Adhyaya 56
Sāgaropākhyāna—Bhārata-varṣa-māna and Gokarṇa-kṣetra-māhātmya (Sagara Episode: Measure of Bhārata and the Glory of Gokarṇa)
या अध्यायात सागर-प्रसंग पुढे चालू राहून भुवन-कोशाची माहिती व तीर्थ-माहात्म्याचा उपदेश येतो. जैमिनी सांगतात की सगराचे चरित्र संक्षेप व विस्तार अशा दोन्ही प्रकारे पाप-नाशक म्हणून वर्णिले आहे. भारतखण्डाचे मान दिले आहे—दक्षिण ते उत्तर असा विस्तार, नऊ हजार योजन. यज्ञ-अश्वाच्या शोधात सगरपुत्रांनी केलेल्या खोदकामामुळे ‘मकरालय’ समुद्राला ‘सागर’ हे नाव कसे पडले याची कारणकथा जोडली जाते. पुढे समुद्राने ब्रह्माच्या पादांपर्यंत पृथ्वीला वेढल्याने प्राण्यांची व्याकुळता आणि पश्चिम समुद्रकिनाऱ्यावरील प्रसिद्ध गोकरण क्षेत्राचे माहात्म्य सांगितले आहे. गोकरण सुमारे दीड योजन परिमाणाचे, असंख्य तीर्थे व सिद्धसमुदायांनी युक्त, सर्वपापहर व अचल मुक्तिदायक मानले आहे. तेथे देवीसह शंकर व देवगण वास करतात; यात्रेने शीघ्र पापक्षय होतो आणि क्षेत्राकडे ओढ महान पुण्यानेच होते. दृढ संकल्पाने तेथे देहांत झाल्यास चिरस्वर्गप्राप्तीचे फल सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सागरोपाख्यानेशुमतो राज्यप्राप्तिर्नाम पञ्चपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५५// जैमिनिरुवाच एतत्ते चरितं सर्वं सगरस्य महात्मनः / संक्षेपविस्तराभ्यां तु कथितं पापनाशनम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपादात सागरोपाख्यानातील ‘अंशुमंताची राज्यप्राप्ती’ नावाचा पंचपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला. जैमिनी म्हणाले—महात्मा सगराचे हे सर्व चरित्र संक्षेप व विस्तार अशा दोन्ही प्रकारे सांगितले आहे; ते पापनाशक आहे।
Verse 2
खण्डों ऽयं भारतो नाम दक्षिणोत्तरमायतः / नवयोजनसाहस्रं विस्तारपरिमण्डलम्
हा ‘भारत’ नावाचा खंड दक्षिण ते उत्तर असा पसरलेला आहे; त्याचा विस्तारपरिमाण नऊ हजार योजन आहे।
Verse 3
पुत्रैस्तस्य नरेद्रस्य मृगयद्भिस्तुरङ्गमम् / योजनानां सहस्रं तु खात्वाष्टौ विनिपातिताः
त्या नरेन्द्राचे पुत्र घोड्याचा शोध घेत एक हजार योजनपर्यंत भूमी खोदत गेले; त्यांपैकी आठ जण विनष्ट झाले।
Verse 4
सागरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः / ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्
सगराच्या पुत्रांमुळे मकरालय समुद्र वाढला; तेव्हापासून तो लोकांत ‘सागर’ या नावाने प्रसिद्ध झाला।
Verse 5
ब्रह्मपादावधि महीं सतीर्थक्षेत्रकाननाम् / अब्धिः संक्रमयामास परिक्षिप्य निजांभसा
