Adhyaya 30
भण्डासुरवधोत्तरकृत्य-देवस्तुति (Aftermath of Bhaṇḍāsura’s Slaying and the Gods’ Hymn to Lalitā)
या अध्यायात हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात भण्डासुरवधानंतरची घडामोडी सांगितल्या आहेत. ललितेचे अद्वितीय शौर्य आणि मंत्रिणी व दण्डनाथ यांच्या शक्ती ऐकून तृप्त झालेला अगस्त्य विचारतो—युद्धानंतर देवीने काय केले? हयग्रीव सांगतो की असुरांच्या शेकडो शस्त्रांनी जखमी व थकलेल्या शक्तिसेना ललिता-परमेश्वरीच्या ‘कटाक्ष-अमृत’ कृपेने क्षणार्धात ताज्या होऊन पुनर्जीवित होतात. त्यानंतर ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, इंद्र तसेच आदित्य, वसु, रुद्र, मरुत, साध्य इत्यादी देवगण, सिद्ध, यक्ष, किम्पुरुष आणि काही प्रमुख दैत्यही सेवा व स्तुतीसाठी येतात. अध्यायाचा केंद्रबिंदू देवस्तुती आहे—ज्यात ललितेला परमसाम्राज्ञी, वरदायिनी, मोक्षप्रदा आणि त्रिपुरा/कामेश्वरी म्हणून गौरवून विजयाला विश्वसमरसतेचे रूप दिले जाते.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डासुरवधो नामैकोनत्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ श्रुतमाख्यानमुत्तमम् / विक्रमो ललितादेव्या विशिष्टो वर्णितस्त्वया
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डपुराणाच्या उत्तरभागात हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘भण्डासुरवध’ नावाचा एकोणतीसावा अध्याय। अगस्त्य म्हणाले— हे अश्वानन महाप्राज्ञ! तू ललिता देवीचा विलक्षण पराक्रम वर्णिला; मी हे उत्तम आख्यान श्रवण केले।
Verse 2
चरितैरनघैर्देव्याः सुप्रीतो ऽस्मि हयानन / श्रुता सा महतीशक्तिर्मन्त्रिणीदण्डनाथयोः
हे हयानन! देवीच्या निष्कलंक चरित्रांनी मी अत्यंत प्रसन्न झालो आहे. मंत्रिणी आणि दंडनाथ—या दोघांची ती महान शक्तीही मी ऐकली आहे।
Verse 3
पश्चात्किमकरोत्तत्र युद्धानन्तरमंबिका / चतुर्थदिनशर्वर्यां विभातायां हयानन
हे हयानन! त्या युद्धानंतर तेथे अंबिकेने काय केले? चौथ्या दिवसाची रात्र संपून पहाट होताच काय घडले?
Verse 4
हयग्रीव उवाच शृणु कुम्भज तत्प्राज्ञ यत्तया जगदंबया / पश्चादाचरितं कर्म निहते भण्डदानवे
हयग्रीव म्हणाले— हे कुंभज, परम प्राज्ञ! ऐक; जगदंबेने भंड दानवाचा वध केल्यानंतर पुढे जे कर्म आचरिले, ते मी सांगतो।
Verse 5
शक्तीनामखिलं सैन्यं दैत्ययुधशतार्दितम् / मुहुराह्लादयामास लोचनैरमृताप्लुतैः
दैत्यांच्या शस्त्रांच्या शेकडो आघातांनी पीडित झालेल्या शक्तींच्या समस्त सैन्याला देवीने वारंवार अमृताने ओथंबलेल्या नेत्रांनी आनंदित केले।
Verse 6
ललितापरमेशान्याः कटाक्षामृतधारया / जहुर्युद्धपरिश्रान्तिं शक्तयः प्रीतिमानसाः
ललिता-परमेश्वरीच्या कटाक्षरूपी अमृतधारेने प्रीतचित्त शक्तींनी युद्धाची श्रान्ती दूर केली।
Verse 7
अस्मिन्नवसरे देवा भण्डमर्दनतोषिताः / सर्वे ऽपि सेवितुं प्राप्ता ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
याच वेळी भण्डमर्दनाने संतुष्ट झालेले देव—ब्रह्मा-विष्णू आदी अग्रस्थानी ठेवून—सर्वजण सेवा करण्यास आले।
Verse 8
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शक्राद्यास्त्रिदशास्तथा / आदित्या वसवो रुद्रा मरुतः साध्यदेवताः
ब्रह्मा, विष्णू व रुद्र; तसेच इंद्रादी त्रिदश; आदित्य, वसु, रुद्रगण, मरुत व साध्य देवताही।
Verse 9
सिद्धाः किंपुरुषा यक्षा निरृत्याद्या निशाचराः / प्रह्लादाद्या महादैत्याः सर्वे ऽप्यण्डनिवासिनः
सिद्ध, किंपुरुष, यक्ष, निरृती आदी निशाचर; तसेच प्रह्लाद आदी महादैत्य—हे सर्व अंड (ब्रह्मांड) निवासी होते।
Verse 10
आगत्य तुष्टुवुः प्रीत्या सिंहासनमहेश्वरीम्
ते येऊन प्रीतिपूर्वक सिंहासनस्थ महेश्वरीची स्तुती करू लागले।
Verse 11
ब्रह्माद्या ऊचुः नमोनमस्ते जगदेकनाथे नमोनमः श्रीत्रिपुराभिधाने / नमोनमो भण्डमहासुरघ्ने नमो ऽस्तु कामेश्वरि वामकेशि
ब्रह्मादि देव म्हणाले—हे जगताची एकमेव नाथे, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। हे श्रीत्रिपुरा-नामधारिणी, भण्ड महासुराचा संहार करणारी, हे कामेश्वरी वामकेशी, तुला नमोऽस्तु।
Verse 12
चिन्तामणे चिन्तितदानदक्षे ऽचिन्तये चिराकारतरङ्गमाले / चित्राम्बरे चित्रजगत्प्रसूते चित्राख्यनित्ये सुखदे नमस्ते
