Adhyaya 67

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धात पादे भार्गवचरिते अमावसुवंशानुकीर्त्तनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः // ६६// आयोः पुत्रा महात्मानः पञ्चैवासन्महाबलाः / स्वर्भानुत नयायां ते प्रभायां जज्ञिरे नृपाः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उवोद्धातपाद, भार्गवचरितातील ‘अमावसुवंशानुकीर्तन’ नावाचा छयासष्टावा अध्याय समाप्त झाला. महात्मा आयु यांचे पाच महाबली पुत्र होते; स्वर्भानुची कन्या प्रभा हिच्यापासून ते राजे जन्मले.

Verse 2

नहुषः प्रथमस्तेषां क्षत्रवृद्धस्ततः स्मृतः / रंभो रजिरनेनाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः

त्यांपैकी पहिला नहुष होता; त्यानंतर क्षत्रवृद्ध असे स्मरले जाते. रंभ, रजि आणि अनेन हे तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध झाले.

Verse 3

क्षत्रवृद्धात्मजश्चैव सुनहोत्रो महायशाः / सुनहोत्रस्य दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः

क्षत्रवृद्धाचा पुत्र महायशस्वी सुनहोत्र होता. सुनहोत्राचे तीन वारस अत्यंत धर्मनिष्ठ होते.

Verse 4

काशः शलश्च द्वावेतौ तथा गृत्समदः प्रभुः / पुत्रो गृत्समदस्यापि शुनको यस्य शौनकः

काश आणि शल हे दोघे, तसेच प्रभू गृत्समद. गृत्समदाचा पुत्र शुनक होता, जो शौनक म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 5

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्याः शूद्रास्तथैव च / एतस्य वंशेसंभूता विचित्रैः कर्मभिर्द्विजाः

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र—हे सर्व या वंशातच उत्पन्न झाले; आणि द्विजांनी विविध कर्मांनी कीर्ती मिळवली.

Verse 6

शलात्मजो ह्यार्ष्टिषेणः शिशिरस्तस्य जात्मजः / शौनकाश्चार्ष्टिषेणाश्च क्षत्रोपेता द्विजातयः

शलाचा पुत्र आर्ष्टिषेण होता आणि त्याचा पुत्र शिशिर. शौनक आणि आर्ष्टिषेण हे द्विज क्षत्रतेजाने युक्त होते.

Verse 7

काश्यस्य काशिपो राजा पुत्रो दीर्घतपास्तथा / धन्वश्च दीर्घतपसो विद्वान्धन्वन्तरीस्ततः

काश्याचा पुत्र राजा काशिप होता आणि त्याचा पुत्र दीर्घतपा. दीर्घतपाचा पुत्र धन्वा, आणि धन्वापासून विद्वान धन्वंतरी उत्पन्न झाला.

Verse 8

तपसोंऽते महातेजा जातो वृद्धस्य धीमतः / अथैनमृषयः प्रोचुः सूतं वाक्यमिद पुनः

तपस्येच्या अखेरीस त्या वृद्ध बुद्धिमानापासून महातेजस्वी पुत्र जन्मला. मग ऋषींनी पुन्हा सूताला हे वचन सांगितले.

Verse 9

ऋषय ऊचुः कश्च धन्वन्तरिर्देवो मानुषेष्विह जज्ञिवान् / एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नोब्रूहि परन्तप

ऋषी म्हणाले—इथे मनुष्यांमध्ये जन्मलेला हा देव धन्वंतरी कोण? आम्हाला हे जाणून घ्यायचे आहे; हे परंतप, आम्हाला सांग.

Verse 10

सूत उवाच धन्वन्तरेः संभवो ऽयं श्रूयतामिह वै द्विजाः / स संभूतः समुद्रान्ते मथ्यमाने ऽमृते पुरा

सूत म्हणाला—हे द्विजांनो, धन्वंतरीचा हा जन्म ऐका. पूर्वी अमृतासाठी समुद्र मंथन होत असता तो समुद्रातून प्रकट झाला.

Verse 11

उत्पन्नः कलशात्पूर्वं सर्वतश्च श्रिया वृतः / सद्यःसंसिद्धकार्यं तं दृष्ट्वा विष्णुखस्थितः

तो प्रथम कलशातून उत्पन्न झाला आणि सर्व बाजूंनी श्रीने वेढलेला होता. त्याचे कार्य तत्क्षणी सिद्ध झालेले पाहून विष्णु आकाशात स्थित राहिला.

Verse 12

अब्जस्त्वमिति होवाच तस्मादब्जस्तु स स्मृतः / अब्जः प्रोवाच विष्णुं तं तनयो ऽस्मि तव प्रभो

तो म्हणाला—“तू अब्ज आहेस”; म्हणून तो ‘अब्ज’ म्हणून स्मरणात आला. मग अब्जाने विष्णूला म्हटले—“हे प्रभो, मी तुझा पुत्र आहे.”

