारात नेतात. म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठ, मोक्षेच्छुक ब्राह्मणादींनी यांची पूजा करू नये, नमस्कारही करू नये.
Verse 27
तथैव सर्वाश्रमिभिश्च नित्यं महाविपत्तावपि विप्रवर्याः / श्रीकाम्य या ये तु भजन्ति नित्यं श्रीब्रह्मरुद्रेद्रयमादिदेवान्
तसेच, हे विप्रवर्य, सर्व आश्रमातील लोकांनी नित्य—महाविपत्तीतही—पूजा-भजन करावे. परंतु जे श्रीसमृद्धीच्या कामनेने ब्रह्मा, रुद्र, इंद्र, यम इत्यादी आदिदेवांचे नित्य भजन करतात, ते इच्छित शुभ फल प्राप्त करतात.
Verse 28
इहेव भुञ्जन्ति महच्च दुः खं महापदः कुष्ठभगन्दरादीन् / नमन्ति ये ऽवैष्णवान्ब्रह्मरुद्रवायु प्रतीकान्नैव ते विष्णुभक्ताः
ते याच जन्मात मोठे दुःख भोगतात—कुष्ठ, भगंदर इत्यादी महापद व घोर व्याधी. जे अवैष्णवांना—ब्रह्मा, रुद्र किंवा वायूच्या प्रतीकांना आश्रय मानून—नमस्कार करतात, ते खरे विष्णुभक्त नाहीत.
Verse 29
अभिप्रायं त्वत्र वक्ष्ये मुनीन्द्राः परं गोप्यं हृदि धार्यं हि तद्धि / वायोः प्रतीकं पूज्यमेवेह विप्रा न ब्रह्मरुद्रादिप्रतीकमेव
हे मुनींद्रांनो, येथे मी अभिप्राय सांगतो—हे परम गुप्त असून हृदयात धारण करावे. हे विप्रांनो, येथे वायुदेवाचे प्रतीकच पूज्य आहे; केवळ ब्रह्मा-रुद्रादींची प्रतीके नव्हेत।
Verse 30
पूजाकाले देवदेवस्य विष्णोर्वायोः प्रतीकं योग्यभागे निधाय / अन्तर्गतं तस्य वायोर्हरिं च लक्ष्मीपतिं पूजयित्वा हि सम्यक्
पूजाकाळी देवदेव विष्णूसाठी योग्य स्थानी वायूचे प्रतीक ठेवून, त्या वायूमध्ये अंतर्निहित हरि—लक्ष्मीपति—याची विधिपूर्वक पूजा करावी।
Verse 31
पश्चाद्वायोः सुप्रतीकं च सम्यङ् निर्माल्यशेषेण हरेः समर्चयेत् / पृथक्च स्रग्धूपविलेपनादिपूजां प्रकुर्वन्ति च ये विमूढः
नंतर हरेच्या पूजेत उरलेल्या निर्माल्य-शेषाने वायूच्या शुभ प्रतीकाचीही यथाविधी पूजा करावी. जे माळा, धूप, लेपन इत्यादींनी वेगळी (स्वतंत्र) पूजा करतात ते विमूढ आहेत।
Verse 32
तेषां दुः खमिह लोके परत्र भविष्यते नात्र विचार्यमस्ति / प्रायश्चित्तं स्वस्ति विप्राः कथञ्चित्तत्कुर्वन्तु स्मरणं नाम विष्णोः
अशा लोकांना या लोकी व परलोकी दुःख भोगावे लागेल—यात शंका नाही. म्हणून हे विप्रांनो, कल्याण असो; त्यांनी कसेही करून प्रायश्चित्त करावे आणि विशेषतः विष्णुनामस्मरण करावे।
Verse 33
पाषण्डरुद्रादिकसं प्रतिष्ठितान्हरेर्वायोः शङ्करस्य प्रतीकान् / नमन्ति ये फलबुद्ध्या विभूढास्तेषां फलं शाश्वतं दुः खमेव
पाषंडी लोकांनी प्रतिष्ठित केलेल्या हरी, वायू व शंकर यांच्या प्रतीकांना जे फल-बुद्धीने नमस्कार करतात ते विमूढ; त्यांचे फळ केवळ शाश्वत दुःखच आहे।
Verse 34