हे चिंतामणी, इच्छित दान देण्यात कुशल, अचिंत्य, दीर्घाकार तरंगमालेसारखी; हे चित्रांबरे, विचित्र जगताची जननी, ‘चित्रा’ नावाने नित्य, सुख देणारी—तुला नमस्कार।
Verse 13
मोक्षप्रदे मुग्धशशाङ्कचूडे मुग्धस्मिते मोहनभेददक्षे / मुद्रेश्वरीचर्चितराजतन्त्रे मुद्राप्रिये देवि नमोनमस्ते
हे मोक्ष देणारी, मनोहर चंद्रचूड धारण करणारी, मधुर स्मितवती, मोहाचा भेद जाणण्यात कुशल; मुद्रेश्वरीने पूजिलेल्या राजतंत्रस्वरूपिणी, मुद्राप्रिये देवि—तुला नमोनमस्ते।
Verse 14
क्रूरान्तकध्वंसिनि कोमलाङ्गे कोपेषु कालीं तनुमादधाने / क्रोडानने पालितसैन्यचक्रे क्रोडीकृताशेषभये नमस्ते
हे क्रूर अंतकाचा ध्वंस करणारी, कोमलांगी; क्रोधात काली-तनू धारण करणारी; वराहमुखी, आपल्या सैन्यचक्राचे पालन करणारी; सर्व भयाला आपल्या मध्ये सामावून घेणारी—तुला नमस्कार।
Verse 15
षडङ्गदेवीपरिवारकृष्णे षडङ्गयुक्तश्रुतिवाक्यमृग्ये / षट्चक्रसंस्थे च षडूर्मियुक्ते षड्भावरूपे ललिते नमस्ते
हे षडंग देविपरिवारयुक्त कृष्णवर्णे, षडंगयुक्त श्रुतीवाक्यांनी शोधली जाणारी; षट्चक्रांत स्थित, षडूर्मियुक्त; षड्भावरूपे ललिते—तुला नमस्कार।
Verse 16
कामे शिवे मुख्यसमस्तनित्ये कान्तासनान्ते कमलायताक्षि / कामप्रदे कामिनि कामशंभोः काम्ये कलानामधिपे नमस्ते
हे कामे, हे शिवे, सर्व नित्यांमध्ये मुख्य, प्रिय आसनावर विराजमान कमलनयने! कामना देणारी, कामिनी, कामशंभूची प्रिय, कलांची अधिपती—तुला नमस्कार असो।
Verse 17
दिव्यौषधाद्ये नगरौघरूपे दिव्ये दिनाधीशसहस्रकान्ते / देदीप्यमाने दयया सनाथे देवाधिदेवप्रमदे नमस्ते
हे दिव्य औषधी-आदि स्वरूपिणी, नगरसमूहासारखी रूपवती, सहस्र सूर्यांसारखी कान्तिमती! दयेमुळे सनाथ होऊन तेजस्वी, देवाधिदेवाची प्रमदा—तुला नमस्कार।
Verse 18
सदाणिमाद्यष्टकसेवनीये सदाशिवात्मोज्ज्वलमञ्चवासे / सभ्ये सदेकाल यपादपूज्ये सवित्रि लोकस्य नमोनमस्ते
हे सदा अणिमा-आदि अष्टसिद्धींनी सेविलेली, सदाशिवस्वरूपाने उजळलेल्या मंचावर विराजमान! हे सभ्ये, सदा एकलयाच्या चरणांनी पूज्य, लोकांची सावित्री—तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 19
ब्राह्मीमुखैर्मातृगणैर्निषेव्ये ब्रह्मप्रिये ब्राह्मणबन्धमेत्रि / ब्रह्मामृतस्रोतसि राजहंसिब्रह्मेश्वरि श्रीललिते नमस्ते
हे ब्राह्मी आदि मातृगणांनी सेविलेली, ब्रह्माची प्रिया, ब्राह्मणांची बंधु-मैत्री! ब्रह्मामृताच्या प्रवाहातील राजहंसिनी, ब्रह्मेश्वरी श्रीललिते—तुला नमस्कार।
Verse 20
संक्षोभिणीमुख्यसमस्तमुद्रासंसेविते संसरणप्रहन्त्रि / संसारलीलाकृतिसारसाक्षि सदा नमस्ते ललिते ऽधिनाथे / नित्ये कलाषोडशकेन नामाकर्षिण्यधीशि प्रमथेन सेव्ये
हे संक्षोभिणी आदि सर्व मुद्रांनी सेविलेली, संसरणाचा नाश करणारी! संसार-लीलेच्या रचनेच्या साराची साक्षी, अधिनाथा ललिते—तुला सदा नमस्कार। हे नित्ये, सोळा कलांनी युक्त ‘नामाकर्षिणी’ची अधीश्वरी, प्रमथगणांनी सेविलेली—तुला प्रणाम।
Verse 21
नित्ये निरातङ्कदयाप्रपञ्चे नीलालकश्रेणि नमोनमस्ते / अनङ्गपुष्पादिभिरुन्नदाभिरनङ्गदेवीभिरजस्रसेव्ये / अभव्यहन्त्र्यक्षरराशिरूपे हतारिवर्गे ललिते नमस्ते
हे नित्ये, निरातंक दयाप्रपंचे, निळ्या अलकश्रेणीने शोभणाऱ्या! तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। अनंगाच्या पुष्पादिंनी उन्नत, अनंगदेवींनी अखंड सेविलेल्या। अभव्याचा नाश करणाऱ्या, अक्षरराशीस्वरूपे, शत्रुवर्गाचा संहार करणाऱ्या हे ललिते, तुला नमस्ते।
Verse 22
संक्षोभिणीमुख्यचतुर्दशार्चिर्मालावृतोदारमहाप्रदीप्ते / आत्मानमाबिभ्रति विभ्रमाढ्ये शुभ्राश्रये शुभ्रपदे नमस्ते
हे संक्षोभिणी इत्यादी मुख्य चौदा ज्वालांच्या माळेने आवृत, उदार महाप्रदीप्ते! आत्मस्वरूप धारण करणाऱ्या, विभ्रमसमृद्ध, शुभ्र आश्रय असणाऱ्या, शुभ्र पदधारिणी देवि—तुला नमस्ते।
Verse 23
सशर्वसिद्धादि कशक्तिवन्द्ये सर्वज्ञविज्ञातपदारविन्दे / सर्वाधिके सर्वगते समस्तसिद्धिप्रदे श्रीललिते नमस्ते
हे शर्वसिद्ध इत्यादी क-शक्तींनी वंदिलेल्या, सर्वज्ञांनी जाणलेल्या तुझ्या चरणकमलयुक्ते! सर्वाधिके, सर्वगते, समस्त सिद्धी देणाऱ्या श्रीललिते—तुला नमस्ते।
Verse 24
सर्वज्ञजातप्रथमाभिरन्यदेवी भिरप्याश्रितचक्रभूमे / सर्वामराकाङ्क्षितपूरयित्रि सर्वस्य लोकस्य सवित्रि पाहि