Verse 13

विधत्स्व भागं स्थानं च मम लोके सुरोत्तम / एवमुक्तः स दृष्ट्वा तु तथ्यं प्रोवाच स प्रभुः

हे सुरोत्तम! माझ्या लोकी माझा भाग व स्थान निश्चित कर. असे सांगितल्यावर त्या प्रभूंनी सत्य पाहून यथार्थ वचन उच्चारले.

Verse 14

कृतो यज्ञविभागस्तु दैतेयैर्हि सुरैस्तथा / वेदेषु विधियुक्तं च विधिहोत्रं महर्षिभिः

दैत्य व देव यांनी यज्ञाचा विभाग केला; आणि महर्षींनी वेदांमध्ये विधियुक्त विधिहोत्राची स्थापना केली.

Verse 15

न सक्यमिह होमं वै तुभ्यं कर्तुं कदायन / अर्वाक्सूतो ऽसि हे देव तव मन्त्रो न वै प्रभो

हे देव! तुझ्यासाठी येथे कधीही होम करणे शक्य नाही; कारण तू अर्वाक्सूत आहेस—हे प्रभो, तुझा मंत्र नाही.

Verse 16

द्वितीयायां तु संभूत्यां लोके ख्यातिं गमिष्यसि / अणिमादियुतां सिद्धिं गतस्तत्र भविष्यसि

दुसऱ्या जन्मात तू लोकी ख्याती पावशील; आणि अणिमा इत्यादी सिद्धी प्राप्त करून तेथेच स्थित राहशील.

Verse 17

एतेनैव शरीरेण देवत्वं प्राप्स्यसि प्रभो / चा (च) तुर्मन्त्रैर्घृतैर्गव्यैर्यक्ष्यन्ते त्वां द्विजातयः

हे प्रभो! याच शरीराने तू देवत्व प्राप्त करशील; आणि द्विजाती चार मंत्रांनी, घृत व गव्य द्रव्यांनी तुझे यजन करतील.

Verse 18

अथ वा त्वं पुनश्चैव ह्यायुर्वेदं विधास्यसि / अवश्यभावीह्यर्थो ऽयं प्राग्दृष्टस्त्वब्जयोनिना

किंवा तू पुन्हा आयुर्वेदाची रचना करशील. हा अर्थ अवश्यंभावी आहे; तो पूर्वीच कमलयोनी ब्रह्म्याने पाहिला होता.

Verse 19

द्वितीयं द्वापर प्राप्य भविता त्वं न संशयः / तस्मात्तस्मै वरं दत्त्वा विष्णुरन्तर्दधे ततः

दुसऱ्या द्वापरयुगात तू निःसंशय प्रकट होशील. मग त्याला वर देऊन विष्णू तेथून अंतर्धान पावला.

Verse 20

द्वितीये द्वापरे प्राप्ते सौनहोत्रः स काशिराट् / पुत्रकामस्तपस्तेपे नृपो दीर्घतपास्तथा

दुसरा द्वापर प्राप्त होताच काशीचा राजा सौनहोत्र पुत्रकामनेने दीर्घ तप करू लागला.

Verse 21

अब्जं देवं तु पुत्रार्थे ह्यारिराधयिषुर्नृपः / वरेण च्छन्दयामास ततो धन्वन्तरिर्नृपम्

पुत्रासाठी राजा कमलदेवाची आराधना करू इच्छित होता. तेव्हा धन्वंतरीने वर देऊन राजाला संतुष्ट केले.

Verse 22

नृप उवाच भगवन्यदि तुष्टस्त्वं पुत्रो मे गतिमान्भवेः / तथेति समनुज्ञाय तत्रैवान्तरधात्प्रभुः

राजा म्हणाला—हे भगवन्, आपण प्रसन्न असाल तर माझा पुत्र तेजस्वी होवो. ‘तथास्तु’ असे म्हणत प्रभूने अनुमती दिली आणि तेथेच अंतर्धान पावला.

Verse 23

तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा / काशिराजो महाराजः सर्व रोगप्रणाशनः

त्याच्या घरी तेव्हा देव धन्वंतरी प्रकट झाले. ते काशीचे महाराज असून सर्व रोगांचा नाश करणारे आहेत.

Verse 24

आयुर्वेदं भरद्वाजात्प्राप्येह सभिषक्क्रियम् / तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत्

भरद्वाजांकडून वैद्यकक्रियेसह आयुर्वेद प्राप्त करून, त्याने तो पुन्हा आठ भागांत विभागून शिष्यांना प्रदान केला.

Verse 25

धन्वन्तरिसुतश्चापि केतुमानिति विश्रुतः / अथ केतुमतः पुत्रो जज्ञे भीमरथो नृपः

धन्वंतरीचा पुत्रही ‘केतुमान’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. पुढे केतुमानाचा पुत्र राजा भीमरथ जन्मला.

Verse 26

पुत्रो भीमरथस्यापि जातो धीमान्प्रजेश्वरः / दिवोदास इति ख्यातो वाराणस्यधिपो ऽभवत्

भीमरथाचा पुत्रही बुद्धिमान प्रजेश्वर जन्मला; तो ‘दिवोदास’ म्हणून ख्यात झाला आणि वाराणसीचा अधिपती झाला.