समुद्राने आपल्या जलाने ब्रह्मपादापर्यंतची ती भूमी—ज्यात तीर्थ, क्षेत्रे व अरण्ये होती—चारही बाजूंनी वेढून जलमय केली।
Verse 6
ततस्तन्निलयाः सर्वे सदेवासुरमानवाः / इतस्ततश्च संजाता दुःखेन महतान्विताः
त्यानंतर त्या त्या निवासांतील सर्व—देव, असुर व मानव—इकडे तिकडे उत्पन्न झाले आणि महान दुःखाने युक्त झाले।
Verse 7
गोकर्णं नाम विख्यातं क्षेत्रं सर्वसुरार्चितम् / सार्द्धयोजनविस्तारं तीरे पश्चिम वारिधेः
गोकर्ण नावाचे विख्यात क्षेत्र सर्व देवांनी पूजिलेले आहे; पश्चिम समुद्राच्या तीरावर त्याचा विस्तार दीड योजन आहे।
Verse 8
तत्रासंख्यानि तीर्थानि मुनिदेवालयाश्च वै / वसंति सिद्धसंघाश्च क्षेत्रे तस्मिन्पुरा नृप
हे नृपा! तेथे असंख्य तीर्थे व मुनिंची देवालये आहेत; त्या क्षेत्रात प्राचीन काळापासून सिद्धांचे समुदाय वास करतात।
Verse 9
क्षेत्रं तल्लोकविख्यातं सर्वपापहरं शुभम् / तत्तीर्थमब्धेरपतद्भागे दक्षिणपश्चिमे
ते क्षेत्र लोकविख्यात, शुभ व सर्व पापांचे हरण करणारे आहे; त्याचे तीर्थ समुद्राच्या दक्षिण-पश्चिम भागात आहे।
Verse 10
यत्र सर्वे तपस्तप्त्वा मुनयः संशितव्रताः / निर्वाणं परमं प्राप्ताः पुनरावृत्तिवर्जितम्
जिथे कठोर व्रतधारी मुनींनी तप करून परम निर्वाण प्राप्त केले, जे पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) रहित आहे।
Verse 11
तत्त्रेत्रस्य प्रभावेण प्रीत्या भूतगणैः सह / देव्या च सकलैर्देवैर्नित्यं वसति शङ्करः
त्या त्रेत्रक्षेत्राच्या प्रभावाने, भूतगणांसह प्रीतिपूर्वक, तसेच देवी व सर्व देवांसह शंकर नित्य तेथे वास करतो।
Verse 12
एनांसि यत्समुद्दिश्य तीर्थयात्रां प्रकुर्वताम् / नृणामाशु प्रणश्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत्
ज्या तीर्थाचा उद्देश करून लोक तीर्थयात्रा करतात, त्यांच्या पापांचा नाश वाऱ्यातील सुक्या पानासारखा शीघ्र होतो।
Verse 13
तत्क्षेत्रसेवनरतिर् नैव जात्वभिजायते / समीपे वसमानोनामपि पुंसां दुरात्मनाम्
त्या क्षेत्राच्या सेवेतली आसक्ती दुरात्म्या पुरुषांना, जवळ राहूनही, कधीच उत्पन्न होत नाही।
Verse 14
महाता सुकृतेनैव तत्क्षेत्रगमने रतिः / नृणां संजायते राजन्नान्यथा तु कथञ्चन
हे राजन्! केवळ महान पुण्यामुळेच मनुष्यांना त्या क्षेत्रात जाण्याची रती उत्पन्न होते; अन्यथा कधीच नाही।
Verse 15
निर्बन्धेन तु ये तस्मिन्प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः / म्रियन्ते नृप सद्यस्ते स्वर्गं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम्
