Adhyaya 9

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिवंशवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः // ८// ऋषय ऊचुः कथं द्विवारावुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या / आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात (वायुदेवप्रोक्त) मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील ‘ऋषिवंशवर्णन’ नावाचा आठवा अध्याय. ऋषी म्हणाले— जी भवानी पूर्वी सती होती, ती दोनदा कशी उत्पन्न झाली? जी पूर्वी दक्षकन्या होती, ती उमा कशी जन्मली?

Verse 2

मेनायां पितृकन्यायां जनयञ्छैलराट् स्वयम् / के वै ते पितरो नाम येषां मेना तु मानसी

पितृकन्या मेना हिच्यात स्वयं शैलराजाने संतती उत्पन्न केली. ज्यांची मानसी कन्या मेना आहे ते पितर कोण, त्यांची नावे कोणती?

Verse 3

मैनाकश्चैव दोहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा / एकपर्णा तथा चैव तथा चैवैकपाटला

मैनाक हा तिचा दोहित्र आणि दौहित्री उमा; तसेच एकपर्णा आणि त्याचप्रमाणे एकपाटला.

Verse 4

गङ्गा चापि सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा / सर्वमेतत्वयोद्दिष्टं निर्देशं तस्य नो वद

गंगाही—नद्यांमध्ये श्रेष्ठ—आणि सर्वांची पूर्वजा. हे सर्व तू सांगितलेस; आता त्याचा नेमका निर्देश आम्हाला सांग.

Verse 5

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च विधिं परम् / पुत्राश्च के स्मृतास्तेषां कथं च पितरस्तु ते

तुझे कल्याण असो; मला श्राद्धाची परम विधी ऐकायची आहे. त्यांचे पुत्र कोण मानले गेले आहेत, आणि ते पितर कसे आहेत?

Verse 6

कथं वा ते समुत्पन्नाः किंना मानः किमात्मकाः / स्वर्गे वै पितरो ह्येते देवानामपि देवताः

ते कसे उत्पन्न झाले, त्यांचा मान काय, त्यांचे स्वरूप काय? स्वर्गात हे पितर देवतांचेही देवता आहेत.

Verse 7

एवं वेदितुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तममा / यथा च दत्तमस्माभिः सार्द्धं प्रीणाति वै पितॄन्

मला पितरांची उत्तम उत्पत्ती (सृष्टी) अशी जाणून घ्यायची आहे; आणि आम्ही श्रद्धेने दिलेले दान पितरांना कसे तृप्त करते, हेही जाणून घ्यायचे आहे.

Verse 8

यदर्थं ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम् / स्वर्गे तु के च वर्त्तन्ते पितरो नरके व के

ते कोणत्या कारणाने दिसत नाहीत—याचे कारण काय सांगितले आहे? आणि पितरांपैकी कोण स्वर्गात राहतात व कोण नरकात?

Verse 9

अभिसंभाष्य पितरं पितुश्च पितरं तथा / प्रतितामहं तथा चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः

पिता, पितामह आणि प्रपितामह—या तिघांना तीन पिंडांत नाव घेऊन संबोधून (आवाहन करून) अर्पण केले जाते.

Verse 10

नाम्ना दत्तानि श्राद्धानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् / कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः

नाव घेऊन दिलेले श्राद्ध पितरांपर्यंत कसे पोहोचते? आणि जे नरकात आहेत ते पुन्हा फल देण्यास कसे समर्थ होतात?

Verse 11

के च ते पितरो नाम कान्यजामो वयं पुनः / देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम्

ते पितर नेमके कोण, आणि मग आम्ही पुन्हा कोणाची पूजा करावी? आम्ही ऐकले आहे की देवताही स्वर्गात पितरांचे यजन करतात.