वायोः प्रतीकं यदि विप्रवर्यैः प्रतिष्ठितं चेन्नमनं हि कार्यम् / नैवेद्यशेषेण हरेश्च विष्णोः पूजा कृता चेन्न हि दोषलेशः
श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी विधिपूर्वक वायूचे प्रतीक प्रतिष्ठित केले असेल, तर त्याला नमस्कार करणे योग्यच आहे. आणि हरि—भगवान विष्णूची पूजा नैवेद्य-शेषाने केली तरी त्यात किंचितही दोष नाही।
Verse 35
गुरुर्हि मुख्यो हनुमज्जनिर्महान्रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमान्सदैव / एवं विदित्वा परमं हरिं च पुत्रं पुनर्मुख्यदेवस्य वायोः
महाबली वायुपुत्र हनुमान हाच मुख्य गुरु आहे; तो सदैव श्रीरामचरणांचा भक्त आहे. असे परम हरिला जाणून, आणि पुन्हा देवांमध्ये मुख्य वायूचा पुत्र हनुमान आहे हे समजून, त्याचा यथोचित सन्मान करावा।
Verse 37
नमस्कारो नान्यथा विप्रवर्या आधीयतां हृदि सर्वै रहस्यमम् / ये वैष्णवा वैष्ण वदासभृत्याः सर्वेपि ते सर्वदा विष्णुमेव // गर्प्३,१।३६ / नमन्ति ये वै प्रतिपादयन्ति तथैव पुण्यानि च सात्त्विकानि / नमन्ति ये वासुदेवं हरिं च सम्यक् स्वशक्त्या प्रतिपादयन्ति
हे विप्रवर्यांनो, हे रहस्य सर्वांनी हृदयात धारण करावे—खरा नमस्कार याहून वेगळा नाही. जे वैष्णव आहेत, वैष्णव-आचरणात स्थित दास-सेवक आहेत, ते सदैव केवळ विष्णूतच निष्ठावंत असतात. जे नमस्कार करतात आणि पुण्य, सात्त्विक कर्मे प्रतिपादित करतात—जे आपल्या शक्तीनुसार वासुदेव हरिला सम्यक् रीतीने सांगतात—तेच खरे नमस्कार करतात।
Verse 38
प्रवृत्तिमार्गेण न पूजयन्ति ह्यापत्काले परदैवं तदन्यम् / ते वैष्णवा वैष्णवदासभृत्या अन्ये च सर्वे ऽवैष्णवमात्रकाः स्मृताः
जे प्रवृत्तिमार्गात राहूनही, विशेषतः आपत्तीच्या काळी, दुसऱ्या कोणत्याही देवतेला परम मानून पूजत नाहीत—ते वैष्णव होत; तसेच जे वैष्णवांच्या दास-सेवकांची सेवा करतात तेही. उरलेले सर्व केवळ अवैष्णवमात्र समजले जातात।
Verse 39
उपक्रमैरुपसंहारस्य लिङ्गैर्हरिं गुरुं ह्यन्तरेणैव यान्ति / तानेवाहुः सत्पुराणानि विप्राः कलौ युगे नाभ्यसूयन्ति सर्वे
जे ग्रंथ उपक्रम, उपसंहार आणि लक्षण-चिन्हांद्वारे केवळ हरि—परम गुरु—यांच्याकडेच नेतात, त्यांनाच विद्वान विप्र ‘सत्पुराण’ म्हणतात. आणि कलियुगातही सर्वजण त्यांची निंदा करत नाहीत।
Verse 40
यतो हितान्ये प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिधर्मान्स्वस्ववर्णानुरूपान् / अतो ह्यसूयन्ति सदा विमूढाः कलौ हि विप्राः प्रचुरा हि तेपि
समाजहितैषी लोक प्रत्येकाच्या स्वस्ववर्णानुरूप प्रवृत्तिधर्मांचे प्रतिपादन करतात; म्हणून कलियुगात मूढ जन त्यांच्यावर सदैव असूया करतात. कलियुगात ‘विप्र’ म्हणविणाऱ्यांतही असे द्वेषी पुष्कळ आढळतात.
