Adhyaya 38

Verse 1

इति श्रीब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भर्गवचरिते सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३७// वसिष्ठ उवाच अन्तर्द्धानं गते कृष्णे रामस्तु सुमहायशाः / समुद्रिक्तमथात्मानं मेने कृष्णानुभावतः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराण (वायुप्रोक्त) मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील भार्गवचरिते सत्त्त्रिंशावा अध्याय. वसिष्ठ म्हणाले—कृष्ण अंतर्धान पावल्यावर, सुमहायश रामाने कृष्णाच्या प्रभावाने आपले मन अत्यंत उद्विग्न झाले असे मानले।

Verse 2

अकृतव्रणसंयुक्तः प्रदीप्ताग्निरिव ज्वलन् / समायातो भार्गवो ऽसीपुरीं महिष्मतीं प्रति

अक्षत देहाने, प्रज्वलित अग्नीसारखा जळत, भार्गव असिपुरी महिष्मतीकडे आला।

Verse 3

यत्र पापहरा पुण्या नर्मदा सरितां वरा / पुनाति दर्शनादेव प्राणिनः पापिनो ह्यपि

जिथे नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, पवित्र व पापहरिणी नर्मदा आहे; तिचे केवळ दर्शनही पापी प्राण्यांना पावन करते।

Verse 4

पुरा त्रय हरेणापि निविष्टेन महात्मना / त्रिपुरस्य विनाशाय कृतो यत्नो महीपते

हे महीपते! पूर्वी काळी महात्मा हरिनेही त्रिपुराच्या विनाशासाठी दृढ निश्चयाने प्रयत्न केला होता।

Verse 5

तत्र किं वर्ण्यते पुण्यं नृणां देवस्वरूपिणाम् / सदृष्ट्वा नर्मदां भूप भर्गवः कुलनन्दनः

हे भूप! तेथे देवस्वरूप मनुष्यांचे पुण्य काय वर्णावे? नर्मदेचे दर्शन होताच भृगुवंशी कुलनंदन हर्षित झाला।

Verse 6

नमश्चकार सुप्रीतः शत्रुसाधनतत्परः / नमो ऽस्तु नर्मदे तुभ्यं हरदेहसमुद्भवे

शत्रुनाशात तत्पर तो अत्यंत प्रसन्न होऊन नमस्कार करू लागला—“हरिदेहातून उत्पन्न नर्मदे, तुला नमस्कार असो।”

Verse 7

क्षिप्रं नाशय शत्रून्मे वरदा भव शोभने / इत्येवं स नमस्कृत्य नर्मदां पापनाशिनीम्

“हे शोभने! माझ्या शत्रूंचा शीघ्र नाश कर; वर देणारी हो.” असे म्हणून त्याने पापनाशिनी नर्मदेला नमस्कार केला।

Verse 8

दूतं प्रस्थापयामास कार्त्तवीर्यार्जुनं प्रति / दूत राजात्वया वाच्यो यदहं वच्मि ते ऽनघ

मग त्याने कार्त्तवीर्यार्जुनाकडे दूत पाठविला आणि म्हणाला—“हे निष्पाप दूत, मी जे सांगतो तेच राजाला सांग.”

Verse 9

न संदेहस्त्वया कार्यो दूतः क्वापि न बध्यते / यद्बलं तु समाश्रित्य जमदग्निमुनिं नृपः

तुला संशय करणे योग्य नाही; दूताला कुठेही बांधत नाहीत. ज्या बळाच्या आधाराने तो राजा जमदग्नी मुनीकडे गेला होता.

Verse 10

तिरस्त्वं कृतवान्मूढ तत्पुत्रो योद्धुमागतः / शीघ्रं निर्गच्छ मन्दात्मन्युद्धं रामाय देहि तत्

अरे मूढा! तू त्याचा अपमान केला; त्याचा पुत्र युद्धासाठी आला आहे. हे मंदात्म्या, लवकर बाहेर ये आणि ते युद्ध रामाला दे.