Verse 12

एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुतम् / स्पष्टाभिधान मपि वै तद्भवान्वक्तुमर्हसि

हे बहुश्रुत, मला हे सर्व विस्ताराने ऐकायचे आहे; आपण कृपया ते स्पष्ट शब्दांत सांगावे।

Verse 13

सूत उवाच अत्र वो कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् / मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः

सूत म्हणाला—येथे मी तुम्हाला माझ्या बुद्धीनुसार व ऐकलेल्या प्रमाणे सांगीन; मन्वंतरांत पितर देवांचे पुत्र म्हणून जन्मतात।

Verse 14

अतीतानागताः श्रेष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु वै / देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो ऽन्येन्तरेषु वै

अतीत व आगामी काळातील श्रेष्ठ व कनिष्ठ पितर क्रमाने असतात; अन्य अन्य अंतरांत ते देवांसह प्राचीन काळापासून स्थित आहेत।

Verse 15

वर्तन्ते सांप्रतं चे तु तान्वै पक्ष्यामि निश्चयात् / श्राद्धक्रियां मनुश्चैषां श्राद्धदेवः प्रवर्त्तयेत्

जे पितर सध्या वर्ततात त्यांचे मी निश्चयाने वर्णन करीन; यांच्यासाठी श्राद्धक्रिया श्राद्धदेव मनू प्रवर्तित करील।

Verse 16

देवान्सृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति च प्रभुः / तमुत्सृज्य तदात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः

ब्रह्म्याने देवांची सृष्टी केली आणि प्रभू म्हणाला—‘हे मला यज्ञ करतील’; पण फलाची इच्छा धरून त्यांनी त्या आत्मस्वरूप प्रभूला सोडून दुसऱ्याचे यजन केले।

Verse 17

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ / तस्मात्किञ्चिन्न जानीत ततो लोकेषु मुह्यत

तुम्ही ब्रह्म्याच्या शापाने मूढ व संज्ञाहीन व्हाल; म्हणून काहीही जाणणार नाही आणि लोकांत भ्रमित व्हाल।

Verse 18

ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम् / अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः

ते सर्व पुन्हा नम्र होऊन पितामह ब्रह्माला विनवू लागले; लोकांच्या अनुग्रहासाठी प्रभूने त्यांना पुन्हा सांगितले।

Verse 19

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः / पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ

निश्चितच प्रायश्चित्त करा; कारण तुमच्याकडून धर्मभ्रंश झाला आहे. आपल्या पुत्रांना विचार करा; मग ज्ञान प्राप्त होईल।

Verse 20

ततस्त स्वसुतांश्चैव प्रयश्चित्तजि घृक्षवः / अपृच्छन्संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः

मग प्रायश्चित्त करण्याची इच्छा असलेले, संयमित मनाचे ते आपल्या पुत्रांना विधिपूर्वक, परस्पर विचारू लागले।

Verse 21

तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा / प्रयश्चित्तानि धर्मज्ञावाङ्मनः कर्मजानि च

त्यांना संयमित आत्मा व धर्मज्ञ पुत्रांनी अनेक प्रकारची प्रायश्चित्ते सांगितली—वाणी, मन आणि कर्मजन्य दोषांसाठी।

Verse 22

ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः / यूयं वै पितरो ऽस्माकं यैर्वयं प्रतिबोधिताः

दिवौकस देवांना संज्ञा प्राप्त होऊन ते आनंदाने पुत्रांना म्हणाले—तुम्हीच आमचे पितर आहात; तुमच्यामुळेच आम्ही जागृत झालो।

Verse 23

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यं को वरो वः प्रदीयताम् / पुस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः

धर्म, ज्ञान आणि वैराग्य—तुम्हाला कोणता वर द्यावा? असे विचारल्यावर ब्रह्मा म्हणाले—तुम्ही सत्यवचनी आहात।

Verse 24

तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा / उक्तं च पितरो ऽस्माकं चेति वै तनयाः स्वकाः

म्हणून तुम्ही जे म्हटले ते तसेच आहे, अन्यथा नाही; आणि आपल्या पुत्रांनीही म्हटले—‘तुम्ही आमचे पितर आहात।’

Verse 25

पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्यो ऽयं दीयतां वरः / तेनैव वचसा ते वै ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