Verse 41
न चास्ति विष्णोः सदृशं च दैवतं न चास्ति वायोः सदृशो गुरुश्च / न चास्ति तीर्थं सदृशं विष्णुपद्याः न विष्णुभक्तेन समोस्ति भक्तः
विष्णूसमान कोणतेही दैवत नाही; वायूसमान कोणताही गुरु नाही. विष्णुपदी (गंगा) समान कोणतेही तीर्थ नाही, आणि भक्तांमध्ये विष्णुभक्तासमान कोणताही भक्त नाही.
Verse 42
अन्यानि विष्णोः प्रतिपादकानि सर्वाणि ते सात्त्विकानीति चाहुः / श्राव्याणि तान्येव मनुष्यलोके श्राव्याणि नान्यानि च दुः खदानि
जे अन्य उपदेश भगवान् विष्णूचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व सात्त्विक असे म्हणतात. मनुष्यलोकी तेच श्रवणीय आहेत; इतर कथन ऐकू नये, कारण ते दुःखदायक आहेत.
Verse 43
कलौ युगे सर्व पुराणमध्ये त्रीण्येव मुख्यानि हरिप्रियाणि / मुख्यं पुराणं हि कलौ नृणां च श्रेयस्करं भागवतं पुराणम्
कलियुगात सर्व पुराणांमध्ये केवळ तीनच मुख्य व हरिप्रिय मानले गेले आहेत. आणि त्यांमध्येही कलियुगातील मनुष्यांसाठी श्रेयस्कर असे भागवत पुराण हेच प्रधान पुराण आहे.
Verse 44
पूर्वं हि सृष्टिः प्रतिपाद्यते त्र यतो ह्यतो भागवतं परं स्मृतम् / यस्मिन्पुराणे कथयन्ति सृष्टिं ह्यादौ विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिकानाम्
येथे प्रथम सृष्टीचे प्रतिपादन केले आहे; म्हणून हे परम ‘भागवत’ म्हणून स्मरणात आहे. ज्या पुराणात आरंभीच सृष्टीकथा सांगितली जाते—प्रथम विष्णूची, मग ब्रह्मा, रुद्र इत्यादी देवांची.
Verse 45
नानार्थमेवं कथयन्ति विप्र नीचोच्चरूपं ज्ञानमाहुर्महान्तः / तेनैव सिद्धं प्रवदन्ति सर्वं ह्यतः परं भागवतं पुराणम्
हे विप्रा, ते नानार्थयुक्त रीतीने असे कथन करतात. महर्षी ज्ञानास नीच व उच्च अशी रूपे आहेत असे सांगतात. त्या ज्ञानानेच सर्व काही सिद्ध ठरते; म्हणून यापलीकडे भागवत पुराण परम मानले जाते.
Verse 46
ततः परं विष्णुपुराणमाहुस्ततः परं गारुडसंज्ञकं च / त्रीण्येव मुख्या नि कलौ नृणां तु तथा विशेषो गारुडे किञ्चिदस्ति
यानंतर ते विष्णुपुराण सांगतात आणि त्यानंतर गारुडसंज्ञक पुराण. कलियुगात मनुष्यांसाठी ही तीनच मुख्य मानली जातात; आणि गारुडात काही विशेष वैशिष्ट्यही आहे.
Verse 47
शृणुध्वं वै तं विशेषं च विप्रास्त्र्यंशैर्युक्तं गारुडाख्यं पुराणम् / आद्यांशं वै कर्मकाण्डं वदन्ति द्वितीयांशं धर्मकाण्डं तमाहुः
हे ब्राह्मणहो, तो विशेष उपदेश ऐका. गारुडाख्य पुराण तीन अंशांनी युक्त आहे. त्याचा पहिला अंश कर्मकांड म्हणतात आणि दुसरा अंश धर्मकांड असे सांगतात.