हे सर्वज्ञापासून उत्पन्न प्रथम देवि, इतर देविंनीही आश्रित चक्रभूमी असणाऱ्या! सर्व अमरांच्या आकांक्षा पूर्ण करणाऱ्या, सर्व लोकांची सवित्री—रक्षण कर।
Verse 25
वन्दे वशिन्यादिकवाग्विभूते वर्द्धिष्णुचक्र द्युतिवाहवाहे / बलाहकश्यामकचे वचो ऽब्धे वरप्रदे सुंदरि पाहि विश्वम्
मी वंदन करतो—वशिनी इत्यादी कविवाणीची विभूती, वर्धिष्णु चक्राची द्युती वहन करणाऱ्या। मेघश्याम केशधारिणी, वाणीचा समुद्र, वर देणाऱ्या हे सुंदरी—संपूर्ण विश्वाचे रक्षण कर।
Verse 26
बाणादिदिव्यायुधसार्वभौमे भण्डासुरानीकवनान्तदावे / अत्युग्रतेजोज्ज्वलितांबुराशे प्रसेव्यमाने परितो नमस्ते
हे बाणादी दिव्य आयुधांची सार्वभौम अधिष्ठात्री, भण्डासुराच्या सैन्यरूपी वनाला दावानलासारखी दग्ध करणारी! अत्युग्र तेजाने उजळलेली महासागर-स्वरूपे, सर्वत्र सेविली जाणारी, तुला नमस्कार।
Verse 27
कामेशि वज्रेशि भगेश्यरूपे कन्ये कले कालविलोपदक्षे / कथाविशेषीकृतदैत्यसैन्ये कामेशयान्ते कमले नमस्ते
हे कामेशी, वज्रेशी, भगेश्वरी-रूपे; हे कन्ये, हे कले, काळाचा लोप करण्यात दक्षे! ज्यांच्या कथेमुळे दैत्यसेना विशेष रीतीने पराभूत होते; हे कमले, कामेशाच्या अन्तःस्थाने, तुला नमस्कार।
Verse 28
बिन्दुस्थिते बिन्दुकलैकरूपे बिन्द्वात्मिके बृंहितचित्प्रकाशे / बृहत्कुचंभोजविलोलहारे बृहत्प्रभावे ललिते नमस्ते
हे बिंदुस्थिते, बिंदुकलेचे एकमेव रूपे; बिंद्वात्मिके, विस्तीर्ण चित्प्रकाशाने परिपूर्णे! विशाल कुच-कमलांवर हेलकावणारा हार धारण करणारी, महान प्रभावशालिनी ललिते, तुला नमस्कार।
Verse 29
कामेश्वरोत्संगसदानिवासे कालात्मिके देवि कृतानुकंपे / कल्पावसानोत्थित कालिरूपे कामप्रदे कल्पलते नमस्ते
हे कामेश्वराच्या उत्संगात सदा निवास करणारी, काळात्मिके, कृपामयी देवि! कल्पाच्या अवसानी उद्भवलेल्या काली-रूपे, कामना देणारी कल्पलते, तुला नमस्कार।
Verse 30
सवारुणे सांद्रसुधांशुशीते सारङ्गशावाक्षि सरोजवक्त्रे / सारस्य सारस्य सदैकभूमे समस्तविद्येश्वरि संनतिस्ते
हे सवारुणे, घन चंद्रकिरणांसारखी शीतल; हे सारंगशावक-नेत्रे, सरोजवक्त्रे! साराचाही सार, सदा एकमेव आधार; हे समस्त विद्यांची ईश्वरी, तुला प्रणाम।
Verse 31
तव प्रभावेण चिदग्निजायां श्रीशंभुनाथप्रकडीकृतायाः / भण्डासुराद्याः समरे प्रचण्डा हता जगत्कण्टकतां प्रयाताः
हे देवी, तुझ्या प्रभावाने श्रीशंभुनाथांनी प्रकट केलेल्या चिदग्निजेच्या सामर्थ्याने रणात प्रचंड भंडासुरादी मारले गेले आणि जगाचे कण्टकत्व नष्ट झाले।
Verse 32
नव्यानि सर्वाणि वपूंषि कृत्वा हि सांद्रकारुण्यसुधाप्लवैर्न्नः / त्वया समस्तं भुवनं सहर्षं सुजीवितं सुंदरि सभ्यलभ्ये
हे सुंदरी, सभ्यजन-लभ्ये! तुझ्या दाट करुणारूपी अमृतप्रवाहांनी आमची सर्व देहे नवी केलीस आणि समस्त भुवन आनंदाने सुजीवित केलेस।
Verse 33
श्रीशंभुनाथस्य महाशयस्य द्वितीयतेजः प्रसरात्मके यः / स्थाण्वाश्रमे कॢप्ततया विरक्तः सतीवियोगेन विरस्तभोगः
जो श्रीशंभुनाथ महाशयांचा द्वितीय तेज म्हणून प्रसारित झाला, तो स्थाण्वाश्रमात स्थित राहून स्वभावतः विरक्त होता आणि सती-वियोगाने भोगांपासून दूर झाला होता।
Verse 34
तेनाद्रिवंशे धृतजन्मलाभां कन्यामुमां योजयितुं प्रवृत्ताः / एवं स्मरं प्रेरितवन्त एव तस्यान्तिकं घोर तपःस्थितस्य
मग ते पर्वतवंशात जन्मलेली कन्या उमा हिला त्याच्याशी जोडण्यासाठी प्रवृत्त झाले; आणि घोर तपात स्थित असलेल्या त्याच्या समीप कामदेवाला तसेच प्रेरित केले।
Verse 35
तेनाथ वैराग्यतपोविघातक्रोधेन लालाटकृशानुदग्धः / भस्मावशेषो मदनस्ततो ऽभूत्ततो हि भण्डासुर एष जातः
मग वैराग्य व तपात विघ्न आणल्याच्या क्रोधाने त्याच्या ललाटाग्नीने मदन जळून भस्मावशेष झाला; आणि त्यातूनच हा भंडासुर जन्मला।
Verse 36
ततो वधस्तस्य दुराशयस्य कृतो भवत्या रणदुर्मदस्य / अथास्मदर्थे त्वतनुस्सजातस्त्वं कामसंजीवनमाशुकुर्याः
मग तू रणात उन्मत्त त्या दुराशयीचा वध केलास। आता आमच्या हितासाठी देहधारी होऊन कामदेवाला शीघ्र संजीवनी दे।
Verse 37
इयं रतिर्भर्तृवियोगखिन्ना वैधव्यमत्यन्तमभव्यमाप / पुनस्त्वदुत्पादितकामसंगाद्भविष्यति श्रीललिते सनाथा
ही रती पती-वियोगाने खिन्न होऊन अत्यंत अशुभ वैधव्याला प्राप्त झाली. पण हे श्रीललिते, तुझ्या उत्पन्न केलेल्या काम-संगाने ती पुन्हा सनाथ होईल.