ते पितर होणार; म्हणून त्यांनाच हा वर द्यावा—असे परमेष्ठी ब्रह्मा त्याच वचनाने म्हणाले।

Verse 26

पुत्राः पितृत्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः / तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

पुत्रांनी पितृत्व प्राप्त केले आणि पितरांनी पुन्हा पुत्रत्व; म्हणून ते पितरही पुत्रच—त्यांच्यात तेच पितृत्व स्मरणात आहे।

Verse 27

एवं स्मृत्वा पितॄन्पुत्राः पुत्रांश्चैव पितॄंस्तथा / व्याजहार पुनर्ब्रह्मा वितॄनात्मविवृद्धये

अशा रीतीने पितर व पुत्र यांचे स्मरण करून ब्रह्मदेवांनी आत्मवृद्धीसाठी पुन्हा पितृविधान सांगितले।

Verse 28

यो ह्य निष्टान्पितॄञ्श्राद्धि क्रियां काञ्चितकरिष्यति / राक्षसा दानवाश्बैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

जो मनुष्य अशुद्ध भावाने पितरांसाठी कोणतेही श्राद्धकर्म करील, त्याचे फळ राक्षस व दानवच प्राप्त करतील।

Verse 29

श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् / आप्यायमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः

श्राद्धाने तृप्त झालेले पितर अव्यय सोम प्राप्त करतात; आणि तुमच्यामुळे पोसले जाऊन ते नित्य तुमची वाढ करतील।

Verse 30

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति / कृत्स्नं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम्

श्राद्धाने पोसलेला सोम सर्व लोकांना तृप्त करील—पर्वत व वनांसह, चर-अचरांनी व्यापलेल्या या संपूर्ण जगाला।

Verse 31

श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः / तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा

जे मनुष्य पुष्टीच्या इच्छेने श्राद्ध करतील, पितर त्यांना सदैव पुष्टी व संततीसमृद्धी देतील।

Verse 32

श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः / सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः

श्राद्धकर्मात ज्यांना नाम-गोत्रानुसार तीन पिंड अर्पिले जातात, ते पितर व प्रपितामह सर्वत्र उपस्थित असतात।

Verse 33

तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः / एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना

श्राद्धदानाने प्रजा त्या पितरांचे पोषण करतील—अशी आज्ञा परमेष्ठी ब्रह्म्याने पूर्वीच केली होती।

Verse 34

तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः / ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः

म्हणून हे सर्वथा सिद्ध आहे—दान, अध्ययन आणि तप; पितर हेच ज्ञानदाते आहेत, यात संशय नाही।

Verse 35

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः / अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह

अशा रीतीने हे पितर देव आहेत आणि देवही पुन्हा पितर आहेत; हे परस्पर एकमेकांचे पितर—देवही आणि पितरही।

Verse 36

एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विदितात्मनः / पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम्

विदितात्मा सूताच्या मुखातून हे ब्रह्मवचन ऐकून मुनींनी पुन्हा सूताला विचारले—पुढील उत्तर काय आहे?

Verse 37

ऋषय ऊचुः कियन्तो वै मुनिगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः / पूर्वे तु देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः

ऋषी म्हणाले—ते मुनिगण किती होते आणि कोणत्या काळी ते गण होते? पूर्वी ते देवश्रेष्ठ होते, देवांच्या सोमाचा वर्धन करणारे होते.

Verse 38

सूत उवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम् / शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम्

सूत म्हणाला—मी तुम्हाला पितृसर्गाचे हे अनुपम वर्णन सांगतो. पूर्वी शंयुने आपल्या पित्याला, बृहस्पतीला, हा प्रश्न विचारला होता.

Verse 39

बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम् / पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः

सर्वज्ञानाच्या अर्थात पारंगत असे बृहस्पती आसनावर उपविष्ट होते. त्यांचा पुत्र शंयु विनययुक्त होऊन हा प्रश्न विचारू लागला.