Verse 48
तृतीयांशं ब्रह्मकाण्डं वदन्ति तेषां मध्ये त्वन्तिमोयं वरिष्ठः / तृतीयांशश्रवणात्पुण्यमाहुस्तुल्यं पुण्यं भागवतस्य विप्राः
तिसरा अंश ब्रह्मकांड म्हणतात; आणि त्या सर्वांत हा अंतिम भाग श्रेष्ठ आहे. हे विप्रहो, तिसऱ्या अंशाचे श्रवण केल्याने भागवत श्रवणाइतकेच पुण्य मिळते असे सांगतात.
Verse 49
तृतीयांशे पठिते वेदतुल्यं फलं भवेन्नात्र विचार्यमस्ति / तृतीयांशश्रवणादेव विप्राः फलं प्रोक्तं पठतोप्यर्थमेवम्
या ग्रंथाचा तृतीयांश पठिल्यास वेदतुल्य फल मिळते—यात शंका नाही. हे विप्रहो, तृतीयांशाचे श्रवणमात्र केले तरी पठणासारखेच फल मिळते असे सांगितले आहे.
Verse 50
तृतीयांशश्रवणादर्थतश्च पुण्यं चाहुः पठतो वै दशांशम् / ततो वरं मत्स्यपुराणमाहुस्ततो वरं कूर्मपूराणमाहुः
याचे तृतीयांश श्रवण करून अर्थ समजल्यास पुण्य मिळते असे म्हणतात; आणि जो याचा पाठ करतो त्याला त्या पुण्याचा दशांश मिळतो. तरीही मत्स्यपुराण श्रेष्ठ आणि त्याहूनही श्रेष्ठ कूर्मपुराण असे ते सांगतात.
Verse 51
तथैव वै वायुपुराणमाहुस्त्रीण्येव चाहुः सात्त्विकानीति लोके / तत्रापि किञ्चिद्वेदितव्यं भवेच्च पुराणषट्के सत्त्वरूपे मुनीन्द्राः
तसेच ते वायुपुराणालाही (श्रेष्ठ) म्हणतात; आणि लोकी असे म्हणतात की सात्त्विक पुराणे नेमकी तीनच आहेत. तरीही, हे मुनीश्रेष्ठ, सत्त्वस्वरूप अशा सहा पुराणसमूहाविषयी आणखी काही जाणण्यासारखे आहे.
Verse 52
सत्त्वाधमे मात्स्यकौर्मे तथाहुर्वायु चाहुः सात्त्विकं मध्यमं च / विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोत्तमं गारुडं चाहुरार्याः
मत्स्य व कूर्म पुराणे सत्त्वात अधम श्रेणीची आहेत असे ते म्हणतात; वायुपुराण सत्त्वात मध्यम मानले जाते. विष्णुपुराण व भागवतपुराण सत्त्वोत्तम आहेत; आणि आर्यजन गारुडपुराणालाही सत्त्वोत्तम म्हणतात.
Verse 53
स्कान्दं पाद्मं वामनं वै वराहं तथाग्रेयं भविष्यं पर्वसृष्टौ / एतान्याहू राजसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विकस्तामसश्च
स्कंद, पद्म, वामन, वराह तसेच अग्नि, भविष्य आणि पर्वसृष्टि—ही पुराणे ब्राह्मण रजसप्रधान म्हणतात. तरीही त्यांत काही अंश सात्त्विक आणि तामसही आढळतात.
Verse 54
रजः प्राचुर्याद्राजसानीति च हुः श्राव्याणि नैतानि मुमुक्षुभिः सदा / तेषां मध्ये सात्त्विकांशाश्च संति तेषां श्रुतेर्गारुडीयं फलं च
रजाचा प्राचुर्य असल्याने त्यांना ‘राजस’ म्हणतात; मोक्ष इच्छिणाऱ्यांनी त्यांचे श्रवण नेहमी करू नये. तरीही त्यांत सात्त्विक अंशही आहेत; आणि त्या अंशांचे श्रवण केल्याने गारुडपुराणाचे फल प्राप्त होते.