Verse 11

भार्गवं त्वं समासाद्य गच्छ लोकान्तरं त्वरा / इत्येवमुक्त्वा राजानं श्रुत्वा तस्य वचस्तथा

‘भार्गव रामासमोर पडून तू त्वरेने लोकांतराला जा.’ असे म्हणून, राजाने त्याचे वचन तसेच ऐकले.

Verse 12

शीघ्रमागच्छ भद्रं ते विलंबो नेह शस्यते / तेनैवमुक्तो दूतस्तु गतो हैहयभूपतिम्

लवकर ये, तुझे कल्याण असो; येथे विलंब योग्य नाही. असे सांगितल्यावर दूत हैहय राजाकडे गेला.

Verse 13

रामोदितं तत्सकलं श्रावयामास संसदि / स राजात्रेयभक्तस्तु महाबलपराक्रमः

त्याने सभेत रामाने सांगितलेले सर्व ऐकवले. तो राजा अत्रेयाचा भक्त आणि महान बळ-पराक्रमवान होता.

Verse 14

चुक्रोध श्रुत्वा वाच्यं तद्दूतमुत्तरमावहत् / कार्त्तवीर्य उवाच मया भुजबलेनैव दत्तदत्तेन मेदिनी

ते वचन ऐकून तो क्रुद्ध झाला आणि दूतास उत्तर घेऊन जाण्यास सांगितले। कार्त्तवीर्य म्हणाला—मी माझ्या भुजबलानेच, दत्ताच्या दत्तानुसार, ही मेदिनी मिळविली आहे।

Verse 15

जिता प्रसह्य भूपालान्बद्ध्वानीय निजं पुरम् / तद्बलं मयि वर्त्तेत युद्धं दास्ये तवाधुना

मी राजांना बलपूर्वक जिंकून बांधून माझ्या नगरात आणले आहे. त्यांचे बळ माझ्यातच राहो; आता मी तुला युद्ध देईन।

Verse 16

इत्युत्क्वा विससर्ज्जाशु दूतं हैहयभूपतिः / सेनाध्यक्षं समाहूय प्रोवाच वदतां वरः

असे बोलून हैहय नरेशाने दूताला त्वरेने निरोप दिला. मग सेनाध्यक्षाला बोलावून, वाणीचा श्रेष्ठ असा राजा म्हणाला।

Verse 17

सज्जं कुरु महाभाग सैन्यं मे वीरसंमतः / योत्स्ये रामेण भृगुणा विलंबो मा भवत्विति

हे महाभाग, वीरांना मान्य! माझे सैन्य सज्ज कर. मी भृगुवंशी रामाशी युद्ध करीन; विलंब होऊ नये।

Verse 18

एवमुक्तो महावीरः सेनाध्यक्षः प्रतापनः / सैन्यं सज्जं विधायाशु चतुरङ्ग न्यवेदयत्

असे सांगितल्यावर प्रतापी महावीर सेनाध्यक्षाने त्वरेने चतुरंगिणी सेना सज्ज करून राजाला निवेदन केले।

Verse 19

सैन्यं सज्जं समाकर्ण्य कार्त्तवीर्यो नृपो मुदा / सूतोपनीतं स्वरथमारुरोह विशांपते

सेना सज्ज झाल्याचे ऐकून राजा कार्त्तवीर्य आनंदित झाला; सूताने आणलेल्या आपल्या रथावर चढून तो प्रजांचा अधिपती निघाला।

Verse 20

तस्य राज्ञः समन्तात्तु सामन्ता मण्डलेश्वराः / अनेकाक्षौहिणीयुक्ताः परिवार्योपतस्थिरे

त्या राजाच्या सभोवती सामंत व मंडलेश्वर अनेक अक्षौहिणी सैन्यांसह वेढा घालून उपस्थित झाले।

Verse 21

नागास्तु कोटिशस्तत्र हयस्यन्दनपत्तयः / असंख्याता महाराज सैन्ये सागरसन्निभे

हे महाराज! त्या सागरासारख्या सैन्यात हत्ती कोट्यवधी होते; घोडे, रथ आणि पायदळ तर असंख्य होते।

Verse 22

दृश्यन्ते तत्र भूपाला नानावंशसमुद्भवाः / महावीरा महाकाया नानायुद्धविशारदाः

तेथे विविध वंशांतून आलेले भूपाल दिसत होते—महावीर, महाकाय आणि नानाविध युद्धांत पारंगत।