हे नृप! जे स्थावर-जंगम प्राणी त्या ठिकाणी अनिवार्यपणे मरतात, ते तत्क्षणी शाश्वत स्वर्ग प्राप्त करतात।
Verse 16
स्मृत्यापि सकलैः पापैर्यस्य मुच्येत मानवः / क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं सर्वतीर्थनिकेतनम्
ज्याचे स्मरणमात्र केले तरी मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो, ते क्षेत्रांतील उत्तम क्षेत्र, सर्व तीर्थांचे निवासस्थान आहे।
Verse 17
स्नात्वा चैतेषु तीर्थेषु यजन्तश्च सदाशिवम् / सिद्धिकामा वसंति स्म मुनयस्तत्र केचन
या तीर्थांत स्नान करून आणि सदाशिवाची पूजा करून, सिद्धीची इच्छा असलेले काही मुनि तेथे वास करीत असत।
Verse 18
कामक्रोधविनिर्मुक्ता ये तस्मिन्वीतमत्सराः / निवसंत्यचिरेणैव तत्सिद्धिंप्राप्नुवन्ति हि
जे तेथे काम-क्रोधापासून मुक्त व मत्सररहित होऊन राहतात, ते लवकरच ती सिद्धी प्राप्त करतात।
Verse 19
जपहोमरताः शान्ता निपता ब्रह्मचारिणः / वसंति तस्मिन्ये ते हि सिद्धिं प्राप्स्यन्त्यभीप्सिताम्
जे जप-होमात रत, शांत, विनयशील ब्रह्मचारी तेथे राहतात, ते निश्चितच इच्छित सिद्धी प्राप्त करतील।
Verse 20
दानहोमजपाद्यं वै पितृदेवद्विजार्चनम् / अन्यस्मात्कोटिगुणितं भवेत्तस्मिन्फलं नृप
हे नृपा! तेथे दान, होम, जप इत्यादी तसेच पितृ, देव व द्विजांचे पूजन—यांचे फळ इतर ठिकाणांपेक्षा कोटीपटीने अधिक होते।
Verse 21
अंभोधिसलिले मग्न तस्मिन् क्षेत्रे ऽतिपावने / महता तपसा युक्ता मुनयस्तन्निवासिनः
समुद्राच्या जलात निमग्न त्या अतिपावन क्षेत्रात, तेथील निवासी मुनि महान तपश्चर्येने युक्त होते.
Verse 22
सह्यं शिखरिणं श्रेष्ठं निलयार्थं समारुहन् / वसंतस्तत्र ते सर्वे संप्रधार्य परस्परम्
निवासासाठी त्यांनी श्रेष्ठ शिखरयुक्त सह्य पर्वतावर आरोहण केले; आणि तेथे सर्वांनी परस्पर विचार करून वास केला.
Verse 23
सहेन्द्राद्रौ तपस्यन्तं रामं गन्तुं प्रचक्रमुः / राजोवाच / अगस्त्यपीततोये ऽब्धौ परितो राजनन्दनैः
सह्येंद्र पर्वतावर तप करणाऱ्या रामाकडे जाण्यास ते निघाले. राजा म्हणाला—हे राजनंदनांनो, अगस्त्याने पिलेल्या जलामुळे रिकाम्या झालेल्या समुद्राभोवती…
Verse 24
खात्वाधः पातिते क्षेत्रे सतीर्थाश्रमकानने / भूभागेषु तथान्येषु पुरग्रमाकरादिषु
खणून खाली पाडलेल्या त्या क्षेत्रात, तीर्थ-आश्रम-वनांत; तसेच इतर भूभागांत—नगर, ग्राम, खाणी इत्यादी ठिकाणीही.
Verse 25
विनाशितेषु देशेषु समुद्रोपान्तवर्त्तिषु / किमकार्षुर्मुनिश्रेष्ठ जनास्तन्निलयास्ततः
समुद्रकिनाऱ्यालगतचे ते देश नष्ट झाल्यावर, हे मुनिश्रेष्ठ, तेथील निवासी लोकांनी मग काय केले?
