Adhyaya 12
Agnibheda–Vaṃśa: Forms of Agni, Their Functions, and Progeny (अग्निभेद-वंशः)
या अध्यायात अग्नीचे तात्त्विक व वंशपरंपरागत वर्णन येते. स्वायंभुव मन्वंतरात ब्रह्म्याचा मानसपुत्र अभिमानी असा निर्देश करून त्याचा स्वाहेशी संबंध सांगितला आहे. त्यांच्यापासून पावक, पवमान आणि शुचि हे तीन मुख्य अग्नी उत्पन्न होतात; त्यांचे प्रकटीकरण अनुक्रमे वैद्युत, निर्मथ्य (मंथनजन्य) आणि सौर रूपांनी मानले आहे. पुढे कार्यभेदाने देवांचा हव्यवाहन आणि पितरांचा कव्यवाहन असा अग्नीचा विभाग, तसेच त्यांच्या संतती व उपप्रकारांची (गार्हपत्य/आहवनीय इ.) नावे दिली आहेत. पुराणातील गणनाशैलीने नावे, भूमिका व पिता–पुत्र संबंधांची यादी करून एक सुस्पष्ट नकाशा उभा राहतो; आणि शेवटी अग्निवंशाचा नद्यांशीही संक्षिप्त संबंध जोडून यज्ञाग्नीचे पवित्र भू-दृश्यातील स्थान दाखविले आहे।
Shlokas
Verse 1
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च अग्नेर्वक्ष्याम्यतः परम् / इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिसर्गवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः सूत उवाच यो ऽसावग्ने रभिमानी स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत
आता मी अग्नीचे विस्तृत व क्रमशः वर्णन पुढे सांगतो. सूत म्हणाले—स्वायंभुव मन्वंतरात जो अग्नी ‘अभिमानी’ म्हणून स्मरणात आहे, तो ब्रह्म्याचा मानसपुत्र होता; त्याच्यापासून स्वाहा उत्पन्न झाली।
Verse 2
पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः / निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः
अग्नीची तीन नावे—पावक, पवमान आणि शुचि—अशी स्मृत आहेत। मंथनातून उत्पन्न अग्नी ‘पवमान’ आणि विद्युत्जन्य अग्नी ‘पावक’ म्हणून मानला जातो।
Verse 3
शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्तु ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानस्तु शुचिः सौरस्तु यः स्मृतः
‘शुचि’ हा सौर (सूर्यसम्बंधी) म्हणून जाणावा; ते तिघेही स्वाहेचे पुत्र आहेत। मंथनजन्य अग्नी ‘पवमान’ आणि जो ‘शुचि’ स्मृत आहे तो सौर आहे।
Verse 4
अब्योनिर्वैद्युतश्चैव तेषां स्थानानि तानि वै / पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते
अब्योनि आणि वैद्युत—हीच त्यांची ती ती स्थाने सांगितली आहेत; तसेच पवमानाचा पुत्र ‘कव्यवाहन’ म्हणून ओळखला जातो.
Verse 5
पावकिः सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः / देवानां हव्यवाहो ऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः
पावकि, सह-रक्षस् आणि हव्यवाह—हे शुचीचे पुत्र आहेत. देवांसाठी अग्नी ‘हव्यवाह’ आणि पितरांसाठी ‘कव्यवाहन’ आहे.
Verse 6
सह रक्षो ऽसुराणां तु त्रयाणां तु त्रयो ऽग्नयः / एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्न वैव तु
राक्षस व असुरांसह या तिघांचे तीन अग्नी आहेत; आणि यांचे पुत्र-पौत्र मिळून निश्चयच चाळीस आहेत.
Verse 7
वक्ष्यामि नामभिस्तेषां प्रविभागं पृथक्पृथक् / विश्रुप्तो लौकिको ऽग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः
आता मी त्यांच्या विभागाचे वर्णन नावे घेऊन वेगवेगळे करीन. ‘विश्रुप्त’ नावाचा लौकिक अग्नी हा ब्रह्म्याचा पहिला पुत्र आहे.
Verse 8
ब्रह्मो दत्ताग्निस त्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः / वैश्वानरः सुतस्तस्य वहन् हव्यं समाः शतम्
ब्रह्म्याचा पुत्र दत्ताग्नि ‘भरत’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. त्याचा पुत्र वैश्वानर शंभर वर्षे हव्य वहन करीत राहिला.
