Adhyaya 43
Bhārgava-Stuti and Kṛṣṇa’s Vara (Devotional Hymn and Boon to the Bhargava)
या अध्यायात वसिष्ठ भूपतीला उपदेशपर कथन करतात. भृगुवंशी/जामदग्न्य राम हात जोडून उभा राहून उच्च स्तुती करतो; त्यात स्तुत्य तत्त्व निर्विशेषही आहे व विशेषवतही, अद्वय असूनही द्वैतासारखे भासते, निर्गुण असूनही सगुणात्म रूपाने प्रकटते असे सांगितले आहे. पुढे तेच तत्त्व गुण-प्रकाश, काळ–संख्या यांची व्यवस्था आणि सर्व जगाचे कारण (सकलभवनिदान) म्हणून वर्णिले जाते. भक्तिभाव ठळक आहे—राधेला सृष्टी–स्थिती–लयातील भक्तीची धुरी मानून स्तुती केली जाते आणि कृष्णाला सर्वव्यापी सच्चिदानंद, राधेसह प्रेमलीलेत प्रकट असा नमस्कार केला जातो. स्तुतीनंतर रोमांच व तत्त्वबोध प्राप्त झाल्याचे वसिष्ठ सांगतात. मग कृष्ण करुणेने भृगुवंशीला ‘सिद्ध’ म्हणत पूर्ववरांची पुष्टी करतात आणि धर्मकार्य सांगतात—दुःखीवर दया, योगसाधना, व शत्रूंचा संयम/निग्रह।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते द्विचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४२// वसिष्ठ उवाच एवं सुस्निग्धचित्तेषु तेषु तिष्ठत्सु भूपते / भवान्युत्संगतो रामः समुत्थाय कृताजलिः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील… बेचाळीसावा अध्याय. वसिष्ठ म्हणाले—हे राजन्, ते सर्व स्नेहपूर्ण चित्ताने तेथे उभे असताना, भवानीच्या कुशीतून राम उठला आणि हात जोडून उभा राहिला।
Verse 2
तुष्टाव प्रयतो भूत्वा निर्विशेष विशेषवत् / अद्वयं द्वैतमापन्नं निर्गुणं सगुणात्मकम्
तो संयत होऊन स्तुती करू लागला—जो निर्विशेष असूनही विशेषरूप आहे; जो अद्वय असूनही द्वैतास प्राप्त झाल्यासारखा भासतो; जो निर्गुण असूनही सगुणस्वरूप आहे।
Verse 3
राम उवाच प्रकृतिविकृतिजातं विश्वमेतद्विधातुं मम कियदनुभातं वैभवं तत्प्रमातुम् / अविदिततनुनामाभीष्टवस्त्वेकधामाभवदथ भव भामा पातु मां पूर्णकामा
राम म्हणाला—प्रकृती-विकृतीपासून उत्पन्न या विश्वाची रचना करण्यास माझे वैभव किती, ते कोण मोजू शकेल? ज्यांचे रूप-नाम अज्ञात, ज्या अभीष्ट वस्तूंचे एकमेव धाम आहेत—त्या पूर्णकामिनी भामा (देवी) माझे रक्षण करो।
Verse 4
प्रकटितगुणाभानं कालसंख्याविधानं सकलभवनिदानं कीर्त्यते यत्प्रधानम् / तदिह निखिलतातः संबभूवोक्षपातः कृतकृतकनिपातः पातु मामद्य मातः
ज्यात गुणांचा प्रकाश प्रकट आहे, ज्यात काळ व संख्येचे विधान आहे, जो सर्व भुवनांचा कारणभूत—त्यालाच ‘प्रधान’ म्हणतात. हे माता! तोच इथे सर्वांचा मूलतत्त्व म्हणून प्रकट झाला; कृतकृत्य करणारा तो आज माझे रक्षण करो.
