Shloka 1
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् / कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde naimiṣākhyānakathanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca śṛṇu teṣāṃ kathāṃ divyāṃ sarvapāpapramocanīm / kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisaṃmatām
Translation
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या वायुप्रोक्त पूर्वभागातील प्रथम प्रक्रियापादात ‘नैमिषाख्यानकथन’ नावाचा दुसरा अध्याय. सूत म्हणाले—त्यांची दिव्य कथा ऐका; ती सर्व पापांचे निवारण करणारी आहे. मी सांगत असलेली ही कथा विचित्र, बहुअर्थपूर्ण आणि श्रुतीसंगत आहे.
Word by Word
इतिthus
इति:
Vacana-suchaka (वचनसूचक)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्तिसूचक-अव्यय (quotative/closure particle)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (महच्च तत् पुराणम्)
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषः (वायुना प्रोक्ते) qualifying पुराणे
पूर्वभागेin the former section
पूर्वभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्व + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (पूर्वः भागः)
प्रथमेfirst
प्रथमे:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; agrees with भागे/पादे (locative)
प्रक्रियापादेin the Prakriyā-pāda (section)
प्रक्रियापादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootप्रक्रिया + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (प्रक्रियायाः पादः)
नैमिषाख्यानकथनम्the narration of the Naimiṣa episode
नैमिषाख्यानकथनम्:
Samjna (संज्ञा)
TypeNoun
Rootनैमिष + आख्यान + कथन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; बहु-तत्पुरुषसमासः (नैमिषस्य आख्यानस्य कथनम्)
नामnamed
नाम:
Samjna-suchaka (संज्ञासूचक)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञासूचक-अव्यय (particle meaning 'named')
द्वितीयःsecond
द्वितीयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; agrees with अध्यायः
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; Nominative singular
सूतःSūta
सूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; speaker designation
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; Parasmaipada
शृणुlisten
शृणु:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; Parasmaipada
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन; Genitive plural
कथाम्story, account
कथाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकथा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; Accusative singular
दिव्याम्divine
दिव्याम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदिव्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; agrees with कथाम्
सर्वपापप्रमोचनीम्removing all sins
सर्वपापप्रमोचनीम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व + पाप + प्रमोचनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सर्वेषां पापानां प्रमोचनी) qualifying कथाम्
कथ्यमानाम्being narrated
कथ्यमानाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeVerb
Rootकथ् (धातु) + यमान (कृदन्त)
Formवर्तमानकर्मणि कृदन्त (शानच्/यमान), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; passive present participle agreeing with कथाम्
मयाby me
मया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया विभक्ति, एकवचन; Instrumental singular (by me)
चित्राम्wonderful, varied
चित्राम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचित्र (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; agrees with कथाम्
बह्वर्थाम्having many meanings/points
बह्वर्थाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबहु + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (बहवः अर्थाः यस्याः) used adjectivally
श्रुतिसंमताम्approved by the Vedas
श्रुतिसंमताम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रुति + संमत (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (श्रुत्या संमता)