Adhyaya 72
Vṛṣṇivaṃśa–Anukīrtana (Enumeration of the Vṛṣṇi Lineage) — Questions on Viṣṇu’s Human Descent
या अध्यायात सूत वृष्णिवंशाशी संबंधित मानवरूपधारी दिव्य वंशवीर—संकर्षण, वासुदेव, प्रद्युम्न, सांब आणि अनिरुद्ध—यांचे क्रमाने अनुकिर्तन करतो. पुढे सप्तर्षी, कुबेर, नारद, धन्वंतरी, महादेव तसेच विष्णू व इतर देवगण यांना साक्षी व सहभागी म्हणून सांगून वंशकथेस पवित्र सभेचा संदर्भ दिला जातो. नंतर ऋषी विचारतात—विष्णू वारंवार मनुष्यांत का अवतरतात, ब्राह्मण-क्षत्रिय वातावरण का निवडतात, जगन्नियंता असूनही गोपत्व कसे धारण करतात, गर्भात कसे प्रवेश करतात आणि तरीही त्रिविक्रम/वामनाप्रमाणे जगधर्माची प्रतिष्ठापना कशी करतात. अशा रीतीने वंशगणना व अवतारतत्त्वावरील प्रश्न एकत्र येतात।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपदे वृष्णिवंशानुकीर्त्तनं नामैकसप्ततितमो ऽध्यायः // ७१// सूत उवाच मनुष्यप्रकृतीन्देवान्कीर्त्यमानान्निबोधत / संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या मध्यमभागात वायुप्रोक्त ‘वृष्णिवंशानुकीर्तन’ नावाचा एकाहत्तरावा अध्याय. सूत म्हणाले—मनुष्यस्वभाव असलेल्या देवांचे कीर्तन ऐका: संकर्षण, वासुदेव, प्रद्युम्न आणि सांब.
Verse 2
अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः / सप्तर्ष्यः कुबेरश्च यज्ञे मणिवरस्तथा
अनिरुद्धासह हे पाच वंशवीर म्हणून कीर्तित आहेत; तसेच सप्तर्षी, कुबेर आणि यज्ञात मणिवरही।
Verse 3
शालूकिर्नारदश्चैव विद्वान्धन्वन्तरिश्तथा / नन्दिनश्च महादेवः सालकायन एव च / आदिदेव स्तदा विष्णुरेभिश्च सह दैवतैः
शालूकि, नारद, विद्वान धन्वंतरी; नंदिन, महादेव आणि सालकायन—तसेच आदिदेव विष्णूही त्या देवतांसह।
Verse 4
ऋषय ऊचुः विष्णुः किमर्थं संभूतः स्मृताः संभूतयः कति / भविष्याः कति चान्ये च प्रादुर्भावा महात्मनः
ऋषी म्हणाले—विष्णू कोणत्या कारणासाठी प्रकट झाले? स्मृत अवतार किती आहेत? पुढे किती आणि इतर कोणते महात्म्याचे प्रादुर्भाव होतील?
Verse 5
ब्रह्मक्षत्रेषु शस्तेषु किमर्थमिह जायते / पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
श्रेष्ठ ब्राह्मण-क्षत्रियांमध्ये तो येथे कोणत्या हेतूने जन्म घेतो? आणि मनुष्यांमध्ये पुन्हा पुन्हा का येतो—आम्ही विचारतो, आम्हाला सांगा।
Verse 6
विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः
शत्रूंचा संहार करणाऱ्या त्याच्या सर्व कर्मांचे विस्तृत वर्णन करा।
Verse 7
श्रोतुमिच्छामहे सम्यग्वद कृष्णस्य धीमतः / कर्मणामानुपूर्वीं च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो
हे प्रभो! आम्हांस धीर श्रीकृष्णांच्या कर्मांची क्रमवार परंपरा आणि जे जे प्रादुर्भाव झाले ते सम्यक् सांगावे; आम्ही ते ऐकू इच्छितो.
Verse 8
या वास्य प्रकृतिस्तात तां चास्मान्वक्तुमर्हसि / कथं स भगवान्विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः
हे तात! त्यांची जी प्रकृती (स्वरूपशक्ती) आहे तीही आम्हांस सांगण्यास आपण योग्य आहात; आणि तो भगवान विष्णु, सुरेश्वरांचा शत्रुनाशक, कसा (अवतारला)?
Verse 9
वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वमागतः / अमरैरावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलङ्कृतम्
तो धीर पुरुष वसुदेवकुलात वासुदेवत्वास प्राप्त झाला; ते पुण्यधाम अमरांनी वेढलेले आणि पुण्यकर्म करणाऱ्यांनी अलंकृत होते.
Verse 10
देवलोकं किमुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः / देवमानुषयोर्नेता धातुर्यः प्रसवो हरिः
देवलोक सोडून तो येथे मर्त्यलोकात का आला? जो देव-मानवांचा नेता आहे आणि धात्याचाही कारणरूप प्रसव हरि आहे.
Verse 11
किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुष्ये समवेशयत् / यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्
त्याने आपल्या दिव्य आत्मस्वरूपाला मानुष्यभावात का प्रवेश दिला? तो एकटाच मनुष्यांच्या मनोमय चक्राला प्रवर्तित करतो.
Verse 12
मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः / गोपायन यः कुरुते जगतः सर्वकालिकम्
मानवरूपात चक्रधारी श्रेष्ठ प्रभूंनी अशी बुद्धी कशी धारण केली, जो जगताचे सर्वकाळ रक्षण करतो?
Verse 13
स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत्प्रभुः / महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह
विष्णु प्रभू पृथ्वीवर येऊन गोपत्व कसे करू लागले? जो भूतात्मा होऊन महाभूतांना धारण करतो.
Verse 14
श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया वृतः / येन लोकान्क्रमैर्जित्वा सश्रीकास्त्रिदशाः कृताः
श्रीगर्भ प्रभू स्त्रीच्या गर्भात, भूमीवर विचरण करणाऱ्या जननीने, कसे आवृत झाले—ज्यांनी क्रमाने लोक जिंकून देवांना श्रीसमृद्ध केले?
Verse 15
स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिक्रमं वपुराहृतम् / ददौ जितां वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः
जगाचे मार्ग स्थापन झाले; त्रिक्रमाचे दिव्य वपु प्रकट झाले. देवांतील श्रेष्ठाने जिंकलेली पृथ्वी देवांना अर्पण केली.
Verse 16
येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च तत्पुनः / पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः
ज्यांनी सिंह-रूप धारण करून त्याला पुन्हा द्विधा केले—तो पूर्वकालचा महावीर दैत्य हिरण्यकशिपू मारला गेला.