Verse 23

नानाशस्त्रास्त्रकुशला नानावाहगता नृपाः / नानालङ्कारसंयुक्ता मत्ता दानविभूषिताः

ते नरेश नाना शस्त्रास्त्रांत कुशल, नाना वाहनांवर आरूढ; विविध अलंकारांनी युक्त, मदोन्मत्त आणि दानशीलतेने विभूषित होते।

Verse 24

महामात्रकृतेद्देशा भान्ति नागा ह्यनेकशः / नानाज्ञातिसमुत्पन्ना हयाः पवनरंहसः

महामात्रांनी सजविलेले प्रदेश शोभून दिसत होते; अनेक हत्ती तेजस्वी भासत होते. विविध कुळांत जन्मलेले, वाऱ्याच्या वेगाने धावणारे घोडेही होते.

Verse 25

प्लवन्तो भान्ति भूपाल सादिभिः कृतशिक्षणाः / स्यन्दनानि सुदीर्घाणि जवनाश्वयुतानि च

हे भूपाल! स्वारांनी प्रशिक्षण दिलेले ते घोडे उड्या मारीत शोभत होते. तसेच अतिदीर्घ रथ होते, ज्यांना जवनदेशीय घोडे जुंपलेले होते.

Verse 26

चक्रनिर्घोषयुक्तानि प्रावृण्मेघोपमानि च / पदातयस्तु राजन्ते खड्गचर्मधरा नृप

चाकांच्या गर्जनेसह ते रथ पावसाळी मेघांसारखे भासत होते. आणि हे नृप! तलवार व ढाल धारण केलेले पायदळही शोभून दिसत होते.

Verse 27

अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्वकान्विताः / यदा प्रचलितं सैन्यं कार्त्तवीर्यार्जुनस्य वै

‘मी पुढे, मी पुढे’—अशा ‘अहंपूर्व’ भावाने युक्त होऊन, जेव्हा कार्त्तवीर्यार्जुनाचे सैन्य खरोखरच चालू लागले.

Verse 28

तदा प्राच्छादितं व्योम रजसा च दिशो दश / नानावादित्रनिर्घोषैर्हयानां ह्रेषितैस्तथा

तेव्हा आकाश आणि दहा दिशा धुळीने झाकल्या गेल्या; तसेच नाना वाद्यांच्या घोषाने आणि घोड्यांच्या हिणहिणाटानेही.

Verse 29

गजानां बृंहितै राजन्व्याप्तं गगनमण्डलम् / मार्गे ददर्श राजेन्द्रो विपरीतानि भूपते

हे राजन्, हत्तींच्या गर्जनेने आकाशमंडळ व्यापले; मार्गात राजेंद्राने, हे भूपते, विपरीत अपशकुन पाहिले।

Verse 30

शकुनानि रणे तस्य मृत्युदौत्यकराणि च / मुक्तकेशां छिन्ननासां रुदतीं च दिगंबराम्

त्याच्या रणात मृत्यूचे दूत ठरतील असे अपशकुन दिसले; मोकळे केस, छिन्न नाक, रडणारी दिगंबरा स्त्रीही दिसली।

Verse 31

कृष्णवस्त्रपरीधानां वनितां स ददर्श ह / कुचैलं पतितं भग्नं नग्नं काषायवाससम्

त्याने काळे वस्त्र परिधान केलेली स्त्री पाहिली; तसेच मळकट वस्त्र, पडलेले, भग्न, नग्न आणि काषायवस्त्रधारीही पाहिला।

Verse 32

अङ्गहीनं ददर्शासौ नरं दुःशितमानसम् / गोधां च शशकं शल्यं रिक्तकुम्भं सरीमृपम्

त्याने अंगहीन, दूषित मनाचा एक पुरुष पाहिला; तसेच गोधा, ससा, शल्य (काटा/बाण), रिकामा कुंभ आणि जलचर मृगही पाहिले।

Verse 33

कार्पासं कच्छपं तैलं लवणं चास्थिखण्डकम् / स्वदक्षिणे शृगालं च कुर्वन्तं भैर्वं रवम्