Verse 27

एतस्मिन्नेव काले तु पुरीं वारामसीं पुरा / शून्यां निवेशयामास क्षेमको नाम राक्षसः

याच काळात प्राचीन वारामसी नगरी ‘क्षेमक’ नावाच्या राक्षसाने उजाड करून शून्य केली.

Verse 28

शप्ता हि सा पुरी पूर्वं निकुंभेन महात्मना / शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्रीति पुनः पुनः

ती पुरी पूर्वी महात्मा निकुंभाने शापित केली—“ही नगरी पुन्हा पुन्हा एक सहस्र वर्षे रिकामी राहील.”

Verse 29

तस्यां तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः / विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां संन्यवेशयत्

त्या शापाच्या काळात प्रजेश्वर दिवोदासाने आपल्या विषयाच्या सीमेवर गोमतीकाठी एक रम्य नगरी वसविली.

Verse 30

ऋषय ऊचुः वाराणसीं किमर्थं तां निकुंभः शप्तवान्पुरा / निकुंभश्चापि धर्मात्मा सिद्धक्षेत्रं शशाप यः

ऋषी म्हणाले—धर्मात्मा निकुंभाने पूर्वी त्या वाराणसीला कोणत्या कारणाने शाप दिला? ज्याने सिद्धक्षेत्रालाही शाप दिला, ते का?

Verse 31

सूत उवाच दिवोदासस्तु राजर्षिर्नगरीं प्राप्य पार्थिवः / वसते स महातेजाः स्फीतायां वै नराधिपः

सूत म्हणाला—राजर्षी दिवोदास त्या नगरीस येऊन महातेजस्वी नराधिप म्हणून त्या समृद्ध नगरात वास करू लागला.

Verse 32

एतस्मिन्नेव काले तु कृतदारो महेश्वरः / देव्याः स प्रियकामस्तु वसन्वै श्वशुरान्तिके

याच काळात महेश्वराने विवाह करून, देवीच्या प्रिय इच्छेने, श्वशुराजवळ निवास केला होता.

Verse 33

देवाज्ञया पारिषदा विश्वरुपास्तपोधनाः / पूर्वोक्तरूपसंवेषैस्तोषयन्ति महेश्वरीम्

देवाज्ञेने तपोधन विश्वरूप पार्षद पूर्वोक्त रूप-भूषा धारण करून महेश्वरीस संतुष्ट करतात।

Verse 34

हृष्यते तैर्महादेवो मेना नैव तु तुष्यति / जुगुप्सते सा नित्यं वै देवं देवीं तथैव च

त्यांनी महादेव प्रसन्न होतो; पण मेना मात्र तुष्ट होत नाही. ती नित्य देव आणि देवी—दोघांनाही तिरस्कार करते.

Verse 35

मम पार्श्वे त्वनाचारस्तव भर्त्ता महेश्वरः / दरिद्रः सर्वथैवेह हा कष्टं लज्जते न वै

माझ्या मते तुझा पती महेश्वर अनाचारी आहे; इथे तो सर्वथा दरिद्री—हाय, तरीही लाजत नाही.

Verse 36

मात्रा तथोक्ता वचसा स्त्रीस्वभावान्न चक्षमे / स्मितं कृत्वा तु वरदा हरपार्श्वमथागमत्

मातेच्या अशा वचनांना स्त्रीस्वभावामुळे ती सहन करू शकली नाही; पण वरदा देवी स्मित करून हऱ्याच्या जवळ गेली.

Verse 37

विषण्णवदना देवी महादेवमभाषत / नेह वत्स्याम्यहं देव नय मां स्वं निवेशनम्

विषण्ण मुखाने देवी महादेवाला म्हणाली—‘हे देव, मी इथे राहणार नाही; मला आपल्या निवासस्थानी घेऊन चला.’

Verse 38

तथोक्तस्तु महादेवः सर्वांल्लोकान्निरीक्ष्य ह / वासार्थं रोचयामास पृथिव्यां तु द्विजोत्तमाः

असे सांगितल्यावर महादेवांनी सर्व लोकांकडे दृष्टि टाकून, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, पृथ्वीवर निवासासाठी एक स्थान पसंत केले।

Verse 39

वाराणसीं महातेजाः सिद्धक्षेत्रं महेश्वरः / दिवोदासेन तां ज्ञात्वा निविष्टां नगरीं भवः

महातेजस्वी महेश्वरांनी वाराणसी हे सिद्धक्षेत्र आहे असे जाणून, आणि ती दिवोदासाने वसवलेली नगरी आहे असे समजून, तिचा विचार केला।

Verse 40

पार्श्वस्थं स समाहूय गणेशं क्षेममब्रवीत् / गणेश्वर पुरीं गत्वा शून्यां वाराणसीं कुरु

मग जवळ उभ्या गणेशाला बोलावून कुशल विचारले आणि म्हणाला—हे गणेश्वर, पुरीत जाऊन वाराणसी शून्य कर।

Verse 41

मृदुना चाभ्युपायेन अतिवीर्यः स पार्थिवः / ततो गत्वा निकुंभस्तु पुरीं वाराणसीं पुरा

तो अतिशय पराक्रमी पार्थिव मृदू उपायाने; मग निकुंभ पूर्वी वाराणसीच्या पुरीत गेला।

Verse 42

स्वप्ने संदर्शयामास मङ्कनं नामतो द्विजम् / श्रेयस्ते ऽहं करिष्यामि स्थानं मे रोचयानघ

त्याने स्वप्नात मंकन नावाच्या द्विजाला दर्शन दिले—“मी तुझे कल्याण करीन; हे निष्पाप, माझ्यासाठी स्थान निवड.”