Verse 26
तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्प्रस्थितान्यत्र वा ततः / कियता चैव कालेन संपूर्णो ऽभूदपांनिधिः / केन वापि प्रकारेण ब्रह्मन्नेतद्वदस्व मे
ते तिथेच कष्टाने राहिले की तेथून निघून दुसरीकडे गेले? आणि किती काळात जलनिधी (समुद्र) पुन्हा पूर्ण झाला? हे ब्रह्मन्, कोणत्या प्रकारे हे घडले ते मला सांगावे।
Verse 27
जैमिनिरुवाच अनूपेषु प्रदेशेषु नाशितेषु दुरात्मभिः
जैमिनी म्हणाले—दुरात्म्यांनी अनूप प्रदेश (जलयुक्त भाग) नष्ट केल्यावर।
Verse 28
जनास्तन्निलयाः सर्वे संप्रयाता इतस्ततः / तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्केचित्क्षेत्रनिवासिनः
त्या निवासस्थानातील सर्व लोक इकडे-तिकडे निघून गेले; पण काही क्षेत्रवासी तिथेच कष्टाने राहिले।
Verse 29
एतस्मिन्नेव काले तु राजन्नंशुमतः सुतः / बभूव भुविधर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः
त्याच काळात, हे राजन्, अंशुमानाचा पुत्र धर्मात्मा ‘दिलीप’ म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाला।
Verse 30
राज्ये ऽभिषिच्य तं सम्यग्भुक्तभोगोंऽशुमान्नृपः / वनं जगाम मेधावी तपसे धृतमानसः
त्याला विधिपूर्वक राज्याभिषेक करून, भोगांचा उपभोग घेतलेला राजा अंशुमान् दृढमनाने तपस्येसाठी वनात गेला।
Verse 31
दिलीपस्तु ततःश्रीमानशेषां पृथिवीमिमाम् / पालयामास धर्मेण विजित्य सकलानरीन्
त्यानंतर श्रीमान दिलीपाने सर्व शत्रूंना जिंकून धर्माने ही अखिल पृथ्वी पाळली।
Verse 32
भगीरथो नाम सुतस्तस्यासील्लोकविश्रुतः / सर्वधर्मार्थकुशलः श्रीमानमितविक्रमः
त्याचा पुत्र ‘भगीरथ’ नावाने लोकप्रसिद्ध होता; तो धर्म-अर्थात कुशल, श्रीमान आणि अमाप पराक्रमी होता।
Verse 33
राज्ये ऽभिषिच्य तं राजा दिलीपो ऽपि वनं ययौ / स चापि पालयन्नुर्वीं सम्यग्विहतकण्टकाम्
त्याला राज्याभिषेक करून राजा दिलीपही वनात गेला; आणि तोही कण्टकरहित, सुव्यवस्थित पृथ्वीचे योग्य रीतीने पालन करू लागला।
Verse 34
मुमुदे विविधैर्भोगैर्दिवि देवपतिर्यथा / स शुश्रावात्मनः पूर्वं पूर्वजानां महीपतिः
तो विविध भोगांनी स्वर्गातील देवपतीप्रमाणे आनंदित झाला; आणि त्या महीपतीने आपल्या पूर्वजांचे पूर्ववृत्तही ऐकले।
Verse 35
निरये पतनं घोरं विप्रकोपसमुद्भवम् / ब्रह्मदण्डहतान्सर्वान्पितञ्छ्रुत्वातिदुःखितः
विप्रकोपातून उत्पन्न नरकातील भयंकर पतन व ब्रह्मदंडाने दंडित सर्व पितरांची वार्ता ऐकून तो अतिशय दुःखी झाला।
Verse 36
राज्ये बन्धुषु भोगे वा निर्वेदं परमं ययौ / स मन्त्रिप्रवरे राज्यं विन्यस्य तपसे वनम्
तो राज्य, बंधुजन व भोग यांबद्दल परम वैराग्याला पोहोचला। श्रेष्ठ मंत्र्यास राज्य सोपवून तो तपश्चर्येसाठी वनात गेला।
Verse 37
प्रययौ स्वपितॄन्नाकं निनीषुर्नृपसत्तमः / तपसा महाता पूर्वमायुषे कमलोद्भवम्
श्रेष्ठ नृप पितरांना स्वर्गात नेण्याची इच्छा धरून निघाला। त्याने महान तपाने प्रथम कमलोद्भव ब्रह्मदेवाची आयुष्यप्राप्तीसाठी आराधना केली।
Verse 38
आराध्य तस्माल्लेभे च यावदायुर्निजेप्सितम् / ततो गङ्गां महाराज समाराध्य प्रसाद्य च
त्याची आराधना करून त्याने इच्छित इतके पूर्ण आयुष्य प्राप्त केले. नंतर, हे महाराज, गंगादेवीचीही उपासना करून तिला प्रसन्न केले.