त्याने कापूस, कासव, तेल, मीठ आणि अस्थिखंड पाहिले; आणि आपल्या उजवीकडे भैरवासारखा भयंकर आवाज करणारा कोल्हाही पाहिला।

Verse 34

रोगिणं पुंल्कसं चैव वृषं च श्येनभल्लुकौ / दृष्ट्वापि प्रययौ योद्धुं कालपाशावृतो हझात्

रोगी, पुंल्कस, वृषभ तसेच श्येन व भल्लूक यांना पाहूनही तो युद्धास निघाला; जणू काळाच्या पाशाने वेढला जाऊन विवश झाला होता.

Verse 35

नर्मदोत्तरतीरस्थो ह्यकृतव्रणसंयुतः / वटच्छायासमासीनो रामो ऽपश्यदुपागतम्

नर्मदेच्या उत्तरेकाठी, जखम नसलेला, वडाच्या छायेत बसलेला राम येणाऱ्याला पाहू लागला.

Verse 36

कार्त्तवीर्यं नृपवरं शतकोटिनृपान्वितम् / सहस्राक्षौहिणीयुक्तं दृष्ट्वा बभूव ह

श्रेष्ठ राजा कार्त्तवीर्य—असंख्य राजांनी वेढलेला व सहस्र अक्षौहिणी सैन्ययुक्त—याला पाहून तो थक्क झाला.

Verse 37

अद्य मे सिद्धिमायातं कार्यं चिरसमीहितम् / यद्दृष्टिगोचरो जातः कार्तवीर्यो नृपाधमः

आज माझे चिरकाळ अभिलषित कार्य सिद्ध झाले; कारण तो अधम राजा कार्त्तवीर्य माझ्या नजरेसमोर आला आहे.

Verse 38

इत्येवमुक्त्वा चोत्थाय धृत्वा परशुमायुधम् / व्यञ्जृभतारिनाशायसिंहः क्रुद्धो यथा तथा

असे बोलून तो उठला आणि परशु हे आयुध धारण केले; शत्रुनाशासाठी तो क्रुद्ध सिंहासारखा गर्जला.

Verse 39

दृष्ट्वा समुद्यतं रामं सैनिकानां वधाय च / चकंपिरे भृशं सर्वे मृत्योरिव शरीरिणः

सैनिकांचा वध करण्यास उद्यत रामाला पाहून, सर्व देहधारी जणू मृत्यूसमोर असल्याप्रमाणे फारच थरथर कापले।

Verse 40

स यत्र यत्रानिलरंहसं भृगुश्चिक्षेप रोषेण युतः परश्वधम् / ततस्ततश्छिन्नभुजोरुकङ्घरा नागा हयाः शूरनरा निपेतुः

क्रोधयुक्त भृगुवंशी जिथे जिथे वाऱ्याच्या वेगाने परशु फेकत होता, तिथे तिथे छिन्न भुजा-ऊरू-खांदे झालेले हत्ती, घोडे आणि शूर नर कोसळले।

Verse 41

यथा गजेन्द्रो मदयुक्समन्ततो नालं वनं भर्द्दयति प्रधावन् / तथैव रामो ऽपि मनोनिलौजा विमर्द्दयामास नृपस्य सेनाम्

जसा मदोन्मत्त गजेन्द्र धावत सर्वत्र नळवन तुडवून टाकतो, तसाच मनोवेगासारखा रामाने राजाची सेना चिरडून टाकली।

Verse 42

दृष्ट्वा तमित्थं प्रहरन्तमोजसा रामं रणे शस्त्रभृतां वरिष्ठम् / उद्यम्य चापं महदास्थितो रथं सृज्यं च कृत्वा किलमन्स्यराजः

रणात शस्त्रधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असा राम असा पराक्रमाने प्रहार करीत आहे हे पाहून, मानस्यराजाने मोठा धनुष्य उचलला, रथावर आरूढ झाला आणि बाण सोडण्यास सिद्ध झाला।

Verse 43

आकृष्य वाणाननलोग्रतेजसः समाकिरन्भार्गवमाससाद / दृष्ट्वा तमायान्तमथो महात्मा रामो गृहीत्वा धनुषं महोग्रम्