Verse 17
यः पुरा ह्यनलो भूत्वा त्वौर्वः संवर्त्तको विभुः / पातालस्थोर्ऽणवगतः पपौ तोयमयं हविः
जो पूर्वी अग्निरूप होऊन विभु और्व संवर्तक झाला; पाताळस्थ अर्णवात जाऊन त्याने जलमय हवि प्राशन केली।
Verse 18
सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः / सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे
सहस्र चरणांचा, सहस्र किरणांनी युक्त, सहस्र शिरांचा त्या देवाला लोक युगोयुग असेच म्हणतात।
Verse 19
नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् / एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम्
ज्याचे पितामहाचे गृह नाभी-वनातून उत्पन्न झाले; जग एकमेव अर्णवात निमग्न असताना ते कमळ निर्मळ, चिखलरहित होते।
Verse 20
येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये / सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः
ज्याने तारकामय संग्रामात सर्वदेवमय व सर्वायुधधारी देह धारण करून त्या दैत्यांचा संहार केला।
Verse 21
महाबलेन वोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः / उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः / यः शेतेशश्वतं योगमाच्छाद्य तिमिरं महत्
महाबलाने उन्मत्त झालेला कालनेमि पाडला गेला; क्षीरोद, अमृत-सागराच्या उत्तर भागात तो महान तम आच्छादून शाश्वत योगात शयन करतो।
Verse 22
सुरारणीगर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरायम् / शक्रं च यो दैत्यगणं च रूद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ह
पूर्वी अदितीने तपाच्या प्रचंड तेजाने दिव्य सुरारणीचा गर्भ धारण केला; गर्भाचा अवमान झाल्याने त्याने इंद्र व दैत्यगण यांना अत्यंत कठोरपणे रोखून धरले।
Verse 23
पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान्सलिलेशयांस्तान् / कृत्वा च देवांस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव
ज्याने लोकव्यवस्थेची पावले स्थापन करून त्या दैत्यांना जलात शय्यास्थ केले; आणि देवांना त्रिदिवाचे देव करून पुरुहूत इंद्रालाच सुरेश केले।
Verse 24
गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा
गार्हपत्य अग्नीच्या विधीने आणि अन्वाहार्य कर्मानुसार।
Verse 25
अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव कुशं स्रुवम् / प्रोक्षणीयं श्रुतं चैव आवभृथ्यं तथैव च
आहवनीय अग्नी, वेदी, कुश, स्रुव; प्रोक्षणीय जल, श्रुत (मंत्रपाठ) आणि आवभृथ्य—हे सर्वही विधिपूर्वक सिद्ध केले।
Verse 26
अथर्षींश्चैव यश्चक्रे हव्यभागप्रदान्मखे / हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि / भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्मणि
ज्याने यज्ञात हव्यभाग देऊन ऋषींची व्यवस्था केली; हव्यभोजी सुरांना आणि कव्यभोजी पितरांनाही ठरविले; यज्ञकर्मात यज्ञविधीने भोगासाठी जो यज्ञ—तोच तो।
Verse 27
यूपान्समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि / यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथानलान्
यूप, समिधा, स्रुव, सोम, पवित्र व परिधी—तसेच यज्ञयोग्य द्रव्ये आणि यज्ञीय अग्नीही।
Verse 28
सदस्यान्यजमानांश्च ह्यश्वमेधान्क्रतुत्तमान् / विचित्रान्राजसूयदीन्पारमेष्ठ्येन कर्मणा
सदस्य, यजमान, तसेच श्रेष्ठ अश्वमेध क्रतू; आणि विविध राजसूयादी—हे सर्व पारमेष्ठ्य कर्माने।
Verse 29
उद्गात्रादींश्च यः कृत्वा यज्ञांल्लोकाननुक्रमम् / क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च
ज्याने उद्गाता इत्यादी ऋत्विज रचून, यज्ञ व लोकांची अनुक्रम-व्यवस्था केली; तसेच क्षण, निमेष, काष्ठा, कला आणि त्रिकालही।
Verse 30
मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरं तथा / ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु
मुहूर्त, तिथी, मास, दिवस व संवत्सर; तसेच ऋतू आणि काळयोग—त्रिलोकांत प्रमाणाचे हे त्रिविध विधान आहे।
Verse 31
आयुः क्षेत्राण्यथ बलं क्षणं यद्रूपसौष्ठवम् / मेधावित्वं च शौर्यं च शास्त्रस्येव च पारणम्
आयुष्य, क्षेत्रे, बल, आणि रूपसौष्ठवयुक्त तो क्षण; मेधावित्व व शौर्य, तसेच शास्त्राचे पारायणही।
Verse 32
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः / त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि तिस्रो मात्रा गुणास्त्रयः
तीन वर्ण, तीन लोक, त्रैविद्या आणि तीन पावक; त्रिकाल, तीन कर्मे, तीन मात्रा आणि तीन गुण।
Verse 33
सृष्टा लोकेश्वराश्चैव येन येन च कर्मणा / सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना
ज्या-ज्या कर्माने लोकेश्वर निर्माण झाले, त्या सर्वभूतगणात्म्यानेच सर्व प्राणिगणांची सृष्टी केली।
Verse 34
क्षणं संधाय पूर्वेण योगेन रमते च यः / गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः
जो पूर्वोक्त योगाने क्षणभर संधान करून रमतो; जो येण्या-जाणाऱ्यांचा नेता आहे, तो सर्वत्र विविधेश्वर आहे।
Verse 35
यो गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् / चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
तो धर्मयुक्तांची गती आहे आणि पापकर्म्यांची अगती; तोच चातुर्वर्ण्याचा प्रभव आणि चातुर्वर्ण्याचा रक्षक आहे।
Verse 36
चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराशम्यसंश्रयः / दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः
जो चतुर्विद्येचा जाणकार आणि चार आश्रमांचा आधार आहे; तोच दिगंतर, आकाश, पृथ्वी, आप, वायु आणि विभावसु (अग्नी) आहे।
Verse 37
चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशाः क्षणदाचराः / यः परं श्रुयते देवो यः परं श्रूयते तपः
चंद्र-सूर्यांची द्वयी ज्योती, युगांचे अधिपती व क्षणात संचार करणारे। जो परम देव म्हणून श्रुत आहे, तोच परम तप म्हणूनही श्रुत आहे।
Verse 38
यः परं तमसः प्राहुर्यः परं परमात्मवान् / आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः
जो तमसापलीकडे सांगितला आहे, जो परमात्मस्वरूप परम आहे। जो आदित्यांचा आदिदेव आहे, आणि जो दैत्यांचा संहार करणारा विभू आहे।
Verse 39
युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः / सेतुर्यो लोकसेतूनां मेधो यो मध्यकर्मणाम्
जो युगांच्या अंतकाळी अंतक आहे, आणि जो लोकांतक-अंतकाचाही अंत करणारा आहे। जो लोकसेतूंचा सेतू आहे, आणि जो मधल्या कर्मांची मेधा आहे।
Verse 40
वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् / सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्
जो वेद जाणणाऱ्यांना वेद्य आहे, आणि जो प्रभवात्म्यांचा प्रभू आहे। जो भूतांचा सोमस्वरूप आहे, आणि जो अग्निवर्चस्वांचा अग्निस्वरूप आहे।
Verse 41
मनुष्याणां मनुर्भूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् / विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि
मनुष्यांसाठी तो मनु होतो, तपस्व्यांसाठी तो तप होतो। नीतितृप्तांसाठी तो विनय आहे, आणि तेजस्व्यांसाठी तो तेजही आहे।
Verse 42
विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि / आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः
जो सर्व विग्रहांचा विग्रह आणि गतिमानांचीही परम गती आहे; आकाशापासून वायू उत्पन्न होतो, वायूपासून प्राण, आणि प्राणापासून हुताशन (अग्नी) प्रकटतो.
Verse 43
देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर्मधुसूदनः / रसाच्छोणितसंभूतिः शोणितान्मासमुच्यते
देव हे हुताशन (अग्नी) याचे प्राण आहेत, आणि अग्नीचा प्राण मधुसूदन (विष्णु) आहे। रसापासून शोणित उत्पन्न होते, आणि शोणितापासून मांस असे म्हणतात.
Verse 44
मांसात्त मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते / अस्य्नो मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसंभवः
मांसापासून मेद (चरबी) जन्मते, आणि मेदापासून अस्थी (हाड) असे म्हणतात। अस्थीपासून मज्जा उत्पन्न होते, आणि मज्जेपासून शुक्र उत्पन्न होते.
Verse 45
शुक्राद्गर्भः समाभव द्रसमूलेन कर्मणा / तत्रापां प्रथमावापः स सौम्यो राशिरुच्यते
शुक्रापासून गर्भ उत्पन्न होतो, रस-मूल कर्माने। तेथे आप (जल) यांचा प्रथम संयोग होतो; तोच सौम्य राशी म्हणून सांगितला आहे.
Verse 46
गर्भो ऽश्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते / शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम्
गर्भ हा अश्म (पाषाण/स्थूल) पासून उत्पन्न झाला असे जाणावे; तो दुसरी राशी म्हणून सांगितला आहे। शुक्र हे सोमात्मक जाणावे, आणि आर्त्तव (रज) हे पावकात्मक (अग्नीस्वरूप) जाणावे.