Verse 40

क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः / समुद्भूताः कथं चैते पितृत्वं समुपागताः

हे पितर कोण आहेत, त्यांची संख्या किती, आणि नावाने ते कोण कोण? ते कसे उत्पन्न झाले आणि त्यांनी पितृत्वपद कसे प्राप्त केले?

Verse 41

कस्माच्च पितरः पूर्वं यज्ञं पुष्णन्ति नित्यशः / क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम्

आणि कोणत्या कारणाने पितर नित्य प्रथम यज्ञाचे पोषण करतात? महात्म्यांच्या सर्व क्रिया श्राद्धापासूनच आरंभ होऊन प्रवर्ततात.

Verse 42

कस्मै श्राद्धानि देयानि किं च दत्ते महाफलम् / केषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च

श्राद्ध कोणाला द्यावे, आणि काय दिल्यास महान फळ मिळते? कोणत्या ठिकाणी—तीर्थांत व नद्यांत—श्राद्ध अक्षय फलदायी होते?

Verse 43

केषु वै सर्वमाप्तोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः / कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते

कोणासाठी श्राद्ध केल्यास श्रेष्ठ द्विज सर्व काही प्राप्त करतो? श्राद्धाचा योग्य काळ कोणता, आणि कोणती विधी अनुसरली जाते?

Verse 44

एतदिच्छामि भगवन्विस्तरेण यथा तथा / व्याख्यातमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया

हे भगवन्, मी इच्छितो की आपण हे जसे आहे तसे, विस्ताराने व क्रमाने स्पष्ट करून सांगावे, जसे मी येथे विचारले आहे।

Verse 45

बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः / व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः

अशा रीतीने विचारल्यावर महाबुद्धिमान बृहस्पती, प्रश्नविदांमध्ये श्रेष्ठ, या प्रश्नांना योग्य रीतीने क्रमाने उत्तर देऊ लागला।

Verse 46

बृहस्पतिरुवाच कथ यिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि / विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम्

बृहस्पती म्हणाले—हे तात, तू विनयाने व न्यायानुसार जो गंभीर व उत्तम प्रश्न मला विचारलास, तो मी तुला सांगतो।

Verse 47

द्यौरंरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्त था / सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च

तेव्हा द्युलोक, अंतरिक्ष, पृथ्वी, नक्षत्रे व दिशा; तसेच सूर्य-चंद्र आणि दिवस-रात्रही प्रकट झाले।

Verse 48

न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमभूज्जगत् / ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र तताप परमं तपः

तेव्हा, हे तात, काहीच नव्हते; जग अंधकारमय झाले होते। तेथे एकटे ब्रह्मा होते; त्यांनी दुश्चर परम तप केले।

Verse 49

शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम् / सर्ववेदव्रतस्नातः सर्वज्ञानविदां वरः / कीदृशं सर्वभूतेशस्तपस्तेपे प्रजा पतिः

मग शंयुने आपल्या पित्याला—ब्रह्मविद्येत परम पारंगत, सर्व वेदव्रतांत स्नात, ज्ञान्यांमध्ये श्रेष्ठ—पुन्हा विचारले: ‘हे सर्वभूतेश, प्रजापतीने कोणते तप केले?’

Verse 50

बृहस्पतिरुवाच सर्वेषां तपसां यत्तत्तपो योगमनुत्तमम् / ध्यायंस्तदा स भगवांस्तेन लोकानवासृजत्

बृहस्पती म्हणाले— ‘सर्व तपांमध्ये जे तप, ते अनुत्तम योग आहे. त्या योगाचे ध्यान करून भगवंतांनी तेव्हा लोकांची सृष्टी केली.’