Verse 9
संभृतो ऽथर्वणा पूर्वमेधितिः पुष्करोदधौ / सोथर्वा लौकिको ऽग्निस्तु दर्पहाथर्वणः स्मृतः
अथर्वण ऋषी पूर्वमेधितीने पुष्करोदधौ येथे अग्नीचा संभार केला. तोच अथर्वा लौकिक अग्नी असून ‘दर्पहा’ अथर्वण म्हणून स्मृत आहे.
Verse 10
अथर्वा तु भृगुर्जज्ञे ह्यग्निराथर्वणः स्मृतः / तस्मात्स लौकिको ऽग्निस्तु दध्यङ्ङाथर्वणो मतः
अथर्वापासून भृगु उत्पन्न झाला; तोच ‘आथर्वण अग्नी’ म्हणून स्मृत आहे. म्हणून तो लौकिक अग्नी ‘दध्यङ्’ आथर्वण असा मानला जातो.
Verse 11
आथर्वः पवमानस्तु निर्मथ्यः कविभिः स्मृतः / स ज्ञेयो गार्हपत्यो ऽग्निस्तस्य पुत्रद्वयं स्मृतम्
आथर्व पवमान हा कविंनी ‘निर्मथ्य’—मंथनातून उत्पन्न—असा स्मृत केला आहे. तोच गार्हपत्य अग्नी जाणावा; त्याचे दोन पुत्र स्मृत आहेत.
Verse 12
शंस्यस्त्वाह वनीयो ऽग्नेः स्मृतो यो हव्यवाहनः / द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुको ऽग्निर्यः प्रणीयते
शंस्य हा अग्नीचा ‘वनीय’ रूप म्हणून स्मृत आहे, जो हव्यवाहन आहे. दुसरा पुत्र ‘शुक’ अग्नी म्हणून सांगितला आहे, जो यज्ञात प्रणीत केला जातो.
Verse 13
तथा सव्यापसव्यौ च शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ / शंस्यस्तु षोडश नदीश्चकमे हव्यवाहनः
तसेच शंस्य अग्नीचे ‘सव्य’ आणि ‘अपसव्य’ असे दोन्ही पुत्र आहेत. आणि हव्यवाहन शंस्याने सोळा नद्यांचे वरण केले.
Verse 14
यो सावाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः / कावेरीं कृष्णवेणां च नर्मदां यमुनां तथा
ज्याला द्विजांनी ‘आहवनीय अग्नीचा अभिमानी देव’ असे स्मरले आहे, तोच कावेरी, कृष्णवेणा, नर्मदा आणि यमुना या नद्यांत वास करतो.
Verse 15
गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् / विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रूं सरयूं तथा
तसेच तो गोदावरी, वितस्ता, चंद्रभागा, इरावती, विपाशा, कौशिकी, शतद्रू आणि सरयू या नद्यांतही वास करतो.
Verse 16
सीतां सरस्वतीं चैव ह्रादिनीं पावनीन्तथा / तासु षोडशधामानं प्रविभज्य पृथक्पृथक्
आणि सीता, सरस्वती, ह्रादिनी व पावनी—या नद्यांतही, सोळा धाम वेगवेगळे करून विभागून ठेवले.
Verse 17
आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः / कृत्तिकाचारिणी धिष्णी जज्ञिरे ताश्च धिष्णयः
मग त्याने त्या धिष्णींमध्ये आपले स्वरूप स्थापित केले आणि तोच तेथे प्रकट झाला; कृतिका-चारी धिष्णीपासून त्या धिष्णींचा जन्म झाला.
Verse 18
धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद् धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः / इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेवं विजज्ञिरे
धिष्णींमध्येच ते जन्मले म्हणून त्यांना ‘धिष्णय’ असे म्हटले जाते; अशा रीतीने हे नदीपुत्र धिष्णींमध्येच उत्पन्न झाले.