अग्नीसारख्या उग्र तेजाचे बाण ओढून त्याने भार्गवावर बाणांचा वर्षाव केला व जवळ आला; त्याला येताना पाहून महात्मा रामानेही आपले अत्यंत भयंकर धनुष्य हातात घेतले।

Verse 44

वायव्यमस्त्रं विदधे रुषाप्लुतो निवारयन्मङ्गलबाणवर्षम् / स चापि राजातिबलो मनस्वी ससर्ज रामाय तु पर्वतास्त्रम्

रोषाने भरून त्याने वायव्य अस्त्र सिद्ध करून मंगल-बाणांचा वर्षाव रोखला. मग तो अतिबलवान, मनस्वी राजा रामावर पर्वतास्त्र सोडू लागला.

Verse 45

तस्तंभ तेनातिबलं तदस्त्रं वायव्यमिष्वस्त्रविधानदक्षः / रामो ऽपि तत्रातिबलं विदित्वा तं मत्स्यराजं विविधास्त्रपूगैः

वायव्य व इष्वस्त्र-विधानात निपुण रामाने त्या अतिबलवान अस्त्राला स्तंभित केले. मग त्याची प्रचंड शक्ती जाणून रामाने मत्स्यराजावर विविध अस्त्रांचा मारा केला.

Verse 46

किरन्तमाजौ प्रसभं सुमोच नारायणास्त्रं विधिमन्त्रयुक्तम् / नारायणास्त्रे भृगुणा प्रयुक्ते रामेण राजन्नृपतेर्वधाय

रणात प्रचंडपणे बाण उधळणाऱ्यावर रामाने विधी-मंत्रयुक्त नारायणास्त्र सोडले. हे राजन्, भृगूंनी प्रदान केलेल्या त्या नारायणास्त्राने रामाने त्या नृपाचा वध करण्यासाठी प्रहार केला.

Verse 47

दिशस्तु सर्वाः सुभृशं हि तेजसा प्रजज्वलुर्मत्स्यपतिश्चकंपे / रामस्तु तस्याथ विलक्ष्य कम्पं बाणैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान्

त्या तेजाने सर्व दिशा अत्यंत प्रज्वलित झाल्या आणि मत्स्यपति थरथर कापू लागला. ते कंप पाहून रामाने चार बाणांनी त्याचे वाहने पाडून दिली.

Verse 48

शरेण चैकेन ध्वजं महात्मा चिच्छेद चापं च शरद्वयेन / बाणेन चैकेन प्रसह्य सारथिं निपात्य भूमौ रथमार्द्दयत्त्रिभिः

महात्म्याने एका बाणाने ध्वज छेदला आणि दोन बाणांनी धनुष्यही तुटवले. मग एका बाणाने सारथीला जबरदस्तीने भूमीवर पाडून, तीन बाणांनी रथ चुरडून टाकला.

Verse 49

त्यक्त्वा रथं भूमिगतं च मङ्गलं परश्वधेनाशु जघान मूर्द्धनि / स भिन्नशीर्षो रुधिरं वमन्मुहुर्मर्च्छामवाप्याथ ममार च क्षणात्

रथ सोडून जमिनीवर उभे राहून त्याने परशुने मंगलाच्या डोक्यावर वेगाने प्रहार केला. डोके फुटल्यामुळे वारंवार रक्त ओकत तो बेशुद्ध पडला आणि क्षणातच मरण पावला.

Verse 50

तत्सैन्यमस्त्रेण च संप्रदग्धं विनाशमायादथ भस्मसात्क्षणात् / तस्मिन्निपतिते राज्ञि चन्द्रवंशसमुद्भवे

त्याची सेना अस्त्राने जळून क्षणात भस्मसात झाली आणि विनाशाला प्राप्त झाली. चंद्रवंशात जन्मलेला तो राजा पडल्यावर...

Verse 51

मङ्गले नृपतिश्रेष्ठे रामो हर्षमुपागतः

नृपश्रेष्ठ मंगल पडल्यावर रामाला (परशुरामाला) अत्यंत आनंद झाला.