Verse 43

मद्रूपां प्रतिमां कृत्वा नगर्यन्ते निवेशय / तथा स्वप्ने यथा दृष्टं सर्वं कारितवान्द्विजः

माझ्या स्वरूपाची प्रतिमा घडवून त्याने ती नगरात प्रतिष्ठापित केली. स्वप्नात जसे दिसले तसे सर्व त्या द्विजाने करून घेतले.

Verse 44

नगरीद्वार्यनुज्ञाप्य राजानं तु यथाविधि / पूजा तुमहती चैव नित्यमेव प्रयुज्यते

नगरद्वारपालाची परवानगी घेऊन त्याने विधिपूर्वक राजाचीही आज्ञा मिळवली. तेथे दररोज महान पूजा नित्य चालते.

Verse 45

गन्धैर्धूपैश्च वाल्यैश्च प्रेक्षणीयेस्तथैव च / अन्नप्रदानयुक्तैश्च ह्यत्यद्भुतमिवाभवत्

सुगंध, धूप, बळी आणि दर्शनयोग्य सोहळे तसेच अन्नदान यांसह ते सर्व अत्यंत अद्भुत झाले.

Verse 46

एवं संपूज्यते तत्र नित्यमेव गणेश्वरः / ततो वरसहस्राणि नागराणां प्रयच्छति

अशा प्रकारे तेथे गणेश्वराची नित्य सम्यक पूजा होते. मग तो नगरवासियांना हजारो वरदान देतो.

Verse 47

पुत्रान्हिरण्यमायूंषि सर्वकामांस्तथैव च / राज्ञस्तु महिषी श्रेष्टा सुयशा नाम विश्रुता

तो पुत्र, सुवर्ण, दीर्घायुष्य आणि सर्व कामना देतो. राजाची श्रेष्ठ महिषी ‘सुयशा’ या नावाने प्रसिद्ध होती.

Verse 48

पुत्रार्थमागता साध्वी राज्ञा देवी प्रचोदिता / पूजां तु विपुलां कृत्वा देवी पुत्रानयाचत

पुत्रप्राप्तीसाठी आलेल्या त्या साध्वी देवीला राजाने प्रेरित केले. तिने विपुल पूजा करून देवाकडे पुत्रांची याचना केली.

Verse 49

पुनः पुनरथागत्य बहुशः पुत्रकारणात् / न प्रयच्छति पुत्रांस्तु निकुंभः कारणेन तु

पुत्रासाठी ती पुन्हा पुन्हा अनेकदा येऊन विनवणी करीत राहिली; पण निकुंभ काही कारणाने पुत्र देत नव्हता.

Verse 50

क्रुध्यते यदि राजा तु तत किञ्चित्प्रवर्त्तते / अथ दीर्घेण कालेन क्रोधो राजानमाविशत्

राजा जर क्रुद्ध झाला तर काहीतरी घडतेच; आणि दीर्घ काळानंतर क्रोधाने राजाला व्यापले.

Verse 51

भूतं त्विदं मंहद्द्वारि नागराणां प्रयच्छति / प्रीत्या वरांश्च शतशो न किञ्चिन्नः प्रयच्छति

हे भूत नगरातील लोकांना मोठ्या द्वारी देणगी देते; आणि प्रसन्न होऊन शेकडो वर देते, पण आम्हाला काहीच देत नाही.

Verse 52

मामकैः पूज्यते नित्यं नगर्यां मम चैव तु / स याचितश्च बहुशो देव्या मे पुत्रकारणात्

माझ्या नगरात माझे लोक त्याची नित्य पूजा करतात; आणि माझ्या राणी देवीने पुत्रासाठी त्याच्याकडे अनेकदा याचना केली आहे.

Verse 53

न ददाति च पुत्रं मे कृतघ्नो बहुभोजनः / अतो नार्हति पूजा तु मत्सकाशात्कथञ्चन

तो कृतघ्न व अतिभोजी माझा पुत्रही देत नाही; म्हणून माझ्याकडून तो कधीही पूजेचा अधिकारी नाही.

Verse 54

तस्मात्तु नाशयिष्यामितस्य स्थानं दुरात्मनः / एवं तु स विनिश्चित्य दुरात्मा राजकिल्बिषी

म्हणून मी त्या दुरात्म्याचे स्थान नष्ट करीन. असा निश्चय करून तो दुरात्मा, राजदोषयुक्त, पुढे गेला.