Verse 19
तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ये ऽग्नयः / ताञ्शृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथातथम्
त्यांपैकी जे विहरणीय आणि जे उपास्य असे अग्नी आहेत, त्यांचे संक्षेपाने यथातथ्य कीर्तन ऐका।
Verse 20
विभुः प्रवाहणो ग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयो ऽपरे / विधीयन्ते यथास्थानं सूत्याहे सवने क्रमात्
विभु, प्रवाहण, ग्नीध्र आणि तेथे असलेले इतर धिष्ण्य—हे सर्व सूत्याहाच्या सवनात क्रमाने यथास्थानी स्थापिले जातात।
Verse 21
अनुद्देश्य निवास्यानामग्नीनां शृणुत क्रमम् / सम्राडग्नि कृशानुर्यो द्वितीयोंऽतरवेदिकः
आता अनुद्देश्य-निवास्य अग्नींचा क्रम ऐका—सम्राडग्नि ‘कृशानु’ आणि दुसरा ‘अंतरवेदिक’ आहे।
Verse 22
सम्राडग्नमुखानष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् / परिषत्पवमानस्तु द्वितीय सो ऽनुदिश्यते
सम्राडग्नीच्या मुखाशी आठ अग्नी त्या द्विजांची सेवा करीत उपस्थित राहतात; ‘परिषत्पवमान’ हा दुसरा अनुदिश्य म्हणून सांगितला आहे।
Verse 23
प्रतल्कान्यो नभोनाम चत्वरेसौ विभाव्यते / हव्यस्ततो ह्यसंमृष्टः शामित्रे ऽग्नौ विभाव्यते
‘प्रतल्कान्य’ नावाचा ‘नभो’ हा चत्वरात स्थापित मानला जातो; त्यानंतर ‘हव्य’ नावाचा असंमृष्ट अग्नी शामित्र-अग्नीत स्थापित मानला जातो।
Verse 24
ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुंबर्यः प्रकीर्त्यते / विश्वव्यचाः समुद्रो ऽग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्यते
त्याला ‘ऋतुधामा’ आणि ‘सुज्योति-औदुंबर्य’ असे प्रकीर्तित करतात. ‘विश्वव्यचा’ नावाचा समुद्रस्वरूप अग्नी ब्रह्मस्थानी कीर्तिला जातो.
Verse 25
ब्रह्मज्योतिर्वसुर्धामा ब्रह्मस्थाने स उच्यते / अचौकपादुपस्थो यः स वै शालासुखीयकः
ब्रह्मस्थानी त्याला ‘ब्रह्मज्योति’ आणि ‘वसुर्धामा’ असे म्हणतात. जो चौकाच्या पायांजवळ स्थित आहे, तोच ‘शालासुखीयक’ होय.
Verse 26
अनुहेश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो सो ऽग्रिर्गृहपतिः स्मृतः / शंस्यस्यैते सुताः सर्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः
‘अनुहेश्य’ आणि ‘अहिर्बुध्न्य’—हा अग्नी ‘गृहपति’ म्हणून स्मृत आहे. ‘शंस्य’चे हे सर्व पुत्र द्विजांनी उपास्य मानले आहेत.
Verse 27
ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ च तत्सुतान् / विभुः प्रवाहणो ऽग्नीध्रस्तेषां धिष्ण्यस्तथा परे
यानंतर मी ‘विहरणीय’ आणि त्याचे आठ पुत्र सांगतो. त्यांमध्ये ‘विभु’, ‘प्रवाहण’ आणि ‘अग्नीध्र’ आहेत; तसेच इतरही त्यांच्या धिष्ण्य (आसन/स्थान) आहेत.
Verse 28
विधीयन्ते यथास्थानं सौत्ये ऽह्नि सवने क्रमात् / होत्रीयस्तु स्मृते ह्यग्निर्वह्निर्यो हव्यवाहनः
सौत्य-दिनी सवनाच्या क्रमाने ते यथास्थानी विधीत होतात. होत्रीय अग्नी तोच स्मृत आहे जो ‘वह्नि’—हव्यवाहन आहे.
Verse 29
प्रशान्तो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयश्चात्र नामकः / ततो ऽग्निर्वैश्वदेवस्तु ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते
येथे दुसरा अग्नी ‘प्रचेताः’ या नावाने, तसेच ‘प्रशान्त’ म्हणून ओळखला जातो. त्यानंतर ‘वैश्वदेव’ अग्नीला ‘ब्राह्मणाच्छंसि’ असे म्हणतात.
Verse 30
उशिगग्निः कविर्यस्तु पोतो ऽग्निः स विभाव्यते / आवारिरग्निर्वाभारिर्वैष्ठीयः स विभाव्यते
‘उशिग्’ अग्नीला ‘कवि’ म्हणतात आणि ‘पोत’ नावाचा अग्नीही मानला जातो. ‘आवारि’ व ‘आभारि’ अग्नी ‘वैष्ठीय’ म्हणूनही ओळखला जातो.
Verse 31
अवस्फूर्जो विवस्वांस्तु आस्थांश्चैव स उच्यते / अष्टमः सुध्युरग्निर्योमार्जालीयः स उच्यन्ते
‘अवस्फूर्ज’ अग्नीला ‘विवस्वान्’ व ‘आस्थांश्च’ असेही म्हणतात. आठवा अग्नी ‘सुध्युः’ या नावाने, तसेच ‘योमार्जालीय’ म्हणूनही कथिला जातो.