Verse 47
भावौ रसानुगावेतौ वीर्ये च शशिपावकौ / कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्
भाव व रस यांचे अनुगामी हे दोन्ही; वीर्यात चंद्र व अग्नीचे स्वरूप आहे. कफवर्गात शुक्र उत्पन्न होते आणि पित्तवर्गात शोणित (रक्त) होते.
Verse 48
कफस्य त्दृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् / देहस्य मध्ये त्दृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्
कफाचे स्थान हृदय आहे आणि नाभीत पित्त प्रतिष्ठित आहे. देहाच्या मध्यभागी असलेले हृदय हे मनाचे स्थानही मानले जाते.
Verse 49
नाभिश्चोदर संस्था तु तत्र देवो हुताशनः / मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते
नाभी उदरात स्थित आहे; तेथे देव हुताशन (अग्नी) वास करतो. मन हे प्रजापती म्हणून जाणावे आणि कफ हा सोमरूप मानावा.
Verse 50
पित्तमग्निः स्मृतो ह्येतदग्नीषोमात्मकं जगत् / एवं प्रवर्त्तिते गर्भे वृत्ते कर्कन्धुसंनिभे
पित्ताला अग्नी असे म्हटले आहे; हे जग अग्नी-सोमात्मक आहे. अशा रीतीने गर्भ प्रवर्तित होतो, कर्कंधू (बोर)सारखा गोल दिसतो.
Verse 51
वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना / स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत्पुनः
परमात्म्याशी संयुक्त होऊन वायूने (गर्भात) प्रवेश केला. तो वायू शरीरात पाच प्रकारांनी स्थित राहून पुन्हा वाढ घडवतो.
Verse 52
प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च / प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन्परिवर्त्तते
प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान—हे सर्व; प्राणच याच्या परमात्मतत्त्वाला वाढवीत सतत प्रवर्तित होतो.
Verse 53
अपानः पश्चिमं कायमु दानो ऽर्द्धं शरीरिणः / व्यानो व्यानीयते येन समानः सर्वसंधिषु
अपान देहाच्या पश्चिम भागात असतो; उदान देहधारीच्या अर्धभागात; व्यान ज्याच्या द्वारा सर्वत्र पसरून चालविला जातो; आणि समान सर्व संधींमध्ये स्थित असतो.
Verse 54
भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा / पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
त्यानंतर त्याला इंद्रियांना जाणवणाऱ्या भूतांची प्राप्ती होते—पृथ्वी, वायु, आकाश, आप आणि पाचवे तेज.
Verse 55
सर्वेद्रियनिविष्टास्ते स्वस्वयोगं प्रचक्रिरे / पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम्
ते सर्व इंद्रियांमध्ये प्रविष्ट होऊन आपापला योग घडवितात; देहाला पार्थिव म्हणतात आणि प्राणात्म्याला मारुत—वायुमय—म्हणतात.
Verse 56
छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात्स्रावः प्रवर्त्तते / ज्योतिश्चक्षुषि कोष्ठो ऽस्मात्तेषां यन्नामतः स्मृतम्
छिद्रे आकाशजन्य आहेत; जलापासून स्राव प्रवर्ततो; आणि नेत्रात तेज आहे—म्हणूनच त्यांच्या नामांचा असा स्मरणोक्त निर्देश केला आहे.
Verse 57
संग्राह्य विषयांश्चैव यस्य वीर्यात्प्रवर्तिताः / इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजत्येकः सनातनः
ज्याच्या पराक्रमातून ग्रहणीय विषयही प्रवृत्त होतात, तो एकच सनातन पुरुष हे सर्व निर्माण करतो।
Verse 58
नैधने ऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः / एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान्
हे धीमान! या नश्वर लोकात विष्णू कसा मनुष्यत्वाला आला? हाच आमचा संशय; हा तर महान् विस्मय आहे.
Verse 59
कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् / श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम्
गतिमानांची परम गती असलेल्या विष्णूने कशी मानवी देह धारण केली? विष्णूची कर्मे आम्हाला क्रमाने ऐकायची आहेत.
Verse 60
आश्चर्यं परमं विष्णुर्वेदैर्देवश्चै कथ्यते / विष्णोरुत्पत्तिमाश्चय कथयस्व महामते
वेदांमध्ये विष्णूला परम आश्चर्य व देव असे म्हटले आहे. हे महामते! विष्णूची अद्भुत उत्पत्ती सांगावी.
Verse 61
एतदाश्चर्यमाख्यातं कथ्यतां वै सुखावहम् / प्रख्यातबलवीर्यस्य प्रादुर्भावन्महात्मनः / कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यते
ही आश्चर्यकथा सांगावी, जी निश्चयच सुखदायी आहे. प्रसिद्ध बल-वीर्य असलेल्या महात्म्याच्या प्रादुर्भावाचे, आणि कर्माने अद्भुत असलेल्या विष्णूच्या सत्त्वाचे येथे वर्णन केले जाते.
Verse 62
सूत उवाच अहं वः कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः
सूत म्हणाला—मी तुम्हांला त्या महात्म्याच्या प्रादुर्भावाचे वर्णन करीन।
Verse 63
यथा बभूव भगवान्मानुषेषु महातपाः / भृगुस्त्रीवधदोषेण भृगुशापेन मानुषे
जसा तो भगवान् महातपस्वी मनुष्यांमध्ये प्रकट झाला—भृगुच्या स्त्रीवधदोषामुळे, भृगुच्या शापाने, मानवरूपात।
Verse 64
जायते च युगान्तेषु देवकार्यार्थसिद्धये / तस्य दिव्यां तनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत
युगांच्या अंतकाळी देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून तो जन्म घेतो; त्या विष्णूच्या दिव्य तनूचे वर्णन माझ्याकडून ऐका।
Verse 65
युगधर्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः / कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह / भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च
युगधर्म उलटला आणि काळ शिथिल झाला की प्रभू धर्मव्यवस्था करण्यासाठी मनुष्यांमध्ये जन्म घेतो—भृगूच्या शापाच्या निमित्ताने आणि देव-असुरांच्या कारणानेही।
Verse 66
ऋषय ऊचुः कथं देवासुरकृते तद्व्याहारमवाप्तवान् / एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं देवासुरं कथम्
ऋषी म्हणाले—देव आणि असुर यांच्या कारणाने तो प्रसंग कसा घडला? देवासुरांचे ते वृत्तांत आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे।
Verse 67
सूत उवाच देवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत
सूत म्हणाला—देव आणि असुरांचे जे यथावृत्त झाले ते माझ्याकडून ऐका।
Verse 68
हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति / बलिनाधिष्ठितं राज्यं पुनर्लोकत्रये क्रमात्
पूर्वी दैत्य हिरण्यकशिपू त्रैलोक्यावर राज्य करीत असे; नंतर क्रमाने तिन्ही लोकांत बलिचे अधिष्ठित राज्य झाले।
Verse 69
सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह / युगाख्या दश संपूर्णा ह्यासीदव्याहतं जगत्
त्या देवांचे असुरांशी परम सख्य होते; ‘युग’ नावाची दहा कालखंडे पूर्ण झाली आणि जगत् अव्याहत राहिले।
Verse 70
निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् / बद्धे बलौ विवादो ऽथ संप्रवृत्तः सुदारुणः
ते दोघांच्या आदेशात राहणारे देव व असुर होते; बलि बांधला गेल्यावर मग अत्यंत भयंकर वाद सुरू झाला।
Verse 71
देवासुराणां च तदा घोरः क्षयकरो महान् / तेषां द्वीपनिमित्तं वै संग्रामा बहवो ऽभवेन्
तेव्हा देव व असुरांचा घोर, महान् व क्षयकारी संघर्ष झाला; द्वीपांच्या कारणाने त्यांचे अनेक संग्राम झाले।
Verse 72
वराहे ऽस्मिन्दश द्वौ च षण्डामर्कान्तगाः स्मृताः / नामतस्तु समासेन शृणुध्वं तान्विवक्षतः
या वराहकल्पात षण्डामर्कान्त असे बारा (दश-द्वौ) मानले गेले आहेत. मी सांगू इच्छितो, त्यांची नावे संक्षेपाने ऐका.