Verse 5
दनुजकुलविनाशीलेखपाताविनाशी प्रथमकुलविकाशी सर्वविद्याप्रकाशी / प्रसभरचितकाशी भक्तदत्ताखिलाशीरवतु विजितपाशी मांसदा षण्मुखाशी
दनुजकुळाचा नाश करणारी, विनाशाचा लेख पुसणारी; प्रथमकुळ फुलविणारी, सर्व विद्यांचा प्रकाश करणारी। वेगाने काशी रचणारी, भक्तांना सर्व आशीर्वाद देणारी—पाशांवर विजय मिळविणारी, षण्मुखी, मांसदा (देवी) माझे रक्षण करो।
Verse 6
हरनिकट निवासी कृष्णसेवाविलासी प्रणतजनविभासी गोपकन्याप्रहासी / हरकृतबहुमानो गोपिकेशैकतानो विदितबहुविधानो जायतां कीर्तिहा नौ
जो हरिजवळ वास करतात, कृष्णसेवेत रमतात; शरणागत जनांना प्रकाश देतात, गोपकन्यांसह हास्यविनोद करतात। ज्यांना हरिने मोठा मान दिला, जे गोपिकेशावर एकतान आहेत, अनेक प्रकारे प्रसिद्ध—तो कीर्तिहा आमचे कल्याण करो।
Verse 7
प्रभुनियतमाना यो नुन्नभक्तान्तरायो त्दृतदुरितनिकायो ज्ञानदातापरायोः / सकलगुणगरिष्ठो राधिकाङ्केनिविष्टो मम कृतमपराधं क्षन्तुमर्हत्वगाधम्
जो प्रभूच्या आज्ञेत स्थित आहेत, ज्यांनी भक्तांचे अडथळे दूर केले, ज्यांनी पापसमूह धारण करून (हरून) घेतला, जे ज्ञानदानात तत्पर आहेत। जे सर्व गुणांत श्रेष्ठ, जे राधिकेच्या अंकात विराजमान—ते माझ्या केलेल्या गाढ अपराधास क्षमा करोत.
Verse 8
या राधा जगदुद्भवस्थितिलयेष्वाराध्यते वा जनैः शब्दं बोधयतीशवक्त्रंविगलत्प्रेमामृतास्वादनम् / रासेशी रसिकेश्वरी रमणत्दृन्निष्ठानिजानन्दिनी नेत्री सा परिपातु मामवनतं राधेति य कीर्त्यते
जी राधा जगाच्या उत्पत्ती-स्थिती-लयांत लोकांनी आराधिली जाते, आणि ईश्वराच्या मुखातून झरणाऱ्या प्रेमामृताचा आस्वाद शब्दाने बोध करून देते। जी रासेश्वरी, रसिकेश्वरी, प्रियतमाच्या दृष्टीत निष्ठ, निजानंदाची नेत्री आहे—‘राधा’ म्हणून कीर्तिलेली ती देवी, शरणागत मला पाळो।
Verse 9
यस्या गर्भसमुद्भवो ह्यतिविराड्यस्यांशभूतो विराट् यन्नाभ्यंबुरुहोद्भवेन विधिनैकान्तोपदिष्टेन वै सृष्टं सर्वमिदं चराचरमयं विश्वं च यद्रोमसु ब्रह्माण्डानि विभान्ति तस्य जननी शश्वत्प्रसन्नास्तु सा
जिच्या गर्भातून अतिविराट् प्रकटतो आणि विराट् जिचा अंश आहे; जिच्या नाभिकमलातून उत्पन्न झालेल्या विधात्याने एकांत उपदेश घेऊन हे सर्व चराचर विश्व निर्माण केले. जिच्या रोमरोमांत ब्रह्मांडे उजळून दिसतात—त्या परमपुरुषाची जननी ती देवी सदैव प्रसन्न असो।
Verse 10
पायाद्यः स चराचरस्य जगतो व्यापी विभुः सच्चिदानन्दाब्धिः प्रकटस्थितो विलसति प्रेमान्धया राधया / कृष्णः पूर्णतमो ममोपरि दयाक्लिन्नान्तरः स्तात्सदा येनाहं सुकृती भवामि च भवाम्यानन्दलीनान्तरः
जो चराचर जगतात सर्वत्र व्यापलेला विभू, सच्चिदानंदाचा सागर, प्रकट होऊन प्रेमान्ध राधेसह विलास करतो—तो पूर्णतम श्रीकृष्ण माझ्यावर सदैव दयेनं द्रवलेलं अंतःकरण ठेवो; ज्यामुळे मी सुकृती होईन आणि अंतरी आनंदात लीन होईन।
Verse 11
वसिष्ठ उवाच स्तुत्वैवं जामदग्न्यस्तु विरराम ह तत्परम् / विज्ञाताखिलतत्त्वार्थो हृष्टरोमा कृतार्थवत्
वसिष्ठ म्हणाले—अशी स्तुती करून जामदग्न्य (परशुराम) तत्पर होऊन थांबला. सर्व तत्त्वांचा अर्थ जाणून त्याचे अंग रोमांचित झाले आणि तो कृतार्थ झाल्यासारखा झाला।
Verse 12
अथोवाच प्रसन्नात्मा कृष्णः कमललोचनः / भार्गवं प्रणतं भक्त्या कृपापात्रं पुरस्थितम्
मग प्रसन्नचित्त कमलनेत्र श्रीकृष्णाने, समोर उभ्या असलेल्या भक्तीने प्रणत भार्गव (परशुराम) — कृपेचा पात्र — याला संबोधून म्हटले।
Verse 13
कृष्म उवाच सिद्धो ऽसि भार्गवेन्द्र त्वं प्रसादान्मम संप्रतम् / अद्य प्रभृति वत्सास्मिंल्लोके श्रेष्ठतमो भव
कृष्म म्हणाला—हे भार्गवेंद्र! माझ्या प्रसादाने तू आता सिद्ध झालास. आजपासून, वत्सा, या लोकात तू सर्वश्रेष्ठ हो।
Verse 14
तुभ्यं वरो मया दत्तः पुरा विष्णुपदाश्रमे / तत्सर्वं क्रमतो भाव्यं समा बह्वीस्त्वया विभो
पूर्वी विष्णुपद-आश्रमात मी तुला जो वर दिला होता, तो सर्व क्रमाने पूर्ण होईल. हे विभो, तू अनेक वर्षे व्यतीत केली आहेत.