Verse 55
ब्रह्माण्डलैङ्ग्ये ब्रह्मवैवर्तकं वै मार्कंण्डेयं ब्राह्ममादित्यकं च / एतान्या हुस्तामसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विको राजसश्च
ब्रह्माण्ड, लिंग, ब्रह्मवैवर्त, मार्कंडेय, ब्राह्म आणि आदित्य—ही पुराणे विद्वान ब्राह्मण प्रायः तामस म्हणतात; तरी त्यांत काही अंश सात्त्विक व काही राजसही आहेत।
Verse 56
श्राव्याणि नैतानि मनुष्यलोके तत्त्वेच्छुभिस्तामसानीत्यतो हि / तेषु स्थिताः सात्त्विकांशा मुनीन्द्रास्तेषां श्रुतिर्गारुडैकाङ्घ्रितुल्या
हे विषय मनुष्यलोकी तत्त्वेच्छूंना श्राव्य नाहीत, कारण ते तामस स्वभावाचे आहेत. म्हणून त्यांत सत्त्वांशयुक्त मुनींद्र वसतात; आणि त्यांची श्रुति-प्रमाणता गरुडाच्या एका पायासारखी अढळ व निर्णायक म्हणतात।
Verse 57
अल्पान्युपपुराणानि वदन्त्यष्टादशानि च / विष्णुधर्मोतरं चैव तन्त्रं भागवतं तथा
ते म्हणतात की उपपुराणे थोडी असून त्यांची संख्या अठरा आहे—जसे विष्णुधर्मोत्तर, तंत्र आणि भागवत इत्यादी।
Verse 58
तत्त्वसारं नारसिंहं वायुप्रोक्तं तथैव च / तथा हंसपुराणं च षडेतानि मुनीश्वराः
तत्त्वसार, नारसिंह, वायुप्रोक्त ग्रंथ तसेच हंसपुराण—हे मुनीश्वरांनो, ही सहा (ग्रंथ) आहेत।
Verse 59
सात्त्विकान्येव जानीध्वं प्रायशो नात्र संशयः / एतेषां श्रवणादेव गारुडार्धफलं श्रुतम्
ही ग्रंथ प्रायः सात्त्विकच आहेत असे जाणावे—यात संशय नाही. यांचे केवळ श्रवण केल्याने गरुडपुराणाच्या अर्ध्या फळाची प्राप्ती होते, असे ऐकिवात आहे।
Verse 60
भविष्योत्तरनामानं बृहन्नारदमेव च / यमनारदसंवादं लघुनारदमेव च
भविष्योत्तर नावाचा ग्रंथ, बृहन्नारद, यम-नारद संवाद आणि लघुनारद—हेही (ग्रंथ) सांगितले आहेत.
Verse 61
विनायकपुराणं च बृहद्ब्रह्माण्डमेव च / एतानि राजसान्याहुः श्रवणाद्भुक्तरुत्तमा
विनायकपुराण आणि महान ब्रह्माण्डपुराण—ही राजस मानली जातात. हे श्रेष्ठ पक्ष्या, यांचे श्रवण केल्याने भोग-समृद्धी मिळते.
Verse 62
गारुडात्पादतुल्यं च फलं चाहुर्मनीषिणः / पुराणं भागवतं शैवं नन्दिप्रोक्तं तथैव च
मनीषी म्हणतात की गारुडपुराणाचे फळ भागवतपुराण, शैवपुराण आणि नंदीप्रोक्त पुराण यांच्या फळाच्या एका पादाइतके (चतुर्थांश) आहे.
Verse 63
पाशुपत्यं रैणुकं च भैरवं च तथैव च / एतानि तामसान्याहुर्हरितत्त्वार्थवेदिनः
पाशुपत, रैणुक आणि भैरव—हरितत्त्वाचा अर्थ जाणणारे यांना तामस म्हणतात.
Verse 64
एतेषां श्रवणाद्विप्रागारुडाङ्घ्यर्ध्मेव च / सर्वेष्वपि पुराणेषु श्रेष्ठं भागवतं स्मृतम्
हे विप्रांनो, यांचे श्रवण केल्याने—आणि तसेच प्रभूच्या चरणी गारुड (पुराण) अर्धे जरी—सर्व पुराणांमध्ये भागवत श्रेष्ठ आहे असे स्मरणात आहे.