Verse 32
धिष्ण्यावाहरणा ह्येते सौत्येह्नीज्यन्त वै द्विजैः / अपां योनिः स्मृतो ऽसौ स ह्यप्सुनामा विभाव्यते
हे ‘धिष्ण्यावाहरण’ अग्नी सौत्य-दिवशी द्विजांकडून पूजिले जातात. तो ‘अपां योनिः’ म्हणून स्मृत असून ‘अप्सुनामा’ असेही मानले जाते.
Verse 33
ततो यः पावको नाम्ना अब्जो यो गर्भ उच्यते / अग्निः सो ऽवभृथे ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते
त्यानंतर ‘पावक’ नावाचा अग्नी ‘अब्ज-गर्भ’ म्हणूनही कथिला जातो. तो ‘अवभृथ’ प्रसंगी जाणावा आणि वरुणासह त्याची पूजा होते.
Verse 34
त्दृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां पचन् / मृत्युमाञ् जाठरस्याग्नेर्विद्वानाग्निः सुतः स्मृतः
योगायोगाने त्याचा पुत्र तोच अग्नी, जो मनुष्यांच्या जठरात राहून अन्न पचवितो. त्या जाठराग्नीला ‘मृत्युमान’ म्हणतात; आणि ‘विद्वान्-अग्नी’ हा त्याचा पुत्र मानला आहे.
Verse 35
परस्परोत्थितः सो ऽग्निर्भूतानीह विनिर्दहेत् / पुत्रस्त्वग्नेर्मन्युमतो घोरः संवर्तकः स्मृतः
परस्परातून उत्पन्न झालेला तो अग्नी येथे सर्व भूतांना जाळून टाकतो. क्रोधयुक्त अग्नीचा पुत्र ‘संवर्तक’ अत्यंत घोर असा स्मृत आहे.
Verse 36
पिबन्नवः स वसति समुद्रे वडवामुखः / समुद्रवासिनः पुत्रः साहरक्षो विभाव्यते
तो वडवामुख अग्नी समुद्रात वसतो आणि पाणी पित राहतो. समुद्रात वसणाऱ्याचा पुत्र ‘साहरक्ष’ असा मानला जातो.
Verse 37
सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणां दहते नृणाम् / क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान्
साहरक्षचा पुत्र ‘क्षाम’ मनुष्यांची घरे जाळतो. त्याचा पुत्र ‘क्रव्याद-अग्नी’ आहे, जो मृत पुरुषांचे मांस भक्षण करतो.
Verse 38
इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा एव प्रकीर्त्तिताः / ततः शुचिस्तु वै सौरो गन्धर्वैरायुराहुतः
अशा रीतीने पावक अग्नीचे हेच पुत्र वर्णिले आहेत. त्यानंतर सूर्यसम्बन्धी ‘शुचि’ आहे; गंधर्वांनी त्याला ‘आयु’ असे आह्वान केले आहे.
Verse 39
मथितो यस्त्वरण्यां च सो ऽग्निरग्निं समिन्धति / आयुर्नाम्ना तु भगवानसौ यस्तु प्रणीयते
अरण्यात मंथन करून जो अग्नी उत्पन्न होतो, तोच अग्नीला प्रज्वलित करतो. तो ‘आयु’ या नावाने भगवान् म्हणून ओळखला जातो, ज्याला विधिपूर्वक पुढे नेले जाते.
Verse 40
आयुषो महिषः पुत्रः सहसो नाम तत्सुतः / पाकयज्ञेष्वभीमानी सोग्निस्तु सहसः स्मृतः
आयुचा पुत्र महिष असून त्याचा पुत्र ‘सहस’ नावाचा आहे. पाकयज्ञांमध्ये अधिष्ठाता-अभिमानी जो अग्नी, तो ‘सहस’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 41
पुत्रश्च सहसस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः / विविधिश्चाद्भुतस्यापि पुत्रो ऽग्नेस्तुमाहान्स्मृतः
‘सहस’ या अग्नीचा पुत्र ‘अद्भुत’ असून तो महायशस्वी आहे. आणि ‘अद्भुत’चाही पुत्र ‘विविधि’ असून, तो अग्नीचा महान पुत्र म्हणून स्मृत आहे.
Verse 42
प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हुतं भुङ्क्ते हविः सदा / विविधेस्तु सुतो ह्यर्क्क स्तस्य चाग्नेः सुता इमे
प्रायश्चित्तकर्मांत अधिष्ठाता-अभिमानी होऊन तो नेहमी अर्पित हविर्भाग भोगतो. आणि ‘विविधि’चा पुत्र ‘अर्क’ आहे; त्या अग्नीचे हे पुत्र (पुढे) आहेत.