Verse 15
दया विधेया दीनेषु श्रेय उत्तममिच्छता / योगश्च सादनीयो वै शत्रूणां निग्रहस्तथा
जो परम श्रेय इच्छितो, त्याने दीनांवर दया करावी. योग साधावा आणि शत्रूंचा निग्रहही करावा.
Verse 16
त्वत्समो नास्ति लोके ऽस्मिंस्तेजसा च बलेन च / ज्ञानेन यशसा वापि सर्वश्रेष्ठतमो भवान्
या लोकात तेज, बळ, ज्ञान किंवा यश—कशातही तुझ्यासारखा कोणी नाही. तू सर्वश्रेष्ठ आहेस.
Verse 17
अथ स्वगृहमासाद्य पित्रोः शुश्रूषणं कुरु / तपश्चर यथाकालं तेन सिद्धिः करस्थिता
आता आपल्या घरी जाऊन आई-वडिलांची सेवा कर. योग्य काळी तप कर; त्यामुळे सिद्धी तुझ्या हातात राहील.
Verse 18
राधोत्संगात्समुत्थाप्य गणेशं राधिकेश्वरः / आलिङ्ग्य गाढं रासेण मैत्रीं तस्य चकार ह
राधेच्या कुशीतून गणेशाला उठवून राधिकेश्वरांनी रासभावाने त्याला घट्ट आलिंगन दिले आणि त्याच्याशी मैत्री केली।
Verse 19
अथोभावपि संप्रीतौ तदा रामगणेश्वरौ / कृष्णाज्ञया महाभागौ बभूवतुररिन्दम
तेव्हा राम आणि गणेश्वर दोघेही अत्यंत प्रसन्न झाले; कृष्णाच्या आज्ञेने, हे शत्रुदमना, ते दोघे महाभाग्यवान झाले।
Verse 20
एतस्मिन्नन्तरे देवी राधा कृष्णप्रिया सती / उभाभ्यां च वरं प्रादात्प्रसन्नास्या मुदान्विता
याच दरम्यान कृष्णप्रिया सती देवी राधा प्रसन्न मुखाने, आनंदयुक्त होऊन त्या दोघांना वरदान देऊ लागली।
Verse 21
राधोवाच / सर्वस्य जगतो वन्द्यौ दुराधर्षौं प्रियावहौ / मद्भक्तौ च विशेषेण भवन्तौ भवतां सुतौ
राधा म्हणाली—तुम्ही दोघेही सर्व जगतास वंदनीय, अजेय आणि प्रियता देणारे आहात; विशेषतः तुम्ही माझे भक्त आहात आणि (आता) तुम्ही माझे पुत्र आहात।
Verse 22
भवतोर्नाम चौच्चार्य यत्कार्यं यः समारभेत् / सिद्धिं प्रयातु ततसर्वं मत्प्रसादाद्धि तस्य तु
जो कोणी तुमच्या दोघांची नावे उच्चारून जे कार्य आरंभेल, ते सर्व माझ्या प्रसादाने निश्चयच सिद्धीस जावो।
Verse 23
अथोवाच जगन्माता भवानी भववल्लभा / वत्स राम प्रसन्नाहं तुभ्यं कं प्रददे वरम् / तं प्रब्रूहि महाभाग भयं त्यक्त्वा सुदूरतः / राम उवाच जन्मान्त रसहस्रेषु येषुयेषु व्रजाम्यहम्
मग जगन्माता भवानी, भवाची प्रिया, म्हणाली— “वत्सा राम, मी प्रसन्न आहे; तुला कोणता वर देऊ? महाभागा, भय दूर टाकून सांग.” राम म्हणाला— “हजारो जन्मांतरांत, ज्या-ज्या योनिंत मी जातो…”
Verse 24
कृष्णयोर्भवयोर्भक्तो भविष्यामीति देहि मे / अभेदेन च पश्यामि कृष्णौ चापि भवौ तथा
“मला असा वर द्या की मी कृष्ण आणि भव (शिव) या दोघांचाही भक्त होईन; आणि कृष्ण व भव यांना मी अभेद भावाने पाहीन.”