Verse 65
वेदैस्तुल्य सम पाठे श्रवणे च तदर्धकम् / अर्थतः श्रवणे चास्य पुण्यं दशगुणं स्मृतम्
सम्यक् व समपाठाने याचे पुण्य वेदतुल्य सांगितले आहे; केवळ श्रवण केल्यास त्याचे अर्धे फल मिळते. परंतु अर्थ समजून श्रवण केल्यास दहापट पुण्य स्मरण केले आहे.
Verse 66
वक्तुः स्याद्द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च तथाधिकम् / अनन्तवेदैःसाम्यमाहुर्महान्तः भारान्महत्त्वाद्भारतस्यापि विप्राः
वक्त्याचे पुण्य श्रोत्यापेक्षा द्विगुण सांगितले आहे, आणि जो व्याख्या करतो त्याचे पुण्य त्याहूनही अधिक. महात्मे म्हणतात की (महाभारत) अनंत वेदांशी सम आहे; आणि विद्वान् ब्राह्मण म्हणतात—भारयुक्त महत्त्वामुळेच याला ‘भारत’ म्हणतात.
Verse 67
वेदोभ्योस्य त्वर्थतश्चाधिकत्वं वदन्ति बै विष्णुरहस्यवेदिनः
विष्णूचे रहस्यतत्त्व जाणणारे वैष्णव म्हणतात की, याचा खरा अर्थ पाहता हा उपदेश वेदांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे.
Verse 68
तत्र श्रेष्ठां गीतिकामाहुरार्यास्तथैव विष्णोर्नामसाहस्रक च / तयोस्तत्र श्रवणाद्भारतस्य दशाधिकं फलमाहुर्महान्तः
तेथे आर्यजन ‘गीता’ हिला श्रेष्ठ गीति म्हणतात आणि तसेच ‘विष्णुनामसहस्र’ही. महात्मे सांगतात की या दोन्हींचे केवळ श्रवणसुद्धा भारत (महाभारत) श्रवणापेक्षा दहापट अधिक फल देते.
Verse 69
दैत्याः सर्व विप्रकुलेषु भूत्वा कृते युगे भारते षट्सहस्र्याम् / निष्कास्य कांश्चिन्नवनिर्मितानां निवेशनं तत्र कुर्वन्ति नित्यम्
कृतयुगात भारतवर्षात दैत्य विविध ब्राह्मणकुलांत जन्म घेऊन, नव्याने बांधलेल्या घरांतून काही लोकांना हाकलून देत आणि तेथेच नित्य आपला निवास करीत.
Verse 70
मत्वा हरिं भगवान्व्यासरूपी चक्रे तदा भागवतं पुराणम् / तथा समाख्याय च वैष्णवं तत्ततः परं गारुडाख्यं स चक्रे
हरि परमेश्वर आहे असे जाणून भगवानांनी व्यासरूप धारण करून तेव्हा भागवत पुराण रचले. तसेच वैष्णव तत्त्व सांगून नंतर त्यांनी गारुड नावाचे पुराणही रचले.
Verse 71
अतो हि गारुडं मुख्यं पुराणं शास्त्रसंमतम् / गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने
म्हणून गारुड पुराण हे शास्त्रसंमत व पुराणांमध्ये मुख्य आहे. विष्णुधर्म प्रकट करण्यात गारुडासारखे दुसरे काही नाही.
Verse 72
यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथायुधानां प्रवरः सुदर्शनम् / यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां छिन्नेषु भक्तेषु तथैव रुद्रः
जसे देवांमध्ये जनार्दन श्रेष्ठ, तसे शस्त्रांमध्ये सुदर्शन श्रेष्ठ, आणि यज्ञांमध्ये अश्वमेध श्रेष्ठ—तसेच संकटाने खचलेल्या, आधार तुटलेल्या भक्तांसाठी रुद्रही श्रेष्ठ मानला जातो.
Verse 73
नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्ममच्छिन्नभक्तेषु तथैव वायुः / तथा पुराणेषु च गारुडं च मुख्यं तदाहुर्हरितत्त्वदर्शने
नद्यांमध्ये गंगा श्रेष्ठ, जलजांमध्ये कमळ श्रेष्ठ, आणि अखंड भक्तांमध्ये वायूही श्रेष्ठ. तसेच पुराणांमध्ये हरितत्त्वदर्शनासाठी गारुड पुराण मुख्य असे सांगितले आहे.