Verse 38
तया तु दृष्टेन मनोभवेन संमोहितः पूर्ववदिन्दुमौलिः / चिरं कृतात्यन्तमहासपर्या तां पार्वतीं द्राक्परिणेष्यतीशः
तिने दाखविलेल्या मनोभवाने (कामदेवाने) चंद्रमौळी शिव पूर्वीप्रमाणे मोहित होतील. दीर्घकाळ केलेल्या महान तपस्येच्या फलाने ईश्वर त्या पार्वतीशी शीघ्र विवाह करतील.
Verse 39
तयोश्च संगाद्भविता कुमारः समस्तगीर्वाणचमूविनेता / तेनैव वीरेण रणे निरस्य स तारको नाम सुरारिराजः
त्या दोघांच्या संगमातून कुमार उत्पन्न होईल, जो समस्त देवसेनेचा सेनापती होईल. त्याच वीराने रणात पराभूत करून तारक नावाचा देवशत्रू दैत्यराज नष्ट होईल.
Verse 40
यो भण्डदैत्यस्य दुराशयस्य मित्रं स लोकत्रयधूमकेतुः / श्रीकण्ठपुत्रैण रणे हतश्चेत्प्राणप्रतिष्ठैव तदा भवेन्नः
जो दुराशयी भंड दैत्याचा मित्र आहे, तो त्रिलोकांचा धूमकेतूसारखा उपद्रवकारी आहे. तो जर श्रीकंठपुत्राने रणात मारला, तर ते आमच्यासाठी प्राणप्रतिष्ठेसमान ठरेल.
Verse 41
तस्मात्त्वमंबत्रिपुरे जनानां मानापहं मन्मथवीरवर्यम् / उत्पाद्यरत्या विधवात्वदुःखमपाकुरु व्याकुलकुन्तलायाः
म्हणून, हे अंबे त्रिपुरे! जनांचा मान हरून नेणाऱ्या मन्मथाच्या श्रेष्ठ वीराला रतीद्वारे उत्पन्न करून, व्याकुळ केशांची रती हिचे वैधव्यदुःख दूर कर।
Verse 42
एषा त्वनाथा भवतीं प्रपन्ना भर्तृप्रणाशेन कृशाङ्गयष्टिः / नमस्करोति त्रिपुराभिधाने तदत्र कारुण्यकलां विधेहि
ही अनाथा, पतीच्या नाशाने कृश देहयष्टी झालेली, तुझ्या शरण आली आहे; हे त्रिपुरा नामधारिणी देवी, ती नमस्कार करते—म्हणून येथे करुणेची एक कला प्रकट कर।
Verse 43
हयग्रीव उवाच इति स्तुत्वा महेशानी ब्रह्माद्या विबुधोत्तमाः / तां रतिं दर्शयमासुर्मलिनां शोककर्शितम्
हयग्रीव म्हणाला—अशा रीतीने महेशानीची स्तुती करून, ब्रह्मा आदी श्रेष्ठ देवांनी शोकाने कृश व मलिन झालेल्या रतीला (देवीसमोर) दाखविले।
Verse 44
सा पर्यश्रुमुखी कीर्णकुन्तला धूलिधूसरा / ननाम जगदंबां वै वैधव्यत्यक्तभूषणा
तिचे मुख अश्रूंनी भरलेले, केस विस्कटलेले, धुळीने धूसर; वैधव्यामुळे अलंकार त्यागलेल्या तिने जगदंबेला नमस्कार केला।
Verse 45
अथ तद्दर्शनोत्पन्नकारुण्या परमेश्वरी / ततः कटाक्षादुत्पन्नः स्मयमानसुखांबुजः
तिला पाहताच परमेश्वरीच्या अंतःकरणात करुणा उत्पन्न झाली; आणि मग तिच्या कटाक्षातून हास्याने फुललेले सुखरूपी कमळ प्रकट झाले।
Verse 46
पूर्वदेहाधिकरुचिर्मन्मथो मदमेदुरः / द्विभुजः सर्वभूषाढ्यः पुष्पेषुः पुष्पकार्मुकः
पूर्वदेहाविषयी अधिक आसक्त, मदाने फुललेला मनमथ—द्विभुज, सर्व अलंकारांनी विभूषित, पुष्पबाणधारी व पुष्पधनुष्यधारी होता।
Verse 47
आनन्दयन्कटाक्षेण पूर्वजन्मप्रियां रतिम् / अथ सापि रतिर्देवी महत्यानन्दसागरे / मज्जन्ती निजभर्तारमवरोक्य मुदं गता
त्याने कटाक्षाने पूर्वजन्मातील प्रिया रतीला आनंदित केले. तेव्हा देवी रतीही महान आनंदसागरात निमग्न होऊन, आपल्या पतीला पाहून हर्षित झाली।
Verse 48
आनन्दयन्कटाक्षेण पूर्वजन्मप्रियां रतिम् / अथ सापि रतिर्देवी महत्यानन्दसागरे / मज्जन्ती निजभर्तारमवलोक्य मुदं गता
त्याने कटाक्षाने पूर्वजन्मातील प्रिया रतीला आनंदित केले. तेव्हा देवी रतीही महान आनंदसागरात निमग्न होऊन, आपल्या पतीला पाहून हर्षित झाली।
Verse 49
श्यामले स्नापयित्वैनां वस्त्रकाञ्च्यादिभूषणैः / अलङ्कृत्य यथापूर्वं शीघ्रमानीयतामिह