Verse 55

स्थानं गणपतेश्तस्य नाशयामास दुर्मतिः / भग्नमायतनं दृष्ट्वा राजानमशपत्प्रभुः

त्या दुर्मतीने गणपतीचे ते स्थान नष्ट केले. भग्न मंदिर पाहून प्रभूंनी राजाला शाप दिला.

Verse 56

यस्माद्विनापराधं मे त्वया स्थानं विनाशितम् / अकस्मात्तु पुरी शून्या भवित्रीते नराधिप

माझा अपराध नसताना तू माझे स्थान नष्ट केलेस; म्हणून, हे नराधिप, तुझी पुरी अचानक ओस पडेल.

Verse 57

ततस्तेन तु शापेन शून्या वाराणसी तदा / शप्त्वा पुरीं निकुंभस्तु महादेवमथानयत्

त्या शापामुळे तेव्हा वाराणसी ओस पडली. पुरीला शाप देऊन निकुंभाने मग महादेवांना तेथे आणले.

Verse 58

शून्यां पुरीं महा देवो निर्ममे पदमात्मनः / तुल्यां देवविभूत्या तु देव्याश्चैव महामनाः

महादेवांनी आपल्या आत्मपदासाठी एक रिकामी पुरी निर्माण केली; महामनांनी ती देववैभवाइतकी आणि देवीसही योग्य अशी केली।

Verse 59

रमते तत्र वै देवी ह्यैश्वर्यात्सा तु विस्मिता / देव्या क्रीडार्थमीशानो देवो वाक्यमथाब्रवीत्

तेथे देवी आपल्या ऐश्वर्याने आनंदित होऊन विस्मित झाली; मग देवीच्या क्रीडेसाठी ईशान देवाने हे वचन उच्चारले।

Verse 60

नाहं वेश्म विमोक्ष्यामि ह्यविमुक्तं हि मे गृहम् / प्रहस्यैनामथोवाच ह्यविमुक्तं हि मे गृहम् / नाहं देवि गमिष्यामि त्वन्यत्रेदं विहाय वै

मी हे गृह सोडणार नाही; हे माझे ‘अविमुक्त’ गृह आहे. हसत हसत त्याने तिला म्हटले—हे माझे ‘अविमुक्त’ गृह आहे. हे देवि, हे सोडून मी दुसरीकडे जाणार नाही।

Verse 61

मया सह रमस्वेह क्षेत्रे भामिन्यनुत्तमे / तस्मात्तदविमुक्तं हि प्रोक्तं देवेन वै स्वयम्

हे अनुपम सुंदरी, या क्षेत्रात माझ्यासह रम; म्हणून देवाने स्वतः याला ‘अविमुक्त’ असे म्हटले आहे।

Verse 62

एवं वाराणसी शप्ता ह्यविमुक्तं च कीर्त्तिता / यस्मिन्वसेद्भवो देवः सर्वदेवनमस्कृतः

अशा रीतीने वाराणसी ‘अविमुक्त’ म्हणून कीर्तित झाली; कारण तेथे सर्वदेवांनी नमस्कार केलेला देव भव (शिव) वास करतो।

Verse 63

युगेषु त्रिषु धर्मात्मा सह देव्या महेश्वरः / अन्तर्द्धानं कलौ याति तत्पुरं तु महात्मनः

तीन युगांत धर्मात्मा महेश्वर देवीसह वास करितात; कलियुगात ते आणि त्या महात्म्याचे नगर अंतर्धान पावते।

Verse 64

अन्तर्हिते पुरे तस्मिन्पुरी सा वसते पुनः / एवं वाराणसी शप्ता निवेशं पुनरागता

तो पुर अंतर्हित झाल्यावर ती नगरी पुन्हा वसली; अशा रीतीने शापित वाराणसी आपल्या निवासस्थानी परत आली।

Verse 65

भद्रसेनस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् / हत्वा निवेशयामास दिवोदासो नराधिपः

भद्रसेनाच्या उत्तम धनुर्धर अशा शंभर पुत्रांना मारून, नराधिप दिवोदासाने तेथे आपला निवास बसविला।

Verse 66

भद्रसेनस्य राज्यं तु हतं तेन बलीयसा / भद्रसेनस्य पुत्रस्तु दुर्मदो नाम नामतः

त्या अधिक बळवानाने भद्रसेनाचे राज्य उद्ध्वस्त केले; भद्रसेनाचा एक पुत्र ‘दुर्मद’ या नावाने प्रसिद्ध होता।

Verse 67

दिवोदासेन बालेति घृणया स विसर्जितः / दिवोदासाद्दृषद्वत्यां वीरो जज्ञे प्रतर्द्दनः

दिवोदासाने ‘हा बाल आहे’ असे म्हणत दयेने त्याला सोडले; आणि दिवोदासापासून दृषद्वतीत प्रतर्दन नावाचा वीर जन्मला।

Verse 68

तेन पुत्रेण बालेन प्रहृतं तस्य वै पुनः / वैरस्यान्त महाराज तदा तेन विधित्सता

त्या बालपुत्राने त्याला पुन्हा प्रहार केला. हे महाराज, वैराचा अंत करण्यासाठी तेव्हा त्याने तसे करण्याचा निश्चय केला.