Verse 74
गारुडाख्यपुराणे तु प्रतिपाद्यो हरिः स्मृतः / अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः
गारुड नावाच्या पुराणात हरिलाच प्रतिपाद्य व अनुभूतीयोग्य म्हटले आहे. म्हणून हरिलाच नमस्कार करावा, त्यालाच ध्येय मानून प्राप्त करावे, आणि योगाने त्याच्याशी एकरूप व्हावे.
Verse 75
भाग्यात्मकत्वाच्छ्रीदेव्या नमनं नदनु स्मृतम् / परो नरोत्तमो वा स साधकेशोपि च स्मृतः
श्रीदेवी भाग्यस्वरूप असल्याने तिला नमस्कार करणे हेच पुण्यदान मानले आहे. जो असे करतो तो परम, नरोत्तम आणि साधकांमध्ये अग्रगण्य म्हणून स्मरणात राहतो.
Verse 76
अतो नम्यो वायुरपि पुराणादौ द्विजोत्तमाः / भारती वाक्यरूपत्वान्नम्या वायोरनन्तरम्
म्हणून, हे द्विजोत्तमांनो, या पुराणाच्या आरंभी वायूलाही नमस्कार करावा. आणि भारती (सरस्वती) वाणीस्वरूप असल्याने वायूनंतर त्वरित वंदनीय आहे.
Verse 77
उपसाधको नरः प्रोक्तो यतोतस्तदनन्तरम् / नम्य इत्यच्यते सद्भिस्तारतम्येन सर्वदा
इतपतपर्यंत मनुष्याला ‘उपसाधक’ असे म्हणतात; त्यानंतर सत्पुरुष पुण्याच्या तारतम्यानुसार त्याला नेहमी ‘नम्य’ म्हणजे वंदनीय असे संबोधतात.
Verse 78
अतो व्यासं नमस्कुर्याद्ग्रन्थकर्तृत्वहेतुतः / शौनक उवाच / व्यासस्य नमनं ह्यन्ते कथं कार्यं महात्मनः
म्हणून ग्रंथकर्ते असल्यामुळे व्यासांना नमस्कार करावा. शौनक म्हणाले—“महात्मा व्यासांना शेवटी नमस्कार कसा करावा?”
Verse 79
अन्ते च वन्दने तस्य कारणं ब्रूहि सुव्रत / सूत उवाच / विष्णोरनन्तरं व्यासनमनं मुख्यमेव हि
आणि शेवटी वंदन करताना त्याचे कारण सांगा, हे सुव्रत. सूत म्हणाले—विष्णूनंतर व्यासांना नमस्कार करणे हेच मुख्य आहे.
Verse 80
हरिरेव यतो व्यासो वाच्यचक्रस्वरूपकः / व्यासो नैव समत्वेन प्रोक्तो भगवतो हरेः
व्यास हेच हरि आहेत, पवित्र वाणीच्या चक्रस्वरूप; म्हणून व्यासांना कधीही केवळ भगवान् हरि यांच्या समकक्ष म्हटलेले नाही।
Verse 81
तत्रापि कारणं वक्ष्ये सादरेण मुनीश्वराः / व्यासस्तु कश्चन ऋषिः पुराणे तामसे स्मृतः
हे मुनीश्वरांनो, तिथेही कारण मी आदराने सांगतो. तामस पुराणपरंपरेत ‘व्यास’ नावाचा एक विशिष्ट ऋषी स्मरणात आहे.
Verse 82
प्रविशन्ति ह्यन्धतम इति त्वन्ते नमस्कृतः
“ते निश्चयच घोर अंधारात प्रवेश करतात”—असे म्हटले आहे; म्हणून शेवटी तुला श्रद्धेने नमस्कार करावा।
Verse 83
यदिदं परमं गोप्यं हृदि धार्यं न संशयः / पराणां नम्यमेवोक्तं प्रतिपाद्यं यतोत्र हि
हा परम गोपनीय उपदेश निःसंशय हृदयात धारण करण्यास योग्य आहे. तो सर्वांस वंदनीय म्हटला आहे; म्हणून येथे त्याचे स्पष्ट प्रतिपादन करणे आवश्यक आहे.