Verse 73
प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः / तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थो ऽमृतमन्थनः
पहिला नारसिंह, दुसरा वामन; तिसरा वराह आणि चौथा अमृतमंथन असे म्हटले जाते.
Verse 74
संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः / षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः
पाचवा ‘संग्राम’—अतिभयंकर, तारकासंबंधी; सहावा ‘आडीबक’ आणि सातवा ‘त्रैपुर’ असे स्मृत आहे.
Verse 75
अन्धकारो ऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः / वार्त्रश्च दशमो घोरस्ततो हालाहलः स्मृतः
आठवा ‘अंधकार’ आणि नववा ‘ध्वज’ असे म्हटले आहे. दहावा ‘वार्त्र’ अतिघोर; त्यानंतर ‘हालाहल’ स्मृत आहे.
Verse 76
स्मृतो द्वादशकस्तेषां घोरः कोलाहलो ऽपरः / हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः
यांचा हा द्वादशक स्मृत आहे; दुसरा ‘कोलाहल’ही अतिघोर आहे. हिरण्यकशिपु दैत्याचा नरसिंहाने संहार केला.
Verse 77
वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते / हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे च दैवते
वामनाने त्रैलोक्य-आक्रमण करून बलिला बांधले; आणि देवतांच्या प्रतिवादात द्वंद्वयुद्धात हिरण्याक्ष मारला गेला।
Verse 78
महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः / दंष्ट्रया तु वराहेण स दैत्यस्तु द्विधाकृतः
महाबळ, महासत्त्व, संग्रामात अपराजित असा तो दैत्य; वराहाने आपल्या दंष्ट्रेने त्याला फाडून द्विधा केला।
Verse 79
प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने / विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः
अमृतमंथनाच्या वेळी युद्धात इंद्राने प्रह्लादाला जिंकले; आणि प्रह्लादपुत्र विरोचन नेहमी इंद्रवधासाठी उद्यत असे।
Verse 80
इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये / भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः
तारकामय युद्धात त्याच इंद्राने पराक्रम करून त्याला ठार केले; आणि जो शिवाकडून अवध्यत्व मिळवूनही विशेष अस्त्रांनी अखेर निहत झाला।
Verse 81
स जंभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना / अशक्नुवत्सु देवेषु परं सोढुमदैवतम्
सहाव्या (युद्धात) जंभ शक्राविष्ट विष्णूने मारला; कारण देवांना त्या अत्यंत दैत्यबलाचा भार सहन होत नव्हता।
Verse 82
निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरे त्र्यंबकेण तु / अथ दैत्याः सुराश्चैव राक्षसास्त्वन्धकारिके
त्रिपुरात त्र्यंबकाने सर्व दानवांचा संहार केला. नंतर अंधकारमय रणात दैत्य, देव आणि राक्षसही एकत्र झाले.
Verse 83
जिता देवमनुष्येस्ते पितृभिश्चैव संगताः / सवृत्रान्दानवांश्चैव संगतान्कृत्स्नशश्च तान्
देव व मनुष्य पितरांसह एकत्र होऊन त्यांना जिंकले; वृत्रासह जमलेले सर्व दानव पूर्णपणे पराभूत झाले.
Verse 84
जघ्ने विष्णुसहायेन महेन्द्रस्तेन वर्द्धितः / हतो ध्वजे महेन्द्रेण मयाछत्रश्च योगवित्
विष्णूच्या सहाय्याने बळ वाढलेल्या महेंद्राने त्यांचा वध केला. महेंद्राच्या ध्वज-प्रहाराने योगविद् मयाछत्रही मारला गेला.
Verse 85
ध्वजलक्षं समाविश्य विप्रचित्तिः महानुजः / दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान्कृत्स्नशश्च तान्
ध्वज-लक्ष्यात शिरून महाबली विप्रचित्तीने एकत्र जमलेल्या सर्व दैत्य-दानवांना पूर्णपणे पराभूत केले.
Verse 86
जयद्धालाहले सर्वैर्देवैः परिवृतो वृषा / रजिः कोलाहले सर्वान्दैत्यान्परिवृतो ऽजयत्
जयघोष व हलाहलाच्या गजरात, सर्व देवांनी वेढलेला वृष विजयी झाला. आणि कोलाहलात दैत्यांनी वेढलेला रजिही सर्वांवर जिंकला.
Verse 87
यज्ञस्यावभृथे जित्वा षण्डामकारै तु दैवतैः / एते देवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु
यज्ञाच्या अवभृथ-स्नानात षण्डामकार नामक देवतांनी विजय मिळविल्यानंतर देव-दानवांचे हे बारा संग्राम घडले.
Verse 88
सुरासुरक्षयकराः प्रजाना मशिवश्च ह / हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ
ते संग्राम देव-दानवांचा क्षय करणारे आणि प्रजांसाठी अशिव (अनिष्ट) ठरले; राजा हिरण्यकशिपू एक अर्बुद वर्षे प्रतापी राहिला.
Verse 89
तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसफतिः / अशीतिश्च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरो ऽभवत्
तसेच त्यावर अधिक दोन-सत्तर आणि ऐंशी हजार वर्षे तो त्रैलोक्याचा ईश्वर झाला.
Verse 90
पारंपर्येण राजा तु बलिर्वर्षार्बुधं पुनः / षष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च
परंपरेने राजा बलीनेही पुन्हा एक अर्बुद वर्षे, तसेच साठ हजार आणि तीस नियुत (लक्ष) काळ राज्य केले.
Verse 91
बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह / प्रह्लादो निर्जितो ऽभूच्च तावत्कालं सहासुरैः
बलीचा राज्याधिकार जितका काळ होता, तितक्याच काळ प्रह्लादही असुरांसह पराजित राहिला.
Verse 92
इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता ह्यसुराणां महौ जसः / दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल
तुझे इंद्रास्त्रे प्रसिद्ध होती; ती महाबली असुरांनाही थरकाप देत. म्हणतात, हे सर्व जग दहा युगांपर्यंत दैत्यांच्या अधीन होते.
Verse 93
अशपत्तु ततः शुक्रो राष्ट्रं दशयुगं पुनः / त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रो ह्यभ्ययाद्बलेः
मग शुक्राचार्याने राज्याला पुन्हा दहा युगांचा शाप दिला. आणि महेंद्राने बळाने बलिवर स्वारी केली; त्रैलोक्य तेव्हा निर्विघ्न होते.
Verse 94
प्रह्लादस्य हृते तस्मिंस्त्रैलोक्ये कालपर्ययात् / पर्यायेणैव संप्राप्तं त्रैलोक्यं पाकशासनम्
प्रह्लादाच्या हितासाठी, काळाच्या फेरबदलाने त्या त्रैलोक्याचे राज्य क्रमाने पाकशासन (इंद्र) याला प्राप्त झाले.
Verse 95
ततो ऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानुपागमत् / यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुरां ब्रुवन्
मग यज्ञ असुरांना सोडून देवांकडे गेला. यज्ञ देवांकडे जाताच काव्य (शुक्र) असुरांना म्हणाला.
Verse 96
किं तन्नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः / स्थातुं न शक्रुमो ह्यद्य प्रविशाम रसातलम्
आपल्या डोळ्यांसमोर यज्ञाने आपले राज्य सोडून देवांकडे धाव घेतली—आता आपण आज इथे टिकू शकत नाही; चला, रसातळात प्रवेश करूया.
Verse 97
एवमुक्तो ऽब्रवीदेतान्विषण्णः सांत्वयन्गिरा / माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वः सुराः
असे बोलल्यावर, जरी ते खिन्न झाले होते, तरी त्यांनी शब्दांनी सांत्वन करत त्यांना सांगितले: 'हे सुरांनो, घाबरू नका, मी माझ्या तेजाने तुम्हाला धारण करीन.'