Verse 69

प्रतर्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सो गर्गश्च विश्रुतौ / वत्सपुत्रो ह्यलर्कस्तु सन्नतिस्तस्य चात्मजः

प्रतर्दनाचे दोन प्रसिद्ध पुत्र—वत्स आणि गर्ग. वत्साचा पुत्र अलर्क, आणि अलर्काचा पुत्र सन्नति होता.

Verse 70

अलर्कं प्रति राजर्षिं श्रोकों गीतः पुरातनैः / षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

राजर्षि अलर्काविषयी प्राचीनांनी हा श्लोक गायिला आहे—त्याने साठ हजार वर्षे आणि आणखी साठशे वर्षे (म्हणजे ६०,६०० वर्षे) (आयुष्य/राज्य) प्राप्त केले.

Verse 71

युवा रूपेण संपन्नो ह्यलर्कः काशिसत्तमः / लोपामुद्राप्रसादेन परमायुरवाप्तवान्

काशीचा श्रेष्ठ अलर्क युवारूपाने संपन्न होता; लोपामुद्रेच्या कृपेने त्याने परम आयुष्य प्राप्त केले.

Verse 72

शापस्यान्ते महाबाहुर्हत्वा क्षेमकराक्षसम् / रम्यामावासयामास पुरीं वाराणसीं नृपः

शापाच्या अंतकाळी महाबाहू राजाने क्षेमकर राक्षसाचा वध करून रम्य वाराणसी नगरी पुन्हा वसविली.

Verse 73

सन्नतेरपि दायादः सुनीथो नाम धार्मिकः / सुनीथस्य तु दायादः क्षैमाख्यो नाम धार्मिकः

सन्नतीच्या वंशात सुनीथ नावाचा धर्मनिष्ठ वारस झाला. आणि सुनीथचा वारस क्षैम नावाचा धर्मपरायण झाला.

Verse 74

क्षेमस्य केतुमान्पुत्रः सुकेतुस्तस्य चात्मजः / सुकेतुतनयश्चापि धर्मकेतुरिति श्रुतः

क्षैमचा पुत्र केतुमान झाला आणि त्याचा पुत्र सुकेतु. सुकेतूचा पुत्रही धर्मकेतु म्हणून प्रसिद्ध आहे, असे ऐकिवात आहे.

Verse 75

धर्मकेतोस्तु दायादः सत्यकेतुर्महारथः / सत्यकेतुसुतश्चापि विभुर्नाम प्रजेश्वरः

धर्मकेतूचा वारस महाबली महारथी सत्यकेतु झाला. आणि सत्यकेतूचा पुत्र विभु नावाचा प्रजेश्वर झाला.

Verse 76

सुविभुस्तु विभोः पुत्रः सुकुमारस्ततः स्मृतः / सुकुमारस्य पुत्रस्तु धृष्टकेतुः सुधार्मिकः

विभूचा पुत्र सुविभु झाला; त्यानंतर सुकुमार असा उल्लेख आहे. आणि सुकुमाराचा पुत्र धृष्टकेतु अत्यंत धर्मनिष्ठ होता.

Verse 77

धृष्टकेतोस्तु दायादो वेणुहोत्रः प्रजेश्वरः / वेणुहोत्रसुतश्चापि गार्ग्यो वै नाम विश्रुतः

धृष्टकेतूचा वारस वेणुहोत्र नावाचा प्रजेश्वर झाला. आणि वेणुहोत्राचा पुत्र गार्ग्य या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 78

गार्ग्यस्य गर्गभूमिस्तु वंशो वत्सस्य धीमतः / ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव तयोः पुत्राः सुधार्मिकाः

गार्ग्याचा वंश ‘गर्गभूमि’ म्हणून ओळखला गेला आणि धीमान वत्साचाही वंश प्रसिद्ध झाला. त्या दोघांच्या वंशात ब्राह्मण व क्षत्रिय झाले, आणि त्यांचे पुत्र अत्यंत धर्मनिष्ठ होते.

Verse 79

विक्रान्ता बलवन्तश्च सिहतुल्यपराक्रमाः / इत्येते काश्यपाः प्रोक्ता रजेरपि निबोधत

ते पराक्रमी, बलवान आणि सिंहासारख्या शौर्याचे होते. हेच ‘काश्यप’ म्हणून सांगितले गेले आहेत; आता रजेविषयीही ऐका.

Verse 80

रजेः पुत्रशतान्यासन्पञ्च वीर्यवतो भुवि / राजेयमिति विख्यातं क्षत्र सिंद्रभयावहम्

रजेचे शंभर पुत्र होते आणि पृथ्वीवर पाच जण विशेष वीर्यवान होते. त्यांचा क्षत्रवंश ‘राजेय’ म्हणून प्रसिद्ध झाला, जो शत्रूंना भयकारक होता.