Verse 51

ज्ञानानि भूतभव्यानि लोका वेदाश्च सर्वशः / योगामृतास्तदा सृष्टा ब्रह्मणा लोकचक्षुषा

भूत-भविष्याची ज्ञाने, सर्व लोक आणि वेद सर्वथा; तसेच योगामृतही—हे सर्व तेव्हा लोकचक्षु ब्रह्माने निर्माण केले।

Verse 53

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः / वैराजा इति विख्याता देवानां दिवि देवता/ // ५२// योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः / देवानसृजत ब्रह्मा योगयुक्तान्सनातनान्

ज्या ‘संतानक’ नावाच्या लोकात तेजस्वी सत्त्वे वास करतात, ते ‘वैराज’ म्हणून प्रसिद्ध—देवांच्या दिव्य लोकातील देवता. तेव्हा योग व तपाने युक्त प्रभु ब्रह्म्याने पूर्वीच योगयुक्त सनातन देवांची निर्मिती केली।

Verse 54

आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः / सर्वकामप्रदाः पूज्या देवादानवमानवैः

ते ‘आदिदेव’ म्हणून ख्यात—महासत्त्व व महातेजस्वी। ते सर्वकामप्रद असून देव, दानव आणि मानव यांच्याकडून पूज्य आहेत।

Verse 55

तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः / अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु समूर्त्तयः

त्यांचे सात गण सांगितले आहेत, जे त्रैलोक्यात पूजिले जातात। त्यांपैकी तीन अमूर्त आणि चार समूर्त (साकार) आहेत।

Verse 56

उपरिष्टात् त्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः / तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्त्तयः

त्यांपैकी वरच्या स्तरावर तीन ‘भावमूर्ती’ म्हणून वर्ततात; आणि त्यांच्या खाली चार ‘सूक्ष्ममूर्ती’ म्हणून वर्ततात।

Verse 57

ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरंपरा / लोके वर्षन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः

त्यानंतर देव, त्यानंतर ही पृथ्वी—हीच लोकपरंपरा आहे। ते या लोकात वर्षा करतात; आणि त्यांच्यापासूनच पर्जन्य (वृष्टीदेव) उत्पन्न होतो।

Verse 58

अन्नं भवति वै वृष्ट्या लोकानां संभवस्ततः / आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमं चान्नं च योगतः

वृष्टीमुळेच अन्न उत्पन्न होते; त्यातून लोकांचा संभव होतो. योगपूर्वक जे सोम व अन्न यांचे पोषण करतात, ते सर्वांना तृप्त करतात.

Verse 59

ऊचुस्तान्वै पितॄंस्त स्माल्लोकानां लोकसत्तमाः / मनोजवाः स्वधाभक्ष्यः सर्वकामपरिष्कृताः

तेव्हा लोकांतील श्रेष्ठ, मनासारख्या वेगाचे, स्वधा-भोजी व सर्व कामांनी संपन्न असे ते पितरांना म्हणाले.

Verse 60

लोभमोहभयोपेता निश्चिन्ताः शोक वर्जिताः / एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्

लोभ, मोह व भय यांनी युक्त असूनही ते निश्चिंत व शोकविरहित होते. यांनी योग सोडून सुंदर दर्शन असलेल्या लोकांना प्राप्त केले.

Verse 61

दिव्याः पुण्या विपाप्मानो महात्मानो भवन्त्युत / ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः

ते दिव्य, पुण्य, पापरहित व महात्मा होतात. नंतर सहस्र युगांच्या शेवटी ते ब्रह्मवादि (ब्रह्मज्ञ) म्हणून जन्म घेतात.

Verse 62

प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः / व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन च

पुन्हा योग प्राप्त करून ते अमूर्त (सूक्ष्म) होऊन मोक्षाला जातात. महायोगाच्या बळाने ते व्यक्त व अव्यक्त दोन्हीचा त्याग करतात.

Verse 63

नश्यन्त्युल्केव गगने क्षणद्विद्युत्प्रभेव च / उत्सृज्य देहजालानि महायोगबलेन च

ते आकाशातील उल्केसारखे व क्षणिक विजेसारखे नाहीसे होतात; महायोगबळाने देहजाळे टाकून देतात.