Verse 98
वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वस्तु च यत्परम् / कृत्स्नानि ह्यपि तिष्ठन्तु पापस्तेषां सुरेषु वै
पाऊस, औषधी वनस्पती, रस आणि जे काही श्रेष्ठ आहे, ते सर्व (माझ्याकडे) राहो; त्यांचे पाप (दुष्परिणाम) देवांवर पडो.
Verse 99
युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्व धार्यते मया / ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता
तुमच्यासाठी मी ते सर्व देईन जे मी धारण केले आहे. त्यानंतर बुद्धिमान काव्याने (शुक्राचार्यांनी) धारण केलेल्या देवासुरांना पाहून...
Verse 100
अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविघ्ना विजिगीषया / एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात्
तेव्हा त्यांनी (देवांनी), अडथळ्यांनी ग्रासलेले असूनही जिंकण्याच्या इच्छेने, विचारविनिमय केला: 'हा काव्य (शुक्र) बळाने आमचे हे सर्व प्रयत्न परतवून लावत आहे.'
Verse 101
साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाप्याययेत्तु तान् / प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे
ठीक आहे, तो त्यांना पुष्ट करण्यापूर्वी आपण लवकर जाऊया. उरलेल्यांना बळाने मारून आपण त्यांना पाताळात पाठवूया.
Verse 102
ततो देवास्तु संरब्धा दानवानभिसृत्य वै / जघ्नुस्तैर्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः
मग देव क्रोधाने संतप्त होऊन दानवांवर धावून गेले व त्यांचा संहार करू लागले; ते दानव मार खात काव्य (शुक्राचार्य) यांच्याकडेच धावले।
Verse 103
ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान् / समारक्षत संत्रस्तान्देवेभ्यस्तान्दितेः सुतान्
मग काव्याने देवांनी पाठलाग केलेले त्यांना पाहून, घाबरलेल्या दितीपुत्रांचे देवांपासून त्वरित रक्षण केले।
Verse 104
काव्यो दृष्ट्वा स्थितान्देवांस्तत्र दैवमचिन्तयत् / तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
काव्याने तेथे उभ्या असलेल्या देवांना पाहून दैवाचा विचार केला; मग ध्यान करून पूर्ववृत्त आठवत त्यांना म्हणाला।
Verse 105
त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिःक्रमैः / बलिर्बद्धो हतो जंभो निहतश्च विरोचनः
वामनाने तीन पावलांनी सर्व त्रैलोक्य जिंकले; बलि बांधला गेला, जंभ मारला गेला आणि विरोचनही निहत झाला।
Verse 106
महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः / तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः
बारा संग्रामांत महासुर देवांनी मारले; जे प्रधान होते ते विविध उपायांनी बहुतेक निहत झाले।
Verse 107
किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धे स्वल्पे तु वै स्वयम् / नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्
तुम्ही थोड्याशा युद्धात स्वतःच काहीसे उरले आहात. मी तुमच्यासाठी नीती ठरवीन; काही काळ प्रतीक्षा करा.
Verse 108
यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय च / अग्निमाप्याययेद्धोता मेत्रैरेष दहिष्यति
मंत्रकार्य व विजयासाठी मी महादेवाकडे जाईन. होता अग्नीला प्रज्वलित व पुष्ट करो; हा अग्नी माझ्या मंत्रांनी प्रज्वलित होईल.
Verse 109
ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम् / युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः
मग मंत्रकार्याकरिता मी नीललोहित देवाकडे जाईन. नंतर येथे परत येऊन मी तुमच्यावर अनुग्रह करीन.
Verse 110
यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने / न वै देवा वाधिष्यन्ति यावदागमनं मम
तुम्ही वने वल्कले परिधान करून तपश्चर्या करा. माझ्या परत येईपर्यंत देव तुम्हाला बाधा देणार नाहीत.
Verse 111
अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान्देवात्प्राप्य महेश्वरात् / योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम्
मग महेश्वर देवाकडून अजेय मंत्र प्राप्त करून आपण देवांशी पुन्हा युद्ध करू; तेव्हा तुम्हाला नक्कीच जय मिळेल.
Verse 112
ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततो ऽसुराः / न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे लोकान्यूयं क्रमन्तु वै
मग संवाद झाल्यावर असुरांनी देवांना म्हटले—आम्ही सर्वांनी शस्त्रे खाली ठेवली आहेत; तुम्ही निश्चयाने लोकांत संचार करा।
Verse 113
वयं तपश्चरिष्यामः संवृत्ता वल्कलैर्वने / प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यानुव्यात्दृतं तु तत्
आम्ही वनात वल्कल धारण करून तपश्चर्या करू; प्रह्लादाचे वचन ऐकून आम्ही सत्याचे अनुसरण करण्याचा दृढ निश्चय केला आहे।
Verse 114
ततो देवा न्यवर्त्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ह / न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान्वै जग्मुर्यथागतान्
मग देव आनंदित व निर्भय होऊन परतले; दैत्यांनी शस्त्रे ठेवताच ते जसे आले होते तसेच आपल्या धामास गेले।
Verse 115
ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम् / निरुत्सुकास्तपोयुक्ताः कालः कार्यार्थसाधकः
मग काव्य (शुक्राचार्य) त्यांना म्हणाले—काही काळ प्रतीक्षा करा; निरुत्सुक होऊन तपात युक्त रहा, कारण काळच कार्यसिद्धी साधतो।
Verse 116
पितुर्ममाश्रमस्था वै संप्रतीक्षत दानवाः / स संदिश्यसुरान्काव्यो महोदेवं प्रपद्य च
हे दानवांनो, माझ्या पित्याच्या आश्रमात राहून प्रतीक्षा करा; काव्याने देवांना संदेश देऊन महादेवाचे शरण घेतले।
Verse 117
प्रणम्यैवमुवाचायं जगत्प्रभवमीश्वरम् / मन्त्रानिच्छामि हे देव ये न संति बृहस्पतौ
प्रणाम करून तो जगत्प्रभव ईश्वरास म्हणाला— हे देव, बृहस्पतीकडे जे मंत्र नाहीत ते मंत्र मला हवे आहेत।
Verse 118
पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् / एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज
देवांच्या विजयासाठी आणि असुरांमध्ये भय उत्पन्न करणारे— असे ऐकून देव म्हणाला— हे द्विजा, तुला मंत्र हवेत का?
Verse 119
व्रतं चर मयोद्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः / पूर्मं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः
मी सांगितलेले व्रत कर; ब्रह्मचारी होऊन एकाग्र राहा. प्रथम सहस्र वर्षे कुंडाच्या धुरात शिर खाली घालून रहा.
Verse 120
यदि पास्यति भद्रं ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि / तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः
जर तू हे पाळशील, तुझे कल्याण होवो— मग तू माझ्याकडून मंत्र प्राप्त करशील. देवदेवाने असे म्हटल्यावर महातपस्वी शुक्र…
Verse 121
पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यभाषत / व्रतं चराम्यहं देव यथोद्दिष्टो ऽस्मि वैप्रभो
देवाचे चरण स्पर्श करून तो म्हणाला— नक्कीच. हे देव, हे प्रभो, जसे आपण सांगितले आहे तसेच मी व्रत करीन.