Verse 43
अनीकवान् वाजसृक् च रक्षोहा चष्टिकृत्तथा / सुरभिर्वसुरन्नादो प्रविष्टो यः स रुकमराट्
अनीकवान्, वाजसृक्, रक्षोहा आणि चष्टिकृत; तसेच सुरभि, वसुर, अन्नाद—यांत जो प्रविष्ट आहे, तो ‘रुकमराट्’ म्हणून ओळखला जातो.
Verse 44
शुचेरग्नेः प्रजा ह्येषा वह्नयश्च चतुर्द्दश / इत्येते चाग्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेध्वरेषु वै
शुचि अग्नीची ही प्रजा असून चौदा वह्नी आहेत; असे हे अग्नी सांगितले गेले असून ते यज्ञकर्मात विधिपूर्वक नेले जातात।
Verse 45
आदिसर्गे व्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः / स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेभिमानिनः
आदि-सृष्टीत ते यामांसह व श्रेष्ठ देवांसह काळ व्यतीत करून गेले; स्वायंभुव मन्वंतराच्या पूर्वी ते अग्नी आपापल्या अधिष्ठानाचा अभिमान धारण करणारे होते।
Verse 46
एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेषु वै / स्थानाभिमानिनो लोके प्रागासन्हव्यवाहनाः
चेतन-अचेतन, चल-अचल अशा सर्व विहरणीय स्थानी हे होते; पूर्वी हे हव्यवाहन अग्नी लोकात आपापल्या स्थानाचा अभिमान धारण करणारे होते।
Verse 47
काम्यनै मित्तिका यज्ञेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः / पूर्वमन्वतंरे ऽतीताः शुकैर्यागैश्च तैः सह
काम्य व नैमित्तिक यज्ञांत हे आपापल्या कर्मात स्थित होते; पूर्व मन्वंतरात ते शुद्ध यागांसह व्यतीत झाले।
Verse 48
देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः / इत्येतानि मजोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह
पहिल्या मनूच्या अंतरात पुण्य महात्मा देवांनी—ही स्थाने व त्यांचे अधिष्ठाते—असे मी सांगितले आहे।
Verse 49
तैरेव तु प्रसंख्यातमतीतानागतेष्विह / सन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्
यांच्याच द्वारे येथे भूत व भविष्य अशा सर्व मन्वंतरांत जातवेद (अग्नी) यांची लक्षणे मोजून सांगितली आहेत।
Verse 50
सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ब्रह्मभृतस्तथा / प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः
हे सर्व तपस्वी आहेत, सर्व ब्रह्मधारी आहेत; हे सर्व प्रजांचे अधिपती असून तेजस्वी असे स्मरणात आहेत।
Verse 51
स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यं तेषु सप्तसु / मन्वन्तरेषु सर्वेषु नामरूपप्रयोजनैः
स्वारोचिष इत्यादी त्या सात मन्वंतरांत, नाम-रूप व प्रयोजनानुसार त्यांना ‘सावर्ण्य’ म्हणून जाणावे।
Verse 52
वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च यामैदेवैः सहाग्नयः / अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्स्यन्ते ऽनागताग्नयः
वर्तमान याम-देवांसह हे अग्नी वर्तमानकाळात कार्यरत आहेत; आणि भविष्यकाळातील देवांसह भविष्यकाळातील अग्नी कार्यरत होतील।
Verse 53
इत्येष निचयो ऽग्नीनामनुक्रान्तो यथाक्रमम् / विस्तरेणानुपुर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते पुनः
अशा रीतीने अग्नींचा हा समूह क्रमाने सांगितला; आता पितरांचेही वर्णन विस्ताराने व अनुक्रमे पुन्हा सांगितले जाईल।
Frequently Asked Questions
A genealogical chain centered on Agni: Abhimānī (as Brahmā’s mind-born son in the Svāyaṃbhuva Manvantara) linked with Svāhā, producing the triad Pāvaka–Pavamāna–Śuci, followed by further named descendants and specialized fires aligned to ritual functions.
Havyavāha is identified as the fire that conveys offerings (havya) to the Devas, while Kavyavāhana is associated with offerings (kavya) for the Pitṛs, expressing a cosmological division of sacrificial transmission by recipient domain.
No. The sampled content is a ritual-cosmological and genealogical taxonomy of Agni and related fires; Lalitopākhyāna themes (vidyā/yantra, Śrīvidyā theology, Bhaṇḍāsura narrative) belong to later sections of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s overall structure.