Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् / कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या वायुप्रोक्त पूर्वभागातील प्रथम प्रक्रियापादात ‘नैमिषाख्यानकथन’ नावाचा दुसरा अध्याय. सूत म्हणाले—त्यांची दिव्य कथा ऐका; ती सर्व पापांचे निवारण करणारी आहे. मी सांगत असलेली ही कथा विचित्र, बहुअर्थपूर्ण आणि श्रुतीसंगत आहे.

Verse 2

य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः / स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

जो हे नित्य धारण करील किंवा वारंवार ऐकेल, तो आपल्या वंशाला आधार देऊन स्वर्गलोकी गौरव पावतो.

Verse 3

विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् / कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्

‘विश्वतारा’ आणि ती पाचही (विषये) जसे घडले तसे, जसे ऐकले तसेच कीर्तिले जात आहेत—समजण्यासाठी आणि पूर्वजांची कीर्ती वाढवण्यासाठी.

Verse 4

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च / कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्

हे कीर्तन धन्य करणारे, यश देणारे, आयुष्य वाढविणारे, स्वर्गप्रद व शत्रुनाशक आहे; स्थिर कीर्ती असलेल्या सर्व पुण्यकर्मांचे हे गान आहे.

Verse 5

यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः / तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च

ज्याच्यामुळे हा कल्प समग्रपणे कल्पित होतो, जो स्वतः शुचि असून शुचित्व प्रकट करतो—त्या हिरण्यगर्भ, पुरुष व ईश्वराला नमस्कार असो.

Verse 6

अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे / ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे

अज, प्रथम, श्रेष्ठ, प्रजास्रष्टा व लोकव्यवस्थेचा अधिष्ठाता ब्रह्मा—त्या स्वयंभूला नमस्कार करून (मी पुढे सांगतो)।

Verse 7

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् / पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्

जे महत्तत्त्वापासून विशेष (तन्मात्र/भूत) पर्यंत आहे, विविध रूपे व लक्षणांनी युक्त आहे; जे पाच प्रमाणांनी ज्ञेय, सहा विभागांत विस्तारलेले आणि पुरुषाने अधिष्ठित आहे.

Verse 8

आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् / अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्

आता मी क्रमाने अनुत्तम भूतसर्ग सांगतो. जे अव्यक्त कारण आहे ते नित्य असून सत्-असत् दोन्ही स्वरूपाचे आहे.

Verse 9

प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः / गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्

तत्त्वचिंतक ज्याला ‘प्रधान’ व ‘प्रकृती’ म्हणतात, ते गंध-रूप-रसहीन आणि शब्द-स्पर्शवर्जित आहे.

Verse 10

जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् / विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल

ते जगताचे योनीरूप महाभूत, सनातन परब्रह्म—सर्व भूतांचा आधाररूप—खरोखर अव्यक्त होते.

Verse 11

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्

ते ब्रह्म अनादि-अंतहीन, अज, सूक्ष्म, त्रिगुणात्मक, उत्पत्ती-लयाचे कारण; अनुपम, अज्ञेय आणि सत्-असत् यांपलीकडे आहे.

Verse 12

तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् / गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्

त्याच्या आत्म्याने हे सर्व तमोमय होऊन व्यापलेले होते; तेव्हा गुणसाम्यात स्थित त्या अवस्थेत काहीही प्रकट नव्हते—सर्व तमोमय होते.

Verse 13

सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै / गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह

सृष्टीकाळी, क्षेत्रज्ञाने अधिष्ठित त्या प्रधानात जेव्हा गुणभाव प्रकट होऊ लागला, तेव्हा महत्तत्त्व उत्पन्न झाले.

Verse 14

सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः / सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः

तो सूक्ष्म तत्त्व आदौ ‘महान्’ रूपाने अव्यक्ताने आच्छादित होता; आदौ सत्त्वाचा उद्रेक होऊन तो केवळ सत्त्वतत्त्वच प्रकाशित करतो।

Verse 15

सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः / निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्

सत्त्वापासून ‘महान्’ जाणावा; त्याचे कारण एकमेव तोच मानले आहे। लिंगमात्र असे ‘महत्’ उत्पन्न झाले, जे क्षेत्रज्ञाने अधिष्ठित आहे।

Verse 16

संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् / महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया

संकल्प व अध्यवसाय ही त्याच्या दोन वृत्ती मानल्या आहेत; सृष्टी करण्याच्या इच्छेने प्रेरित होऊन तो महासृष्टी करतो।

Verse 17

धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः / मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्

धर्मादी तत्त्वे व भूतें ही लोकातील तत्त्वार्थाचे हेतु आहेत. मन महात्मा ब्रह्मात स्थित आहे; ईश्वरापासूनच दुर्बुद्धीची ख्याती (उत्पत्ती) होते।

Verse 18

प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः / मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः

प्रज्ञेचा संधान हेच सर्वस्व, जे सांख्याच्या आयतन-रश्मींनी विस्तारित आहे. तो विभु सर्व भूतांचे मनन करतो; म्हणून चेष्टा-कर्माचे फळ त्याच्यापासूनच मिळते।

Verse 19

भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते / तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः

जो भोग करणारा, रक्षण करणारा व आत्म्याचे विभाजन करणारा आहे, त्याचे वर्तन ‘मन’ असे म्हणतात; कारण तो तत्त्वांचा संग्रह करतो आणि परिमाणाने महान आहे.