Verse 81

तदा देवासुरे युद्धे समुत्पन्ने सुदारुणे / देवाश्चैवासुराश्चैव पितामहमथाब्रुवन्

तेव्हा देव आणि असुर यांचे अत्यंत भयंकर युद्ध उद्भवले. देव आणि असुर—दोघांनीही मग पितामह ब्रह्मदेवांना म्हणाले.

Verse 82

आवयोर्भगवन्युद्धे विजेता को भविष्यति / ब्रूहि नः सर्वलोकेश श्रोतुमिच्छामहे वयम्

हे भगवन्! आमच्या या युद्धात विजेता कोण होईल? हे सर्वलोकेश! आम्हाला सांगा; आम्ही ऐकू इच्छितो.

Verse 83

ब्रह्मोवाच / येषामर्थाय संग्रामे रजिरात्तायुधः प्रभुः / योत्स्यते ते विजष्यन्ते त्रींल्लोकान्नात्र संशयः

ब्रह्मा म्हणाले—ज्यांच्या हितासाठी संग्रामात शस्त्रधारी प्रभु रजि युद्ध करील, ते निःसंशय त्रैलोक्य जिंकतील।

Verse 84

रजिर्यतस्ततो लक्ष्मीर्यतो लक्ष्मीस्ततो धृतिः / यतो धृतिस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः

जिथे रजि तिथे लक्ष्मी; जिथे लक्ष्मी तिथे धैर्य। जिथे धैर्य तिथे धर्म; आणि जिथे धर्म तिथे जय।

Verse 85

ते देवा दानवाः सर्वे ततः श्रुत्वा रजेर्जयम् / अभ्ययुर्जयमिच्छन्तः स्तुवन्तो राजसत्तमम्

मग सर्व देव व दानव रजिचा जय ऐकून, विजयाची इच्छा धरून, राजसत्तमाची स्तुती करीत त्याच्याकडे आले।

Verse 86

ते हृष्टमनसः सर्वे राजानं देवदानवाः / ऊचुरस्मज्जयाय त्वं गृहाम वरकार्मुकम्

ते सर्व देवदानव आनंदित मनाने राजाला म्हणाले—आमच्या जयासाठी तुम्ही हे श्रेष्ठ धनुष्य स्वीकारा।

Verse 87

रजिरुवाच अहं जेष्यामि भो दैत्या देवाञ्च्छ क्रपुरोगमान् / इन्द्रो भवामि धर्मात्मा ततो योत्स्ये रणाजिरे

रजि म्हणाला—हे दैत्यांनो! मी देवांना, त्यांच्या अग्रणी इंद्रासह, जिंकून दाखवीन. धर्मात्मा होऊन मी इंद्र होईन; मग रणांगणात युद्ध करीन।

Verse 88

दानवा ऊचुः अस्माकमिन्द्रः प्रह्लादस्तस्यार्थे विजयामहे / अस्मिन्तु समये राजंस्तिष्ठेथा देवनोदिते

दानव म्हणाले—प्रह्लाद हा आमचा इंद्र; त्याच्यासाठीच आम्ही विजय मिळवू. हे राजन्, या वेळी देवांच्या प्रेरणेने तू येथेच स्थिर राहा.

Verse 89

स तथेति ब्रुवन्नेव देवैरप्यभिनोदितः / भविष्यसींद्रो जित्वेति देवैरपि निमन्त्रितः

तो ‘तसेच’ असे म्हणत देवांनीही त्यास अनुमोदन दिले. ‘जिंकून तू इंद्र होशील’ असे म्हणत देवांनीही त्याला निमंत्रित केले.

Verse 90

जघान दानवान्सर्वान्ये ऽवध्या वज्रपाणयः / स विप्रनष्टां देवानां परमश्रीः श्रियं वशी

वज्रपाणिने अवध्य असलेल्या सर्व दानवांचा संहार केला. देवांची हरवलेली परमश्री त्याने वश करून पुन्हा प्रस्थापित केली.

Verse 91

निहत्य दानवान्सर्वा नाजहार रजिः प्रभुः / तं तथाह रजिं तत्र देवैः सह शतक्रतुः

सर्व दानवांचा वध करूनही प्रभु रजिने (पद/राज्य) स्वीकारले नाही. तेव्हा तेथे देवांसह शतक्रतूने रजिला असे म्हटले.

Verse 92

रजिपुत्रो ऽहमित्युक्त्वा पुनरेवाब्रहवीद्वचः / इन्द्रो ऽसि राजन्देवानां सर्वेषां नात्र संशयः

‘मी रजिचा पुत्र आहे’ असे म्हणून तो पुन्हा म्हणाला—‘हे राजन्, तू सर्व देवांचा इंद्र आहेस; यात संशय नाही.’

Verse 93

यस्याहमिन्द्रः पुत्रस्ते ख्यातिं यास्यामि शत्रुहन् / स तु शक्रवचः श्रुत्वा वञ्चितस्तेन मायया

ज्याचा मी, शत्रुहन्, इंद्राचा पुत्र आहे, त्याची कीर्ती वाढवीन—असे म्हणत. शक्राचे वचन ऐकून तो त्याच्या मायेनें फसला.