हे श्यामले! हिला स्नान घालून, वस्त्रे, कांची इत्यादी भूषणांनी पूर्वीप्रमाणे अलंकृत करून, लवकर येथे आणा।
Verse 50
तदाज्ञां शिरसा धृत्वा श्यामा सर्वं तथाकरोत / ब्रह्मर्षिभिर्वसिष्ठाद्यैर्वैवाहि कविधानतः
ती आज्ञा शिरसावंद्य मानून श्यामा सर्व काही तसेच करू लागली; आणि वसिष्ठादी ब्रह्मर्षींनी वैवाहिक विधीनुसार सर्व विधी पार पाडले।
Verse 51
कारयामास दंपत्योः पाणिग्रहणमङ्गलम् / अप्सरोभिश्च सर्वाभिर्नृत्यगीतादिसंयुतम्
तेव्हा त्याने त्या दांपत्याचे पाणिग्रहण-मंगलकार्य करविले; सर्व अप्सरांनी नृत्य-गीतादिंनी युक्त असा उत्सव केला।
Verse 52
एतद्दृष्ट्वा महेन्द्राद्या ऋषयश्च तपोधनाः / साधुसाध्विति शंसंतस्तुष्टुवुर्ललितांबिकाम्
हे दृश्य पाहून महेंद्रादि देव व तपोधन ऋषी ‘साधु, साधु’ असे म्हणत ललितांबिकेची स्तुती करू लागले।
Verse 53
पुष्पवृष्टिं विमुञ्चन्तः सर्वे सन्तुष्टमानसाः / बभूवुस्तौ महाभक्त्या प्रणम्य ललितेश्वरीम्
सर्वांचे मन संतुष्ट झाले व ते पुष्पवृष्टी करू लागले; ते दोघेही महाभक्तीने ललितेश्वरीला प्रणाम करून उभे राहिले।
Verse 54
तत्पार्श्वे तु समागत्य बद्धाञ्जलिपुटौ स्थितौ / अथ कन्दर्पवीरो ऽपि नमस्कृत्य महेश्वरीम् / व्यज्ञापयदिदं वाक्यं भक्तिनिर्भरमानसः
ते तिच्या जवळ येऊन जोडलेल्या हातांनी उभे राहिले. मग कंदर्पवीरही महेश्वरीला नमस्कार करून, भक्तिभरित मनाने हे वचन निवेदू लागला।
Verse 55
यद्दग्धमीशनेत्रेण वपुर्मे ललितांबिके / तत्त्वदीयकटाक्षस्य प्रसादात्पुनरागतम्
हे ललितांबिके! ईशाच्या नेत्राने जे माझे शरीर दग्ध झाले होते, ते तुझ्या कटाक्ष-प्रसादाने पुन्हा प्राप्त झाले आहे।
Verse 56
तव पुत्रो ऽस्मि दासो ऽस्मि क्वापि कृत्ये नियुङ्क्ष्व माम् / इत्युक्ता परमेशानी तमाह मकरध्वजम्
मी तुझा पुत्र आहे, मी तुझा दास आहे; कुठल्याही कार्यात मला नेम. असे म्हटल्यावर परमेशानीने मकरध्वजास सांगितले।
Verse 57
श्रीदेव्युवाच वत्सागच्छ मनोजन्मन्न भयं तव विद्यते / मत्प्रसादाज्जगत्सर्वं मोहयाव्याहताशुग
श्रीदेवी म्हणाली—वत्सा, हे मनोजन्मन्, ये; तुला भय नाही. माझ्या प्रसादाने तू सर्व जगाला मोहित कर; तुझा वेग अव्याहत राहो.
Verse 58
तद्बाणपातनाज्जातधैर्यविप्लव ईश्वरः / पर्वतस्य सुतां गौरीं परिणेष्यति सत्वरम्
त्या बाणपाताने धैर्य ढळल्यावर तो ईश्वर पर्वतराजाची कन्या गौरी हिचे शीघ्र पाणिग्रहण करील।
Verse 59
सहस्रकोटयः कामा मत्प्रसादात्त्वदुद्भवाः / सर्वेषां देहमाविश्य दास्यन्ति रतिमुत्तमाम्
माझ्या प्रसादाने तुझ्यापासून उत्पन्न झालेले सहस्र-कोटी काम सर्वांच्या देहात प्रवेश करून उत्तम रती देतील।
Verse 60
मत्प्रसादेन वैराग्यात्संक्रुद्धो ऽपि स ईश्वरः / देहदाहं विधातुं ते न समर्थो भविष्यति
माझ्या प्रसादाने वैराग्यामुळे, तो ईश्वर क्रुद्ध झाला तरी तुझा देहदाह करण्यास समर्थ होणार नाही।
Verse 61
अदृश्यमूर्तिः सर्वेषां प्राणिनां भवमोहनः / स्वभार्याविरहाशङ्की देहस्यार्धं प्रदास्यति / प्रयातो ऽसौ कातरात्मा त्वद्बाणाहतमानसः
अदृश्य मूर्तीचा तो, जो सर्व प्राण्यांचा भवमोह करणारा आहे, स्वपत्नी-विरहाची भीती धरून देहाचा अर्धा भाग देईल. कातर अंतःकरणाने तो निघून गेला, तुझ्या बाणांनी जखमी मनाचा।
Verse 62
अद्य प्रभृति कन्दर्प मत्प्रसादान्महीयसः / त्वन्निन्दां ये करिष्यन्ति त्वयि वा विमुखाशयाः / अवश्यं क्लीबतैव स्यात्तेषां जन्मनिजन्मनि