Verse 25
पार्वत्युवाच एवमस्तु महाभाग भक्तो ऽसि भवकृष्णयोः / चिरञ्जीवी भवाशु त्वं प्रसादान्मम सुव्रत
पार्वती म्हणाली— “तथास्तु, महाभाग; तू भव आणि कृष्ण या दोघांचाही भक्त आहेस. हे सुव्रता, माझ्या प्रसादाने तू लवकरच चिरंजीव हो.”
Verse 26
अथोवाच धराधीशः प्रसन्नस्तमुमापतिः / प्रणतं भार्गवेन्द्रं तु वरार्हं जगदीश्वरः
मग प्रसन्न झालेला उमापती, जगदीश्वर धराधीश, त्या प्रणत भार्गवश्रेष्ठाशी बोलला— जो वरास योग्य होता.
Verse 27
शिव उवाच रामभक्तो ऽसि मे वत्स यस्ते दत्तो वरो मया / स भविष्यति कार्त्स्येन सत्यमुक्तं न चान्यथा
शिव म्हणाले— “वत्सा, तू माझा रामभक्त आहेस; मी तुला जो वर दिला आहे तो पूर्णपणे सिद्ध होईल. हे सत्य वचन आहे, अन्यथा नाही.”
Verse 28
अद्यप्रभृति लोके ऽस्मिन् भवतो बलवत्तरः / न को ऽपि भवताद्वत्स तेजस्वी च भवत्परः
आजपासून या लोकी तुम्हीच सर्वाधिक बलवान आहात; वत्सा, तुमच्यासारखा तेजस्वी व तुमच्याहून श्रेष्ठ कोणी नाही।
Verse 29
वसिष्ठ उवाच अथ कृष्णो ऽप्यनुज्ञाप्य शिवं च नगनन्दिनीम् / गोलोकं प्रययौ युक्तः श्रीदाम्ना चापि राधया
वसिष्ठ म्हणाले— मग श्रीकृष्णांनी शिव व नगनंदिनी (पार्वती) यांची आज्ञा घेऊन, श्रीदामा व राधेसह गोलोकास प्रस्थान केले।
Verse 30
अथ रामो ऽपि धर्मात्मा भवानीं च भवं तथा / संपूज्य चाभिवाद्याथ प्रदक्षिणमुपा क्रमीत्
मग धर्मात्मा रामाने भवानी व भव (शिव) यांची विधिपूर्वक पूजा करून नमस्कार केला आणि नंतर प्रदक्षिणा सुरू केली।
Verse 31
गणेशं कार्त्तिकेयं च नत्वापृच्छ्य च भूपते / अकृतव्रणसंयुक्तो निश्चक्राम गृहान्तरात्
हे भूपते, रामाने गणेश व कार्त्तिकेय यांना नमस्कार करून निरोप घेतला; आणि कोणतीही जखम न होता तो घराच्या आतून बाहेर आला।
Verse 32
निष्क्रम्यमाणो रामस्तु नन्दीश्वरमुखैर्गणैः / नमस्कृतो ययौ राजन्स्वगृहं परया मुदा
हे राजन्, बाहेर निघत असता नंदीश्वरप्रमुख गणांनी रामाला नमस्कार केला; आणि तो परम आनंदाने आपल्या घरी गेला।
Frequently Asked Questions
It teaches a nirguṇa–saguṇa reconciliation: the supreme is nondual (advaya) yet can appear as relational duality (dvaita) for devotion, allowing philosophical absoluteness and personal bhakti (especially Rādhā-Kṛṣṇa devotion) to coexist without contradiction.
The stuti references universal causality (the source of all worlds), guṇa-manifestation, and the structuring of reality through kāla and saṅkhyā (time and number), alongside imagery of Virāṭ and lotus-born creation (Brahmā) and the plurality of brahmāṇḍas.
Kṛṣṇa emphasizes compassion toward the distressed (dayā), disciplined cultivation of yoga, and controlled opposition to hostile forces (śatru-nigraha), presenting liberation-oriented insight as inseparable from ethical and social responsibility.