Verse 20

शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः / विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा

इतर गुणतत्त्वांपेक्षा हे महत्‌सारखे सूक्ष्म तनू मानले आहे; ते विभक्तिमानाला जाणते आणि विभागालाही मान्यता देते.

Verse 21

पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः / बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्

भोगाशी संबंध असल्यामुळे तो ‘पुरुष’ म्हणविला जातो आणि त्याच कारणाने ‘सत्’ असेही स्मृत आहे; कारण तो व्यापक, वाढविणारा आणि सर्व भावांचा आश्रय आहे.

Verse 22

यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते / आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः

तो भावांना वाढवितो म्हणून त्याला ‘ब्रह्मा’ असे म्हणतात; आणि तो अनुग्रहाने सर्व देहांना परिपूर्ण करतो म्हणूनही.

Verse 23

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् / तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा

येथे पुरुष सर्व भावांना वेगवेगळे जाणतो; आणि त्याच्यामध्येच ब्रह्म्याचे कार्य-करण (उपकरणसमूह) पूर्वीच सिद्ध झालेले असते.

Verse 24

प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः / स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते

देवी, मी प्राकृत अवस्थेत वर्ततो; ब्रह्मसम क्षेत्रज्ञ तोच प्रथम देहधारी असून प्राचीन काळी त्याला ‘पुरुष’ म्हणतात।

Verse 25

आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्

तोच सर्व भूतांचा आदिकर्ता आहे, जो ब्रह्माच्या आदिकाळी प्रकट होऊन स्थित झाला।

Verse 26

हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः / सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः

तो हिरण्यगर्भ या अंडात चतुर्मुख होऊन प्रकट झाला; सर्ग व प्रतिसर्गात तो ब्रह्मसम क्षेत्रज्ञ आहे।

Verse 27

करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च / भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु

ते इंद्रियांसह विचारतात आणि प्रत्याहारात त्यागही करतात; समाहार-संधींमध्ये ते पुन्हा पुन्हा देह धारण करतात।

Verse 28

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः / गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः

जो मेरु सुवर्णमय आहे, त्या महात्मा उद्धर्त्यासाठी खड्ड्यातील पाणी बुडबुड्यांसह वाहून नेवो—आणि ते पाचही पंचत्वास जावोत।

Verse 29

यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः / पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः

ज्या ब्रह्मांड-अंडात हे सात लोक दृढपणे प्रतिष्ठित आहेत, त्यातच पृथ्वी सात द्वीप व सात समुद्रांसह स्थित आहे।

Verse 30

पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः / अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

अतिमहान पर्वतांनी व सहस्र नद्यांनी सहित—त्या अंडाच्या अंतःस्थ भागात हे लोक आहेत; हे जगत् अंतर्विश्व आहे।

Verse 31

चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना / लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्

चंद्र-सूर्य नक्षत्रांसह, वायूसहित सर्व संहती—आणि लोक-अलोक जे काही आहे, ते सर्व त्या अंडात प्रतिष्ठित आहे।

Verse 32

आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः / तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्

जलतत्त्व बाहेरून दहापट तेजाने आवृत आहे; आणि तेजतत्त्वही बाहेरून दहापट वायूतत्त्वाने आवृत आहे।

Verse 33

वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः / आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा

वायूतत्त्वही बाहेरून दहापट नभाने (आकाशाने) आवृत आहे; आणि आकाशही तसेच बाहेरून भूतादि आवरणांनी सर्वथा आवृत आहे।

Verse 34

भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् / एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

भूतादि महान् तत्त्व महत् व प्रधान यांनी आच्छादित आहे; या सात प्राकृत आवरणांनी ब्रह्मांड-अंड वेढलेले आहे.

Verse 35

इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः / प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्

इच्छा व प्रवृत्तीने प्रकृती परस्पर संघर्षात स्थित राहतात; सृष्टीकाळी स्थिर होऊन त्या एकमेकींना ग्रासतात.

Verse 36

एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु

अशा रीतीने ते परस्पर एकमेकांना धारण करतात; आधार-आधेय भावाने ते विकार विकारी तत्त्वांत स्थित असतात.

Verse 37

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते / इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः

अव्यक्ताला ‘क्षेत्र’ म्हणतात आणि ब्रह्माला ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणतात; अशा प्रकारे हा प्राकृत सर्ग क्षेत्रज्ञाच्या अधिष्ठानाने चालतो.

Verse 38

अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा / एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः

तो प्रथम प्रादुर्भाव बुद्धीपूर्वी, विजेसारखा झाला; जो हिरण्यगर्भाच्या या जन्माला तत्त्वतः जाणतो, तो दीर्घायुषी, कीर्तिमान, धन्य व प्रज्ञावान होतो—निःसंशय.