Verse 84
समासव्यासभावाद्धि पराणां तत्प्रतीयते / वास्तवं तं न जानीयुरुपजीव्यो यतो हरिः
संक्षेप व विस्तार अशा भिन्न मांडणीमुळे इतरांना तो अर्थ वेगवेगळा प्रतीत होतो; पण त्याचे खरे तत्त्व कळत नाही, कारण अंतिम आधार हरि आहेत।
Verse 85
हरिर्व्यासस्त्वेक एव व्यासस्तु हरिवत्स्मृतः / उपजीव्यतदीशत्वे तयोरेव न संशयः
हरि आणि व्यास तत्त्वतः एकच आहेत; व्यासही हरिसदृश म्हणून स्मरणात आहेत. उपजीव्य व ईश्वर या संबंधात या दोघांविषयी संशय नाही.
Verse 86
ईशकोटिप्रविष्टत्वाच्छ्रियः स्वामित्वमीरितम् / त्रयाणामुपजीव्यत्वात्सेव्यत्वात्स्वामिता स्मृताः
ईश्वराच्या अंतःकोटीत प्रविष्ट असल्यामुळे श्री (लक्ष्मी)चे स्वामित्व सांगितले आहे. आणि ज्यांच्यावर सर्वांचे जीवन अवलंबून आहे व ज्यांची सेवा करावी लागते, त्या तिघांनाही स्वामित्व स्मरणात आहे.
Verse 87
वाय्वादीनां त्रयाणां च सेव्यत्वात्सेव्यता स्मृता / भूभारहरणे विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः
वायू आदी तिघेही सेव्य असल्यामुळे त्यांची सेवा योग्य मानली आहे. आणि पृथ्वीचा भार हरताना विष्णूच्या कार्यात मारुती (हनुमान) हेच प्रधान अंग आहेत.
Verse 88
वाक्यरूपा भारती तु द्वितीयाङ्गं हि सा स्मृता / तृतीयाङ्ग हरेः शेषो न नम्याः साम्यतो हरेः
वाणीस्वरूपा भारती (सरस्वती) ही हरीचे द्वितीय अंग म्हणून स्मरणात आहे. हरीचे तृतीय अंग शेष आहे; हरीसमान मानून त्याला नमस्कार करू नये.
Verse 89
प्रतिपाद्या मुख्यतया नम्या एव समीरिताः / अवान्तराश्च वाय्वाद्या न नम्यास्तेन ते स्मृताः
येथे ज्यांचे प्रतिपादन आहे ते मुख्यत्वे नमस्कारयोग्य असे सांगितले आहेत. वायू आदी अवान्तर (गौण) असल्यामुळे या संदर्भात ते नमस्कारयोग्य नाहीत असे स्मरणात आहे.
Verse 90
भीष्मद्रोणादिनामानि भीमादिष्वेव मुख्यतः / वाचकानि यतो नित्यं तन्नम्यास्ते मुनीश्वराः
भीष्म, द्रोण इत्यादी नावे मुख्यार्थाने भीमादींनाही लागू होतात; म्हणून ते मुनीश्वर सदैव नमस्कारास पात्र आहेत.
Verse 91
पराणामेव नम्यत्वं प्रतिपाद्यत्वमेव हि / एतत्सर्वं मयाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
खरे तर केवळ परमेश्वरच नमस्कारास पात्र आहे आणि हेच उपदेशनीय आहे. हे सर्व मी सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छिता?
Frequently Asked Questions
The chapter presents Vyāsa as the author-cause of the treatise and as Hari’s manifestation in the function of sacred discourse; thus, after establishing Viṣṇu’s primacy, saluting Vyāsa at the conclusion seals the transmission lineage and acknowledges the text’s revealed authority without positing a second supreme.
It defines them by textual indicators—opening statements, concluding sections, and defining marks—that direct the reader solely to Hari as the supreme Guru; texts that consistently culminate in Viṣṇu-refuge and Viṣṇu-realization are treated as properly purāṇic in liberative intent.