Verse 64

निराख्योपास्यता यान्ति सरितं सागरं यथा / क्रियया गुरुपूजाभिर्यागं कुर्वन्ति यत्नतः

जशी नदी सागराला मिळते तशी ते निराख्य उपास्य-तत्त्वाकडे जातात; क्रिया व गुरुपूजेद्वारे ते प्रयत्नाने याग करतात.

Verse 65

श्राद्धे प्रीतास्ततः सोमं पितरो योगमास्थिताः / आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति

श्राद्धाने प्रसन्न झालेले योगस्थ पितर सोम स्वीकारतात; त्या योगाने ते त्रैलोक्य पोसतात, ज्यामुळे जग जिवंत राहते.

Verse 66

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगानां यत्नतः सदा / पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते

म्हणून योग्यांसाठी नेहमी प्रयत्नाने श्राद्ध द्यावे; पितरांचे बळ योग आहे आणि योगातूनच सोम प्रवर्ततो.

Verse 67

सहस्रशतविप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् / एकस्तानपि मन्त्रज्ञः सर्वानर्हति तच्छृणु

आलेले हजारो-शेकडो ब्राह्मणही भोजन घालावेत; पण एक मंत्रज्ञही त्या सर्वांच्या तुल्य पूज्य आहे—हे ऐक.

Verse 68

एतानेव च मन्त्रज्ञान्भोजयेद्यः समागतान् / एकस्तान्स्नातकः प्रितः सर्वानर्हति तच्छृणु

जे समागत मंत्रज्ञांना यथोचित भोजन घालतो, तो प्रसन्न एक स्नातकही त्या सर्वांच्या समतुल्य पुण्याचा अधिकारी होतो—हे ऐक।

Verse 69

मन्त्रज्ञानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च / योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महातो भयात्

हजार मंत्रज्ञ आणि शंभर स्नातक यांच्या समतुल्य—योगाचार्याने जे भोजन स्वीकारले, ते महान भयापासून तारते।

Verse 70

गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च / ब्रह्मचारिसहस्रेण योग एव विशिष्यते

हजार गृहस्थ, शंभर वानप्रस्थ आणि हजार ब्रह्मचारी यांच्या तुलनेतही योगच विशेष श्रेष्ठ ठरतो।

Verse 71

नास्तिको वाप्यधर्मो वा संकीर्मस्तस्करो ऽपि वा / नान्यत्र तारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः

नास्तिक असो वा अधर्मी, संकीर्ण आचरणाचा असो वा चोरही—प्रजापती म्हणतात, योगींना दिलेले दानच तारते; अन्यत्र नाही।

Verse 72

पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनैव कर्षकाः / पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति

जशी उत्तम वृष्टी झाली की शेतकरी तृप्त होतात, तशीच त्याचे पितर तृप्त होतात; आणि त्याचा पुत्र किंवा पौत्र ध्यानिनाला भोजन घालेल।

Verse 73

अलाभे ध्याननिष्ठानां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् / तदलाभे उदसीनं गूहस्थमपि भोजयेत्

ध्याननिष्ठ ब्रह्मचारी उपलब्ध नसेल तर ब्रह्मचार्‍यास भोजन द्यावे; तेही न मिळाल्यास उदासीन गृहस्थालाही भोजन द्यावे।

Verse 74

यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः / ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम्

जो शंभर वर्षे एक पायावर उभा राहून केवळ वायूचेच आहार करतो—त्याहूनही श्रेष्ठ ध्यानयोगी आहे; असे ब्रह्माचे अनुशासन आहे।

Verse 75

आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम् / भावयन्सर्वलोकान्वै स्थित एष गणः सदा

अमित तेजस्वी पितृगणांमध्ये हा आद्य गण सांगितला आहे; हा गण सदा स्थित राहून सर्व लोकांना भावित व पोषित करीत असतो।

Verse 76

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानपि गणान्पुनः / संततिं संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम्

आता पुढे मी सर्व गणांचे पुन्हा वर्णन करीन—त्यांची परंपरा, स्थिती आणि भावनाही यथाक्रमाने।