Verse 39
वरमागमनं वव्रे दिवस्तस्या महींप्रति / ततस्तां शिरसा धर्त्तु तपसाऽराधयच्छिवम्
तिने स्वर्गातून पृथ्वीवर येण्याचा वर मागितला. मग तिला मस्तकी धारण करण्यासाठी त्याने तपाने शिवाची आराधना केली.
Verse 40
स चापि तद्वरं तस्मै प्रददौ भक्तवत्सलः / मेरोर्मूर्ध्नस्ततो गङ्गां पतं ती शिरसात्मनः
भक्तवत्सल शिवाने त्याला तो वर दिला. मग मेरूच्या शिखरावरून गंगा त्याच्या शिरावर धारण होऊन प्रवाहित झाली.
Verse 41
सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः / सा तच्छिरः समासाद्य महावेगप्रवाहिनी
जगांचा स्वामीने ग्राह-नक्र-मकरांसह त्या प्रवाहाला धारण केले; ती महावेगाने वाहत त्याच्या शिरापर्यंत येऊन पोहोचली.
Verse 42
तज्जटामण्डले शुभ्रे विलिल्ये सातिगह्वरे / चुलकोदकवच्छंभोर्विलीनां शिरसि प्रभोः
त्याच्या शुभ्र व अतिगह्वर जटामंडलात ती विलीन झाली; जशी ओंजळीतील जलधारा, तशी प्रभु शंभूच्या शिरात मिसळली.
Verse 43
विलोक्य तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम् / स तां शर्वप्रसादेन लब्ध्वा तु भुवमागताम्
तिच्या मुक्तीसाठी उपाय पाहून त्याने पुन्हा हर/धर्माची आराधना केली; शर्वाच्या प्रसादाने तिला प्राप्त करून ती पृथ्वीवर आली.
Verse 44
आनिन्ये सागरा दग्धा यत्र तां वै दिशं प्रति / सऽनुव्रजन्ती राजानं राजर्षेर्यजतः पथि
जिथे सागरपुत्र दग्ध झाले होते त्या दिशेकडे त्याने तिला नेले; आणि यज्ञ करणाऱ्या राजर्षीच्या मार्गावर ती राजाच्या मागोमाग चालत राहिली.
Verse 45
तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः / स तु राजऋषिः क्रुद्धो यज्ञवाटे ऽखिले तया
तिने त्या यज्ञवाटेला सर्व बाजूंनी पूर्णपणे प्लावित केले; आणि संपूर्ण यज्ञवाट तिच्यामुळे जलमय झाल्याने राजर्षी क्रुद्ध झाला.
Verse 46
मग्ने गण्डूषजलवत्स पपौ तामशेषतः / अतन्द्रितो वर्षशतं शुश्रूषितवा स तं पुनः
मग्न होऊन त्याने गंडूषजलासारखे ते जल पूर्णपणे प्राशन केले. नंतर तो आळस न करता शंभर वर्षे त्याची सेवा करीत राहिला.
Verse 47
तस्मात्प्रसन्नान्नृपतिर्लेमे गङ्गां महात्मनः / उषित्वा सुचिरं तस्यनिसृता जठराद्यतः
यामुळे प्रसन्न होऊन राजाने त्या महात्म्याची गंगा स्वीकारली. तेथे दीर्घकाळ राहून ती गंगा त्याच्या उदरातून बाहेर आली.
Verse 48
प्रथितं जाह्नवीत्यस्यास्ततो नामाभवद्भुवि / भगीरथानुगा भूत्वा तत्पितॄणामशेषतः
तेव्हापासून पृथ्वीवर तिचे प्रसिद्ध नाव ‘जाह्नवी’ झाले. भगीरथाच्या मागोमाग जाऊन ती त्याच्या सर्व पितरांसाठी (उद्धारकारिणी) ठरली.