आजपासून, हे कंदर्पा, माझ्या प्रसादाने तू महिमावान आहेस. जे तुझी निंदा करतील किंवा तुझ्यापासून विमुख मनाचे असतील, त्यांना जन्मोजन्मी निश्चयाने क्लैब्य येईल।
Verse 63
ये पापिष्ठा दुरात्मानो मद्भक्तद्रोहिणश्च हि / तानगम्यासु नारीषु पातयित्वा विनाशय
जे अतिपापी, दुरात्मे आणि माझ्या भक्तांचे द्रोही आहेत, त्यांना अगम्य स्त्रियांकडे पाडून विनाश कर।
Verse 64
येषां मदीय पूजासु मद्भक्तेष्वादृतं मनः / तेषां कामसुखं सर्वं संपादय समीप्सितम्
ज्यांचे मन माझ्या पूजेत आणि माझ्या भक्तांमध्ये आदराने रमत आहे, त्यांना सर्व इच्छित कामसुख संपादून दे।
Verse 65
इति श्रीललितादेव्या कृताज्ञावचनं स्मरः / तथेति शिरसा बिभ्रत्सांजलिर्निर्ययौ ततः
अशा रीतीने श्रीललिता देवींचे आज्ञावचन कृतज्ञ स्मराने मान्य केले. ‘तथेति’ म्हणत शिर नतमस्तक करून, साञ्जली धरून तो तेथून निघून गेला।
Verse 66
तस्यानङ्गस्य सर्वेभ्यो रोमकूपेभ्य उत्थिताः / बहवः शोभनाकारा मदना विश्वमोहनाः
त्या अनंगाच्या सर्व रोमकूपांतून अनेक शोभनाकार, विश्वाला मोहित करणारे मदन प्रकट झाले।
Verse 67
तैर्विमोह्य समस्तं च जगच्चक्रं मनोभवः / पुनः स्थाण्वाश्रमं प्राप चन्द्रमौलेर्जिगीषया
त्यांच्याद्वारे समस्त जगच्चक्र मोहित करून मनोभव (कामदेव) चंद्रमौली (शिव) यांना जिंकण्याच्या इच्छेने पुन्हा स्थाण्वाश्रमास पोहोचला।
Verse 68
वसंतेन च मित्रेण सेनान्या शीतरोचिषा / रागेण पीठमर्देन मन्दानिलरयेण च
वसंत नावाचा मित्र, शीतरोचि नावाचा सेनानी, राग नावाचा पीठमर्द आणि मन्दानिलरय यांच्यासह तो होता।
Verse 69
पुंस्कोकिलगलत्स्वानकाहलीभिश्च संयुतः / शृङ्गारवीरसंपन्नो रत्यालिङ्गितविग्रहः
पुं-कोकिळांच्या कंठस्वररूपी काहल्यांनी युक्त, शृंगार व वीररसाने संपन्न, आणि रतीने आलिंगित देह असलेला तो होता।
Verse 70
जैत्र शरासनं धुन्वन्प्रवीराणां पुरोगमः / मदनारेरभिमुखं प्राप्य निभय आस्थितः
विजयकारी धनुष्य हलवीत, वीरांचा अग्रगामी (कामदेव) मदनारि (शिव) यांच्या समोर पोहोचून निर्भय उभा राहिला।
Verse 71
तपोनिष्ठं चन्द्रचूडं ताडयामास सायकैः / अथ कन्दर्पबाणौधैस्ताडितश्चन्द्रशेखरः / दूरीचकार वैराग्यं तपस्तत्त्याज दुष्करम्
तपोनिष्ठ चंद्रचूडाला त्याने बाणांनी आघात केला. मग कंदर्पाच्या बाणसमूहांनी ताडित झालेला चंद्रशेखर वैराग्य दूर करून ते दुर्धर तपही त्यागू लागला.
Verse 72
नियमानखिलांस्त्यक्त्वा त्यक्तधैर्यः शिवः कृतः / तामेव पार्वतीं ध्यात्वा भूयोभूयः स्मरातुरः
सर्व नियमांचा त्याग करून आणि धैर्यही गमावून शिव कामातुर झाला. तो पार्वतीचेच ध्यान करीत, पुन्हा पुन्हा तिचेच स्मरण करू लागला.
Verse 73
निशश्वास वहञ्शर्वः पाण्डुरं गण्डमण्डलम् / बाष्पायमाणो विरही संतप्तो धैर्यविप्लवात् / भूयोभूयो गिरिसुतां पूर्वदृष्टामनुस्मरन्
शर्व निश्वास टाकीत होता; त्याचे गाल फिकट पडले. विरहाने डोळे पाणावले, धैर्य ढळल्याने तो संतप्त झाला आणि पूर्वी पाहिलेल्या गिरिसुतेचे पुन्हा पुन्हा स्मरण करू लागला.
Verse 74
अनङ्गबाणदहनैस्तप्यमानस्य शूलिनः / न चन्द्ररेखा नो गङ्गा देहतापच्छिदे ऽभवत्
अनंगाच्या बाणांच्या दाहाने तप्त झालेल्या शूलधारीसाठी देहाचा ताप छेदण्यासाठी ना चंद्ररेखा उपयोगी ठरली, ना गंगा.
Verse 75
नन्दिभृङ्गिमहाकालप्रमुखैर्गणमण्डलैः / आहृते पुष्पशयने विलुलोठ मुहुर्मुहुः
नंदी, भृंगी, महाकाल आदी प्रमुख गणांनी आणलेल्या पुष्पशय्येवर तो वारंवार लोळू लागला.