Verse 122
ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारो ऽस्य धूमकृत् / असुराणां हितार्थाय तस्मिञ्छुक्रे गते तदा
तेव्हा देवाने नियुक्त केलेला कुंडधार, धूर निर्माण करणारा, असुरांच्या हितासाठी, त्या वेळी शुक्र निघून गेल्यावर, कार्यास लागला।
Verse 123
मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्म चर्यं महेश्वरे / तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राष्ट्रं न्यस्तं तदासुरैः
मंत्रकार्याकरिता तो तेथे महेश्वराप्रती ब्रह्मचर्य पाळत तो वास करीतो; हे जाणून असुरांनी नीतिपूर्वक तेव्हा राज्यभार सोपविला।
Verse 124
तस्मिञ्छिद्रे तदामर्षाद्देवास्तान्समभिद्रवन् / प्रगृहीतायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः
तो छिद्र मिळताच, क्रोधाने देव त्यांच्यावर धावून गेले; सर्वांनी शस्त्रे उचलली होती आणि बृहस्पती अग्रभागी होते।
Verse 125
दृष्ट्वासुरगणा देवान्प्रगृहीतायुधान्पुनः / उत्पेतुः सहसा सर्वे संत्रस्तास्ते ततो ऽभवन्
देवांना पुन्हा शस्त्रधारी पाहून, असुरगण अचानक उडाले; ते सर्व मग भयभीत झाले।
Verse 126
न्यस्ते शस्त्रे ऽभये दत्ते ह्याचार्ये व्रतमास्थिते / संत्यज्य समयं देवास्ते सपत्नजिघांसवः
शस्त्रे ठेवली गेली, अभय दिले गेले आणि आचार्य व्रतात स्थित असताना, तरीही शत्रू-वधाची इच्छा धरून देवांनी कराराचा समय त्यागला।
Verse 127
अनाचार्यास्तु भद्रं वो विश्वस्तास्तपसे स्थिताः / चीरवल्काजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
हे कल्याणकारी हो, आम्ही आचार्यविरहित असलो तरी विश्वासाने तपश्चर्येत स्थित आहोत। चीर, वल्कल व अजिन धारण करणारे, निष्क्रिय व निष्परिग्रही आहोत।
Verse 128
रणे विजेतुं देवान्वै न शक्ष्यामः कथञ्चन / अयुद्धेन प्रपद्यामः शरणं काव्यमातरम्
रणात देवांना आम्ही कधीही जिंकू शकणार नाही. म्हणून युद्ध न करता आम्ही काव्यमाता (सरस्वती) हिच्या शरणास जातो.
Verse 129
प्रापद्यन्त ततो भीतास्तया चैव तदाभयम् / दत्तं तेषां तु भीतानां दैत्यानामभयार्थिनाम्
मग ते भयभीत होऊन तिच्या शरणास गेले; आणि त्या क्षणी अभय मागणाऱ्या त्या दैत्यांना तिने अभयदान दिले.
Verse 130
तया चाभ्युपपन्नांस्तान्दृष्ट्वा देवास्तदासुरान् / अभिजघ्नुः प्रसह्यैतान्विचार्य च बलाबलम्
तिच्या आश्रयास आलेले ते असुर पाहून देवांनी बलाबलाचा विचार करून त्यांना बळजबरीने ठार केले.
Verse 131
तत स्तान्वध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा / देवी क्रुद्धाब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम्
ते असुर देवांकडून मारले जात आहेत असे पाहून देवी क्रुद्ध झाली व म्हणाली—“मी यांना इंद्रत्वरहित करीन.”
Verse 132
संस्तभ्य शीघ्रं संरंभादिन्द्रं साभ्यचरत्ततः / ततः संस्तंभितं दृष्ट्वा शक्रं देवास्तु मूढवत्
मग ती क्रोधावेशाने शीघ्र इंद्रावर धावली. शक्र स्तब्ध झालेला पाहून देवगण मूढासारखे झाले.
Verse 133
व्यद्रवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् / गतेषु सुरसंघेषु विष्मुरिन्द्रमभाषत
शक्र वशीभूत झालेला पाहून ते भयभीत होऊन पळाले. देवसमूह निघून गेल्यावर विष्मुने इंद्राशी बोलले.
Verse 134
मां त्वं प्रविश भद्रं ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर / एवमुक्तस्ततो विष्णुः प्रविवेश पुरन्दरः
तो म्हणाला—“तुझे कल्याण असो; तू माझ्यात प्रवेश कर. हे सुरेश्वर, मी तुला नेईन.” असे ऐकून पुरंदर विष्णूमध्ये प्रविष्ट झाला.
Verse 135
विष्मुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचो ऽवदत् / एषा त्वां विष्णुना सार्द्ध दहामि मघवन्बलात्
विष्मुने रक्षण केलेले पाहून देवी क्रुद्ध होऊन म्हणाली—“हे मघवन्, मी बलाने तुला विष्णूसह जाळून टाकीन.”
Verse 136
मिषता सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम् / तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्राविष्णू जजल्पतुः
सर्व प्राणी पाहत असताना ती म्हणाली—“माझे तपोबल पाहा!” असे म्हणत तिने त्यांना दडपले; तेव्हा इंद्र व विष्णु हे दोघे देव परस्पर बोलू लागले.
Verse 137
कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत / इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नो न दहे द्विभो
विष्णूने इंद्राला विचारले, 'आपण दोघे कसे सुटू शकू?' इंद्र म्हणाला, 'हे प्रभू! ती आपल्याला जाळून टाकण्यापूर्वीच तिचा वध करा.'
Verse 138
विशेषेणाभिभूतो ऽहमिमां तज्जहि माचिरम् / ततः समीक्ष्य तां विष्णुः स्त्रीवधं कर्त्तुमास्थितः
'मी तिच्याकडून पूर्णपणे पराभूत झालो आहे, म्हणून उशीर न करता तिला मारून टाक.' तेव्हा तिच्याकडे पाहून विष्णूने स्त्री-हत्येचे पातक करण्याचे ठरवले.
Verse 139
अभिध्याय ततश्शक्रमापन्नं सत्वरं प्रभुः / तस्याः संत्वरमाणायाः शीघ्रङ्कारी मुरारिहा
तेव्हा संकटात सापडलेल्या इंद्राचा विचार करून प्रभूने घाई केली. ती वेगाने पुढे येत असताना, मुरारीने (विष्णूने) अधिक वेगाने कृती केली.
Verse 140
त्रिधा विष्णुस्ततो देवः क्रूरं बुद्ध्वा चिकीर्षितम् / क्रुद्धस्तदस्त्रमाविध्य शिरश्चिच्छेद माधवः
तेव्हा भगवान विष्णूने तिचा क्रूर हेतू ओळखून रागाने आपले शस्त्र चालवले आणि माधवाने तिचे मस्तक छाटले.
Verse 141
तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः / ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा
ती भयानक स्त्री-हत्या पाहून समर्थ भृगु ऋषींना राग आला. तेव्हा पत्नीच्या हत्येमुळे भृगुंनी विष्णूला शाप दिला.
Verse 142
यस्मात्ते जानता धर्ममवध्या स्त्री निषूदिता / तस्मात्त्वं सप्तकृत्वो वै मनुष्येषु प्रपद्यसे
धर्म जाणूनही तू अवध्य स्त्रीचा वध केला; म्हणून तू सात वेळा मनुष्यलोकी जन्म घेऊन येशील।
Verse 143
ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः / सर्वलोक हितार्थाय जायते मानुषेष्विह
त्या शापामुळे धर्म पुन्हा पुन्हा नष्ट होतो; तरी सर्वलोकांच्या हितासाठी तो येथे मनुष्यांमध्ये जन्म घेतो।
Verse 144
अनुव्याहृत्य विष्मुं स तदादाय शिरः स्वयम् / समानीय ततः काये समायोज्येदमब्रवीत्
विष्णूचे नाम उच्चारून त्याने स्वतः ते शिर उचलले; मग ते देहाजवळ आणून जोडत असे म्हणाला।
Verse 145
एतां त्वां विष्णुना सत्यं हतां संजीवयाम्यहम् / यदि कृत्स्नो मया धर्मश्चरितो ज्ञायते ऽपि वा
हे देवी, विष्णूच्या साक्षीने मी सत्यपूर्वक तुला—हत झालेलीस—पुन्हा जीवंत करीत आहे; जर माझ्याकडून संपूर्ण धर्म आचरला गेला असेल व तो ज्ञात असेल।
Verse 146
तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् / सत्याभिव्यहृतात्तस्य देवी संजीविता तदा
त्या सत्याच्या बळावर जीवंत हो, जर मी सत्य बोलत असेन; त्याच्या सत्यवचनाच्या उच्चाराने देवी तेव्हा संजीवित झाली।
Verse 147
तदा तां प्रोक्ष्य शीताभिरद्भिर्जीवेति सो ऽब्रवीत् / ततस्तां सर्वभूतानां दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव
तेव्हा त्याने तिला थंड पाण्याने प्रोक्षण करून म्हटले— “जिवंत हो.” मग सर्व प्राण्यांनी तिला जणू झोपेतून उठल्यासारखी पाहून आश्चर्य मानले.