Verse 94

तथेत्येवाह वै राजा प्रीयमाणः शतक्रतुम् / तस्मिंस्तु देवसदृशे दिवं प्राप्ते महीपतौ

राजा शतक्रतूवर प्रसन्न होऊन म्हणाला—“तसेच होवो.” आणि तो देवसदृश महीपति स्वर्गास प्राप्त झाला तेव्हा.

Verse 95

दायाद्यमिन्द्रादा जह्नुराचार्यतनया रजेः / तानि पुत्रशतान्यस्य तच्च स्थानं शचीपतेः

रजेच्या आचार्यपुत्रांनी इंद्राकडून वारसा हिरावून घेतला. त्याची ती शेकडो पुत्रे आणि ते पद—शचीपतीचे स्थान झाले.

Verse 96

समाक्रामन्त बहुधा स्वर्गलोकं त्रिविष्टपम् / ततः काले बहुतिथे समतीते महाबलः

ते अनेक प्रकारे त्रिविष्टप स्वर्गलोकावर चढाई करू लागले. नंतर बराच काळ लोटल्यावर तो महाबलवान.

Verse 97

हतराज्यो ऽब्रवीच्छक्रो हतभागो बृहस्पतिम् / बदरी फलमात्रं वै पुरोडाशं विधत्स्व मे

राज्यहरित, भाग्यहरित शक्राने बृहस्पतीला म्हटले—“माझ्यासाठी बदरीफळाएवढाच पुरोडाश सिद्ध कर.”

Verse 98

ब्रह्मर्षे येन तिष्ठेयं तेजसाप्यायितस्ततः / ब्रह्मन्कृशो ऽहं विमना त्दृतराज्यो हृतासनः

हे ब्रह्मर्षे! ज्या तेजाने मी पुन्हा पुष्ट होऊन स्थिर राहू शकेन तो उपाय सांगावा। हे ब्रह्मन्, मी कृश, उदास, राज्यच्युत आणि आसनहरित झालो आहे।

Verse 99

हतौजा दुर्बलो युद्धे रजिपुत्रेः प्रसीद मे / बृहस्पतिरुवाच यद्येवं चोदितःशक्र त्वयास्यां पूर्वमेव हि

मी तेजहीन व युद्धात दुर्बल झालो आहे; हे रजिपुत्रा, माझ्यावर प्रसन्न हो. बृहस्पती म्हणाले—हे शक्र, जर तू असेच प्रेरित करीत असशील, तर पूर्वीच…

Verse 100

नाभविष्यत्त्वत्प्रियार्थमकर्त्तव्यं ममानघ / प्रयतिष्यामि देवेन्द्र त्वद्धितार्थं महाद्युते

हे निष्पाप! तुझ्या प्रियासाठी माझ्यासाठी काहीही अकर्तव्य राहणार नाही. हे देवेन्द्र, महातेजस्वी, तुझ्या हितासाठी मी प्रयत्न करीन।

Verse 101

यज्ञभागं च राज्यं च अचिरात्प्रतिपत्स्यसे / तथा शक्र गमिष्यामि मा भूत्ते विक्लवं मनः

तू लवकरच यज्ञभाग आणि राज्य दोन्ही प्राप्त करशील. हे शक्र, मीही तसेच करीन; तुझे मन व्याकुळ होऊ नये।

Verse 102

ततः कर्म चकारास्य तेजःसंवर्द्धनं महत् / तेषां च बुद्धिसंमोहमकरोद्बुद्धिसत्तमः

मग बुद्धीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्यांनी त्याचे तेज वाढविणारे महान कर्म केले आणि त्यांच्याही बुद्धीला मोहग्रस्त केले।

Verse 103

ते यदा तु सुसंमूडा रागान्मत्तो विधर्मिणः / ब्रह्मद्विषश्च संबृत्ता हतवीर्यपराक्रमाः

जेव्हा ते रागाने उन्मत्त होऊन अत्यंत मोहित, अधर्मी व ब्रह्मद्वेषी झाले, तेव्हा त्यांचे वीर्य व पराक्रम नष्ट झाले.

Verse 104

ततो लेभे ऽसुरैश्वर्यमैन्द्रस्थानं तथोत्तमम् / हत्वा रजिसुतान्सर्वान्कामक्रोधपरायणान्

मग त्याने असुरांचे ऐश्वर्य आणि इंद्राचे ते उत्तम स्थान मिळविले; कारण काम-क्रोधात आसक्त रजिपुत्रांना त्याने सर्वांना ठार केले होते.

Verse 105

य इदं च्यवनं स्थानात्प्रतिष्ठां च शतक्रतोः / शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि न स दौरात्म्यमाप्नुयात्

जो शतक्रतु इंद्राच्या स्थानच्युत होण्याची व प्रतिष्ठेची ही कथा ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो दुष्टता प्राप्त करत नाही.