Verse 49
निजांभसास्थिभस्मानि सिषेच सुरनिम्नगा / ततस्तदंभसा सिक्तेष्वस्थिभस्मसु तत्क्षणात्
देवनदीने आपल्या जलाने त्या अस्थिभस्मांना सिंचन केले. मग तिच्या जलाने भिजलेल्या त्या अस्थिभस्मांवर तत्क्षणी (फल प्रकट झाले).
Verse 50
निरयात्सागराः सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः / एवं सा सागरान्सर्वान्दिवं नीत्वा महान्दी
सर्व सागरपुत्र नरकातून मुक्त होऊन, पाप नष्ट होऊन स्वर्गास गेले. अशा प्रकारे ती महानदी गंगा त्या सर्वांना स्वर्गात घेऊन गेली.
Verse 51
तेनैव मार्गेण जवात्प्रयाता पूर्वसागरम् / सेनोर्मूर्ध्नश्चतुर्भेदा भूत्वा याता चतुर्द्दिशम्
त्याच मार्गाने त्या वेगाने पूर्वसागराकडे निघाल्या; सेनेच्या अग्रभागाचे चार विभाग होऊन त्या चारही दिशांना गेल्या.
Verse 52
चतुर्भेदतया चाभूत्तस्या नाम्नां चतुष्टयम् / सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रवत्यपि
चार भाग झाल्यामुळे तिची नावेही चार झाली—सीता, अलकनंदा, सुचक्षु आणि भद्रवती.
Verse 53
अगस्त्यपीतसलिलाच्चिरं शुष्कोदका अपि / गङ्गांभसा पुनः पूर्णाश्चत्वारो ऽम्बुधयो ऽभवन्
अगस्त्याने जल पिल्यामुळे जे समुद्र दीर्घकाळ कोरडे होते, ते गंगेच्या जलाने पुन्हा भरले; असे चारही समुद्र पूर्ण झाले.
Verse 54
पूर्वमाणे समुद्रे तु सागरैः परिवर्द्धिते / अन्तर्हिताभवन्देशा बहवस्तत्समीपगाः
समुद्र पूर्वेकडे वाढत आणि सागरांनी विस्तारत असता, त्याच्या जवळचे अनेक देश जलात बुडून अदृश्य झाले.
Verse 55
समुद्रोपान्तवर्त्तीनि क्षेत्राणि च समन्ततः / इतस्ततः प्रयाताश्च जनास्तन्निलया नृप
हे नृपा! समुद्रकाठची शेतक्षेत्रे सर्वत्र बाधित झाली, आणि तेथील रहिवासी लोक इकडे-तिकडे निघून गेले.
Verse 56
गोकर्णमिति च क्षेत्रं पूर्वं प्रोक्तं तु यत्तव / अर्मवोपात्तवर्त्तित्वात्समुद्रे ऽतर्द्धिमागमत्
हे तव! पूर्वी ‘गोकर्ण’ म्हणून सांगितलेले ते क्षेत्र अर्मवाच्या स्पर्शाने समुद्रात विलीन होऊन अदृश्य झाले।
Verse 57
ततस्तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकाङ्क्षिणः / सह्याद्रेर्भृगुशार्दूलं द्रष्टुकामा ययुर्नृप
मग तेथील सर्व निवासी त्याच्या उद्धाराची इच्छा धरून, हे नृपा! सह्याद्रीवरील ‘भृगु-शार्दूल’ यांना पाहण्यासाठी निघाले।
Frequently Asked Questions
Bhārata-khaṇḍa is described as south–north oriented with an extent of nine thousand yojanas; Gokarṇa-kṣetra is described as having roughly one-and-a-half yojanas of extent (sārddha-yojana-vistāra) on the western seacoast.
It presents an etiology in which Sagara’s sons, while digging in pursuit of the horse, ‘enlarge’ the makarālaya (ocean), after which it becomes known in the worlds by the name ‘Sāgara’.
Gokarṇa is framed as universally sin-removing; pilgrimage destroys sins swiftly, sages attain irreversible liberation there, Śaṅkara is said to dwell there with Devī and the gods, and death within the kṣetra (with firm resolve) is promised to yield enduring heaven.