Verse 148
साधुसाध्वित्यदृश्यानां वाचस्ताः सस्वनुर्दिशः / दृष्ट्वा संजीवितामेवं देवीं तां भृगुणा तदा
“साधु, साधु” अशी अदृश्यांची वाणी दिशादिशांत घुमू लागली. तेव्हा भृगूंनी त्या देवीला अशा रीतीने संजीवित झालेली पाहिली.
Verse 149
मिषतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत् / असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीवितां ततः
सर्व प्राणी पाहत असताना ते जणू अद्भुतच घडले. तेव्हा भृगूंनी न घाबरता आपल्या पत्नीला संजीवित केले.
Verse 150
दृष्ट्वा शक्रो न लेभे ऽथ शर्म काव्यभयात्ततः / प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमात्मनः सुताम्
ते पाहून शक्र (इंद्र) काव्याच्या भयाने शांतता मिळवू शकला नाही. मग इंद्र आपल्या कन्या जयंतिच्या बाबतीत जागता राहिला.
Verse 151
प्रोवाच मतिमान्वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः / एष काव्यो ह्यनिन्द्राय चरते दारुणं तपः
पाकशासन (इंद्र) बुद्धिमानपणे आपल्या कन्येला म्हणाला— “हा काव्य इंद्रविनाशासाठी कठोर तप करीत आहे.”
Verse 152
तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो धृतिमना दृढम् / गच्छ संभावयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभे
हे पुत्री, त्यामुळे मी फार व्याकुळ झालो आहे, तरीही धैर्य दृढ ठेवले आहे। हे शुभे, तू जा आणि श्रम हरून टाकणाऱ्या सेवोपचारांनी त्याचा सत्कार कर।
Verse 153
तैस्तैर्मनो ऽनुकूलैश्च ह्युपचारैरतद्रिता / देवी सारीन्द्रदुहिता जयन्ती शुभचारिणी
मनास अनुकूल अशा विविध उपचाऱ्यांनी, आळस न करता, देवी—सारीन्द्राची कन्या—शुभचारिणी जयन्ती सेवा करीत राहिली।
Verse 154
सुस्वरूपधरागात्तं दुर्वहं व्रतमास्थितम् / पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा
सुंदर रूप धारण करून तिने ते दुर्वह व्रत स्वीकारले; आणि पित्याने सांगितलेले वचन तिने तेव्हा काव्यरूपानेही पूर्ण केले।
Verse 155
गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवन्ती वल्गुभाषिणी / गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचासुखैः
अनुकूल वाणीने स्तुती करीत, मधुर बोलणारी ती वेळोवेळी अंगसंवाहन करीत, त्वचेला सुख देणाऱ्या सेवांनी परिचर्या करीत राहिली।
Verse 156
शुश्रूषन्त्यनुकूला च उवास बहुलाः समाः / पूर्णं धूमव्रते चापि घोरे वर्षसहस्रके
अनुकूल राहून शुश्रूषा करीत ती अनेक वर्षे तेथे राहिली; आणि घोर धूमव्रतातही तिने एक सहस्र वर्षांचा काल पूर्ण केला।
Verse 157
वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो ऽभवस्तदा / एवं व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केन चित्
वर देऊन त्याने काव्याला संतुष्ट केले आणि तेव्हा तो प्रसन्न झाला। असे व्रत फक्त तूच आचरले आहेस; दुसऱ्या कुणीही नाही।
Verse 158
तस्मात्त्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / तेजसा वापि विबुधान्सर्वानभिभविष्यसि
म्हणून तू तप, बुद्धी, श्रुतीचे ज्ञान, बल आणि तेज यांच्या बळावर सर्व देवांनाही पराभूत करशील.
Verse 159
यच्च किञ्चिन्ममब्रह्म विद्यते भृगुनन्दन / सांग च सरहस्यं च यज्ञोपनिषदस्तथा
हे भृगुनंदना! माझ्याकडे जी काही ब्रह्मविद्या आहे—अंगांसहित, रहस्यांसहित, तसेच यज्ञाची उपनिषद्-स्वरूप शिकवणही—
Verse 160
प्रतिभाति ते सर्वं तद्वाच्यं तु न कस्यचित् / सर्वाभिभावी तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि
ते सर्व तुला स्पष्ट प्रकट होते; पण ते कोणालाही सांगायचे नाही. त्याच्यामुळे तू सर्वांवर विजय मिळवून द्विजश्रेष्ठ होशील.
Verse 161
एवं दत्त्वा वरं तस्यै भार्गवाय भवः पुनः / प्रजेशत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ
अशा रीतीने वर देऊन, नंतर भगवान् भव (शिव) यांनी भार्गवाला प्रजेशत्व, धनेशत्व आणि अवध्यत्वही दिले.
Verse 162
एतांल्लब्ध्वा वरान्काव्यः संप्रहृष्टतनूरुहः / हर्षात्प्रादुर्बभौ तस्य दिव्यं स्तोत्रं महेशितुः
हे वर प्राप्त होताच काव्याचे अंग रोमांचित झाले. हर्षाने त्याच्या मुखातून महेश्वराचे दिव्य स्तोत्र प्रकट झाले.
Verse 163
तदा तिर्यक्स्थितस्त्वेवं तुष्टुवे नीललोहितम् / नमो ऽस्तु शितिकण्ठाय सुराद्याय सुवर्चसे
तेव्हा तो तिरपा उभा राहून नीललोहिताचे स्तवन करू लागला—शितिकंठ, देवांचा आद्य, परम तेजस्वी यांना नमस्कार असो.
Verse 164
लेलिहानाय लेह्याय वत्सराय जगत्पते / कपर्दिने ह्यूर्द्ध्वरोम्णे हर्यक्षवरदाय च
लेलिहान, लेह्य, वत्सरस्वरूप जगत्पती; कपर्दी, ऊर्ध्वरोमा आणि हर्यक्षाला वर देणाऱ्या प्रभूला नमस्कार.
Verse 165
संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे / उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे
स्तुत्य, सुतिर्थस्वरूप, देवदेव, वेगस्वरूप; उष्णीषधारी, सुवक्त्र, सहस्राक्ष आणि वर्षादाता प्रभूला नमस्कार.
Verse 166
वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे / निस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च
वसु-तेजस्वी रुद्र, तपस्वी, चीरवस्त्रधारी; निःस्व, मुक्तकेश, सेनानायक आणि रोहित प्रभूला नमस्कार.