Verse 76
नन्दिनो हस्तमालंब्य पुष्पतल्पान्तरात्पुनः / पुष्पतल्पान्तरं गत्वा व्यचेष्टत मुहुर्मुहुः
नंदीचा हात धरून तो पुन्हा पुष्पशय्येच्या एका भागातून दुसऱ्या भागात जाऊन वारंवार व्याकुळ होऊन हालचाल करू लागला।
Verse 77
न पुष्पशयनेनेन्दुखण्डनिर्गलितामृते / न हिमानीपयसि वा निवृत्तस्तद्वपुर्ज्वरः
ना पुष्पशय्येने, ना चंद्रखंडातून झरलेल्या अमृताने, ना हिमशीतल दुधाने—त्याच्या देहाचा ज्वर शांत झाला नाही।
Verse 78
स तनेरतनुज्वालां शमयिष्यन्मुहुर्मुहुः / शिलीभूतान्हिमपयः पट्टानध्यवसच्छिवः / भूयः शैलसुतारूपं चित्रपट्टे नखैर्लिखत्
देहातील सूक्ष्म ज्वाला वारंवार शमवावी म्हणून शिव हिमशीतल दुधाने गोठलेल्या पट्ट्यांवर पडला; आणि पुन्हा चित्रपट्टावर नखांनी शैलसुतेचे रूप रेखाटू लागला।
Verse 79
तदालोकनतो ऽदूरमनङ्गार्तिमवर्धयत् / तामालिख्य ह्रिया नम्रां वीक्षमाणां कटाक्षतः
ते चित्र पाहताच अनंगाची वेदना अधिकच वाढली; आणि त्याने लज्जेने नम्र, कटाक्षाने पाहणारी तिचीच आकृती रेखाटली।
Verse 80
तच्चित्रपट्टमङ्गेषु रोमहर्षेषु चाक्षिपत् / चिन्तासंगेन महता महात्या रतिसंपदा / भूयसा स्मरतापेन विव्यथे विषमेक्षणः
रोमांच उठलेल्या अंगांवर त्याने तो चित्रपट्ट ठेवला; महान चिंतासंग आणि प्रचंड रतिसंपदा यांमुळे, तसेच वाढत्या स्मरतापाने विषमनेत्र शिव फार व्यथित झाला।
Verse 81
तामेव सर्वतः पश्यंस्तस्यामेव मनो दिशन् / तथैव संल्लपन्सार्धमुन्मादेनोपपन्नया
तो सर्वत्र तिलाच पाहात, मनही तिच्यातच लावीत; उन्मादग्रस्त अवस्थेत असलेल्या तिच्याशी तसाच प्रेमाने संवाद करीत असे।
Verse 82
तन्मात्रभूतहृदयस्तच्चित्तस्तत्परायणः / तत्कथासुधया नीतसमस्तरजनीदिनः
त्याचे हृदय फक्त तिच्याच स्वरूपाने भरले, चित्तही तिच्यातच गुंतले, तीच त्याचा परम आधार झाला; तिच्या कथारूपी सुधेमुळे त्याचे सर्व दिवस-रात्र तिथेच निघून गेले।
Verse 83
तच्छीलवर्णन रतस्तद्रूपालोकनोत्सुकः / तच्चारुभोगसंकल्पमालाकरसुमालिकः / तन्मयत्वमनुप्राप्तस्ततापातितरां शिवः
तो तिच्या शीलाचे वर्णन करण्यात रमला, तिचे रूप पाहण्यास उत्सुक झाला; तिच्या रम्य भोगांच्या संकल्परूपी माळा गुंफणारा माळकरीच जणू झाला; तन्मय होऊन शिव अधिकाधिक आकृष्ट झाले।
Verse 84
इमां मनोभव रुजमचिकित्स्यां स धूर्जटिः / अवलोक्य विवाहाय भृशमुद्यमवानभूत्
धूर्जटी शिवांनी मनोभव (काम)जन्य ही असाध्य वेदना पाहून विवाहासाठी अत्यंत प्रयत्नशील झाले।
Verse 85
इत्थं विमोह्य तं देवं कन्दर्पो ललिताज्ञया / अथ तां पर्वतसुतामाशुगैरभ्यतापयत्
अशा रीतीने ललितेच्या आज्ञेने कंदर्पाने त्या देवाला मोहित केले; मग त्याने पर्वतराजकन्येला तीव्र बाणांनी संतप्त केले।
Verse 86
प्रभूतविरहज्वालामलिनैः श्वसितानलैः / शुष्यमाणाधरदलो भृशं पाण्डुकपोलभूः
विरहाच्या प्रचंड ज्वाळांनी कलुषित झालेले तिचे श्वास जणू अग्नीसारखे झाले; ओठांची पाकळी सुकू लागली आणि गाल फारच पांढुरके झाले।
Verse 87
नाहारे वा न शयने न स्वापे धृतिमिच्छति / मखीसहस्रैः सिषिचे नित्यं शीतोपचारकैः
अन्नात, शय्येत, झोपेतही तिला धैर्य वाटेना; शीतल उपचारांनी तिला नित्य हजारो वेळा शिंपडले जाई।
Verse 88
पुनः पुनस्तप्यमाना पुनरेव च विह्वला / न जगाम रुजाशान्ति मन्मथाग्नेर्महीयसः
पुन्हा पुन्हा जळत, पुन्हा पुन्हा व्याकुळ होत, महान मन्मथाग्नीच्या वेदनेत तिला कधीच शांती मिळाली नाही।
Verse 89
न निद्रां पार्वती भेजे विरहेणोपतापिता / स्वतनोस्तापनेनासौ पितुः खेदमवर्धयत्
विरहाने संतप्त झालेली पार्वती झोपली नाही; देहाला ताप देऊन तिने पित्याचा खेद अधिकच वाढविला।
Verse 90
अप्रतीकारपुरुषं विरहं तुहितुः शिवे / अवलोक्य स शैलेन्द्रो महादुःखमवाप्तवान्
हे शिवे! कन्येच्या त्या उपायहीन विरहाकडे पाहून शैलेन्द्र हिमवानाला महान दुःख झाले।
Verse 91
भद्रे त्वं तपसा देवं तोषयित्वा महेश्वरम् / भार्तारं तं समृच्छेति पित्रा सम्प्रेरिताथ सा
हे भद्रे! तपश्चर्येने महेश्वर देवास संतुष्ट करून त्यांनाच पती म्हणून प्राप्त कर—असे पित्याने प्रेरित केल्यावर ती तशीच निघाली।
Verse 92
हिमवच्छैलशिखरे गौरीशिखरनामनि / वकार पतिलाभाय पार्वती दुष्करं तपः
हिमालयाच्या ‘गौरी-शिखर’ नावाच्या शिखरावर पती-लाभासाठी पार्वतीने अत्यंत कठोर तप केले।
Verse 93
शिशिरेषु जलावासा ग्रीष्मे दहनमध्यगा / अर्के निविष्टदृष्टिश्च सुघोरं तप आस्थिता
हिवाळ्यात पाण्यात निवास, उन्हाळ्यात अग्नीच्या मध्यभागी उभे राहणे, आणि सूर्यकडे दृष्टी स्थिर ठेवणे—असा अतिघोर तप तिने स्वीकारला।
Verse 94
तेनैव तपसा तुष्टः सान्निध्यं दत्तवाञ्छिवः / अङ्गीचकार तां भार्यां वैवाहिकविधानतः
त्याच तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन शिवाने सान्निध्य दिले आणि वैवाहिक विधीनुसार तिला पत्नी म्हणून स्वीकारले।
Verse 95
अथाद्रिपतिना दत्तां तनयां नलिनेक्षणाम् / सप्तर्षिद्वारतः पूर्वं प्रार्थितामुदवोढ सः
यानंतर पर्वतराजाने दिलेल्या कमलनयना कन्येला—जिची त्याने पूर्वी सप्तर्षिद्वाराजवळ मागणी केली होती—त्याने विवाह करून स्वीकारले।
Verse 96
तया च रममाणो ऽसौ बहुकालं महेश्वरः / ओषधीप्रस्थनगरे श्वशुरस्य गृहे ऽवसत्
तिच्यासह रममाण होऊन महेश्वर बराच काळ ओषधीप्रस्थ नगरात श्वशुराच्या घरी राहिला.