Verse 167
कवये राजवृद्धाय तक्षकक्रीडनाय च / गिरिशायार्कनेत्राय यतये चाज्यपाय च
कवीस्वरूप, राजवृद्ध, तक्षकक्रीडनप्रिय, गिरिश, अर्कनेत्र, यति व आज्यपायी यांना नमस्कार।
Verse 168
सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च / सहस्रबाहवे चैव सहस्रामलचक्षुषे
सुवृत्त, सुहस्त, धनुर्धर भार्गव, सहस्रबाहु व सहस्र निर्मळ नेत्रधारी यांना नमस्कार।
Verse 169
सहस्रकुक्षये चैव सहस्रचरणाय च / सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे
सहस्र कुक्षी, सहस्र चरण, सहस्र शिर व बहुरूप वेधस यांना नमस्कार।
Verse 170
भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च / निषङ्गिणे कवचिने सूक्ष्माय क्षपणाय च
भव, विश्वरूप, श्वेत पुरुष, निषंगधारी, कवचधारी, सूक्ष्म व क्षपण यांना नमस्कार।
Verse 171
ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च / महादेवाय सर्वाय विश्वरूपशिवाय च
ताम्र, भीम, उग्र, शिव, महादेव, सर्व व विश्वरूप-शिव यांना नमस्कार।
Verse 172
हिरण्याय वसिष्ठाय वर्षाय मध्यमाय च / धाम्ने चैव पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च
हिरण्यरूप, वसिष्ठ, वर्ष, मध्यम; तसेच धामस्वरूप, पिशंग, पिंगल व अरुण—यांना नमस्कार।
Verse 173
पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च / दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा / मृगव्याधाय सर्वाय स्थाणवे भीषणाय च
पिनाकधारी, इषुमान, चित्र, रोहित; दुन्दुभि, एकपाद, अर्ह, बुद्धिस्वरूप; मृगव्याध, सर्वरूप, स्थाणु व भीषण—यांना नमस्कार।
Verse 174
बहुरूपाय चोग्राय त्रिनेत्रायेश्वराय च / कपिलोयैकवीराय मृत्यवे त्र्यंबकाय च
बहुरूप, उग्र, त्रिनेत्र, ईश्वर; कपिल, एकवीर, मृत्यु व त्र्यंबक—यांना नमस्कार।
Verse 175
वास्तोष्पते पिनाकाय शङ्कराय शिवाय च / आरण्याय गृहस्थाय यतिने बह्मचारिणे
वास्तोष्पति, पिनाकधारी, शंकर व शिव; तसेच आरण्य, गृहस्थ, यती व ब्रह्मचारी—यांना नमस्कार।
Verse 176
सांख्याय चैव योगाय ध्यानिने दीक्षिताय च / अन्तर्हिताय सर्वाय तप्याय व्यापिने तथा
सांख्यस्वरूप, योगस्वरूप, ध्यानशील, दीक्षित; तसेच अंतर्हित, सर्वस्वरूप, तप्य व व्यापक—यांना नमस्कार।
Verse 177
बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च / रोधसे चैकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महार्षये
बुद्धस्वरूप, शुद्ध, मुक्त व केवल; तसेच रोधस, एकचित्त व ब्रह्मनिष्ठ महर्षींना नमस्कार।
Verse 178
चतुष्पादाय मेध्याय वर्मिणे शीघ्रगाय च / शिखण्डिने कपालाय दण्डिने विश्वमेधसे
चतुष्पाद, पवित्र, कवचधारी व शीघ्रगामी; शिखंडी, कपालधारी, दंडधारी व विश्वमेधावी यांना नमस्कार।
Verse 179
अप्रतीताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे / क्रूराय विकृतायैव बीभत्साय शिवाय च
अप्रतीत, दीप्त, भास्करसदृश, सुमेधावी; तसेच क्रूर, विकृत, भीभत्स व शिवस्वरूप यांना नमस्कार।
Verse 180
शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे / पिशिताशाय शर्वाय मेघाय वैद्युताय च
शुचि, परिधानधारी, सद्योजात व मृत्युरूप; पिशिताश, शर्व, मेघ व वैद्युतस्वरूप यांना नमस्कार।
Verse 181
दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च / अनामयाय चेध्माय हिरण्यायैकचक्षुषे
दक्ष, जघन्य, लोकांचा ईश्वर; अनामय, इध्म (समिधा) व हिरण्य; तसेच एकचक्षु यांना नमस्कार।
Verse 182
श्रेष्ठाय वामदेवाय ईशानाय च धीमते / महाकल्पाय दीप्ताय रोदनाय हसाय च
श्रेष्ठ, वामदेव, ईशान व धीमंत प्रभूस; महाकल्पस्वरूप, दीप्त, रुदन व हास्यरूपास नमस्कार।
Verse 183
दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने / भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरिष्ठाय धीमते
दृढ धनुर्धर, कवचधारी, रथी व वरूथी; भृगुनाथ शुक्र, गह्वरस्थ धीमंतास नमस्कार।
Verse 184
अमोघाय प्रशान्ताय सदा विप्रप्रियाय च / दिग्वासः कृत्तिवासाय भगघ्नाय नमो ऽस्तु ते
अमोघ, प्रशांत, सदा विप्रप्रिय; दिगंबर, कृत्तिवास व भगघ्न—आपणांस नमस्कार असो।
Verse 185
पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः / प्रभवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहायै च सुधाय च
पशूंच्या पतिस व भूतांच्या पतिस नमः; ऋग्-यजुः-सामांचा प्रभव, स्वाहा व सुधारूपास नमस्कार।
Verse 186
वषट्कारतमायैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः / स्रष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे हर्त्रे च क्षपणाय च
वषट्कारस्वरूप मंत्रात्मन् तुला नमः; स्रष्टा, धाता, कर्ता, हर्ता व क्षपणरूपासही नमस्कार।
Verse 187
भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः / वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च
भूत-भव्य-भवाचे अधिपती, कर्मस्वरूप तुला नमस्कार। वसु, साध्य, रुद्र, आदित्य आणि अश्विनांना ही नमः।
Verse 188
विश्वाय मरुते चैव तुभ्यं देवात्मने नमः / अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौ षधाय च
विश्वदेव व मरुतांसह, देवस्वरूप तुला नमस्कार। अग्नी-सोम विधिज्ञ, तसेच पशुमंत्र व औषधीस्वरूपाला नमः।
Verse 189
दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं यज्ञात्मने नमः / तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शमाय च
दक्षिणा व अवभृथ-स्नानासह, यज्ञस्वरूप तुला नमस्कार। तप, सत्य, त्याग आणि शम (शांती) यांनाही नमः।
Verse 190
अहिंसायाथ लोभाय सुवेषायानिशाय च / सर्वभूतात्प्रभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः
अहिंसा, तसेच लोभ, सुवेष आणि निशा—या रूपांनी तुला नमस्कार। सर्वभूतांहून परे महान, योगस्वरूप तुला नमः।
Verse 191
पृथिव्यै चान्तरिक्षाय महासे त्रिदिवाय च / जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः
पृथ्वी, अंतरिक्ष, महस् आणि त्रिदिव यांना नमः। जन, तप आणि सत्य—या लोकस्वरूपांत स्थित लोकात्मा तुला नमस्कार।
Verse 192
अव्यक्तायाथ महते भूतायैवेन्द्रियाय च / तन्मात्रायाथ महते तुभ्यं तत्त्वात्मने नमः
अव्यक्त, महत्, भूत, इंद्रिय व तन्मात्रा-रूप महान तत्त्वात्मा! तुला नमस्कार असो.
Verse 193
नित्याय चाप्यलिङ्गाय सूक्ष्माय चेतराय च / शुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं नित्यात्मने नमः
नित्य, अलिंग, सूक्ष्म व परात्पर, शुद्ध आणि विभवस्वरूप नित्यात्मा! तुला नमस्कार.
Verse 194
नमस्ते त्रिषु लोकेषु स्वरन्तेषु भुवादिषु / सत्यान्तमहराद्येषु चतुर्षु च नमो ऽस्तु ते
त्रैलोक्यात, स्वर्गादी भुवनांत, आणि सत्यलोकापासून महर्लोकापर्यंतच्या चार स्तरांत—हे प्रभो, तुला नमस्कार असो.
Verse 195
नामस्तोत्रे मया ह्यस्मिन्यदसद्व्याहृतं प्रभो / मद्भक्त इतिब्रह्मण्य सर्वं तत्क्षन्तुमर्हसि
हे प्रभो! या नामस्तोत्रात माझ्याकडून जे अयोग्य उच्चारले गेले, हे ब्रह्मण्य! मला भक्त मानून ते सर्व क्षमा करावे.
Frequently Asked Questions
The Vṛṣṇi/Yādava-associated lineage is foregrounded through the named vaṃśa-vīras—Saṃkarṣaṇa, Vāsudeva, Pradyumna, Sāṃba, and Aniruddha—serving as a structured entry into the Kṛṣṇa-centered clan register.
The ṛṣis ask why the supreme Viṣṇu repeatedly assumes human birth—entering a womb, adopting social roles (including cowherd life), and appearing among praised brahmin-kṣatriya contexts—despite being the cosmic regulator.
It supplies a doctrinal contrast: the same deity who establishes cosmic pathways as Trivikrama is also capable of intimate human embodiment, thereby legitimizing Kṛṣṇa’s historical-līlā as continuous with universal sovereignty.