Verse 97
पुनः कैलासमागत्य समस्तैः प्रमथैः सह / पार्वतीमानिनायाद्रिनाथस्य प्रीतिमावहत्
पुन्हा कैलासास येऊन सर्व प्रमथांसह मानिनी पार्वतीला घेऊन तो अद्रिनाथाची (हिमालयाची) प्रीती वाढवू लागला.
Verse 98
रममाणस्तया सार्थं कैलासे मन्दरे तथा / विन्ध्याद्रौ हेमशैले च मलये पारियात्रके
तिच्यासह रममाण होत तो कैलास, मंदर, विन्ध्य, हेमशैल, मलय आणि पारियात्र या पर्वतांवरही विहार करी.
Verse 99
नानाविधेषु स्थानेषु रतिं प्राप महेश्वरः / अथ तस्यां ससर्जोग्रं वीर्यं सा सोढुमक्षमा
नानाविध स्थानी महेश्वराने रतीचा आनंद घेतला. मग त्याने तिच्यात उग्र वीर्य सर्जिले; ते धारण करण्यास ती असमर्थ झाली.
Verse 100
भुव्यत्यजत्सापि वह्नौ कृत्तिकासु स चाक्षिपत् / ताश्च गङ्गाजले ऽमुञ्चन्सा चैव शरकानने
तिने ते भूमीवर टाकून दिले; आणि त्याने ते अग्नीत व कृत्तिकांमध्येही अर्पिले. कृत्तिकांनी ते गंगाजलात सोडले आणि ते शरकाननात (शरवनात) पडले.
Verse 101
तत्रोद्भूतो महावीरो महासेनः षडाननः / गङ्गायाश्चान्तिकं नीतो धूर्जटिर्वृद्धि मागमत्
तेथेच महावीर, महासेन, षडानन प्रकट झाला. त्याला गंगेच्या सान्निध्यात नेले गेले आणि धूर्जटी शिवाने त्याची वाढ होताना पाहिली.
Verse 102
स वर्धमानो दिवसेदिवसे तीव्रविक्रमः / शिक्षितो निजतातेन सर्वा विद्या अवाप्तवान्
तो दिवसेंदिवस वाढत जाऊन अत्यंत पराक्रमी झाला. आपल्या पित्याने शिकविल्यामुळे त्याने सर्व विद्या प्राप्त केल्या.
Verse 103
अथ तातकृतानुज्ञः सुरसैन्यपतिर्भवन् / तारकं मारयामास समस्तैः सह दानवैः
मग पित्याची आज्ञा घेऊन, देवसेनेचा सेनापती होऊन, त्याने तारकाला त्याच्या सर्व दानवांसह ठार केले.
Verse 104
ततस्तारकदैत्येन्द्रवधसन्तोषशालिना / शक्रेण दत्तां स गुहो देवसेनामुपानयत्
त्यानंतर तारक दैत्येंद्राच्या वधाने संतुष्ट झालेल्या शक्राने जी देवसेना दिली, ती गुह (स्कंद) यांनी स्वीकारून आपल्या जवळ आणली.
Verse 105
सा शक्रतनया देवसेना नाम यशस्विनी / आसाद्यरमणं स्कन्दमानन्दं मृशमादधौ
ती शक्राची कन्या, ‘देवसेना’ नावाची यशस्विनी, आपल्या प्रिय स्कंदाला प्राप्त करून खरोखर परम आनंदाने भरून गेली.
Verse 106
इत्थं संमोहिताशेषविश्वचक्रो मनोभवः / देवकार्यं सुसम्पाद्य जगाम श्रीपुरं पुनः
अशा रीतीने सर्व विश्वचक्राला मोहित करणारा मनोभव देवकार्य उत्तम रीतीने पार पाडून पुन्हा श्रीपुरास गेला।
Verse 107
यत्र श्रीनगरे पुण्ये ललिता परमेश्वरी / वर्तते जगतामृद्ध्यै तत्र तां सेवितुं ययौ
जिथे पुण्य श्रीनगरात जगताच्या समृद्धीसाठी ललिता परमेश्वरी विराजमान आहे, तिथे तिची सेवा करण्यास तो गेला।
Frequently Asked Questions
This chapter is not primarily a vamśa-catalog; its metadata is theological and liturgical—framing Lalitā’s victory within the witness-assembly of devas and other cosmic beings rather than enumerating royal successions.
Instead of measurements (bhuvana-kośa), it presents a cosmological social-map: enumerated classes of devas and beings (Ādityas, Vasus, Rudras, Maruts, Sādhyas, siddhas, yakṣas, etc.) converging to acknowledge the Goddess’ sovereignty after cosmic disorder (daitya threat) is removed.
Kaṭākṣa-amṛta functions as Śākta restoration theology—grace that heals fatigue and reconstitutes power—while the devas’ stuti canonizes Lalitā’s identity (Tripurā/Kāmeśvarī, mokṣapradā) and converts military victory into a doctrinal affirmation of supreme Śakti.