Adhyaya 30
The Disappearance of the Yadu Dynasty and Lord Kṛṣṇa’s Departure
उद्धव निघून गेल्यावर परीक्षित विचारतो—अतुल सौंदर्य व मोक्षदायी दर्शन असलेल्या श्रीकृष्णांनी प्रकट लीला कशी संपवली? शुकदेव द्वारकेत अपशकुन सांगतो. भगवान सुदर्मा सभेत यादवांना बोलावून प्रायश्चित्त, देव‑ब्राह्मण‑गौपूजा व शुद्धीसाठी त्वरित प्रभासला जाण्याची आज्ञा देतात. पण दैव व योगमायेने यादव मद्यपानाने उन्मत्त होऊन भांडतात व परस्परांचा संहार करतात—ब्राह्मणांच्या शापाने बांबूवनातील वणव्यासारखे ते स्वतःच नष्ट होतात. बलराम ध्यानयोगाने अंतर्धान पावतात. कृष्ण पिंपळाखाली चतुर्भुज तेजोमय रूप प्रकट करून बसतात. जरा व्याध त्यांच्या पायाला हरिण समजून साम्बाच्या मुसळातील उरलेल्या लोखंडापासून बनलेल्या बाणाने जखमी करतो; पश्चात्ताप झाल्यावर भगवान त्याला क्षमा करून उन्नत करतात. दारुक येऊन दिव्य रथ‑आयुधांचे आरोहण पाहतो व आज्ञा मिळते—कुळाला कळवावे, समुद्राने द्वारका बुडण्यापूर्वी निघावे आणि अर्जुनाच्या नेतृत्वाखाली सर्वांना इंद्रप्रस्थास न्यावे—पुढील कथेस भूमिका।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् । द्वारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावन: ॥ १ ॥
राजा परीक्षित म्हणाला—महाभागवत उद्धव वनात निघून गेल्यावर, द्वारकेत सर्व जीवांचा पालनकर्ता भगवान् काय करीत होता?
Verse 2
ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभ: । प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥
ब्राह्मणांच्या शापाने स्वतःच्या कुलाचा नाश झाल्यावर, यादवश्रेष्ठ भगवान् सर्व नेत्रांना प्रिय अशी आपली देहकांती कशी त्यागू शकले?
Verse 3
प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकु: कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयु: ॥ ३ ॥
ज्या दिव्य रूपावर स्त्रियांची नजर स्थिर झाली, ती परत ओढता आली नाही; आणि जे रूप सत्पुरुषांच्या कानांत शिरून हृदयात स्थिर झाले, ते कधीच दूर जात नाही. त्या श्रीने कवींच्या वाणीला मधुर अनुराग देतो—मग त्यांच्या मानमरातबाचे काय सांगावे! आणि कुरुक्षेत्रात अर्जुनाच्या रथावर स्थित ते रूप पाहून अनेक योद्ध्यांनी प्रभूसमान दिव्य देह प्राप्त केला.
Verse 4
श्री ऋषिरुवाच दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् । दृष्ट्वासीनान् सुधर्मायां कृष्ण: प्राह यदूनिदम् ॥ ४ ॥
श्रीशुकदेव ऋषी म्हणाले—आकाशात, पृथ्वीवर आणि अंतरिक्षात अनेक अशुभ उत्पात उठलेले पाहून, सुधर्मा सभागृहात बसलेल्या यदूंना भगवान् कृष्ण असे म्हणाला।
Verse 5
श्रीभगवानुवाच एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतव: । मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवा: ॥ ५ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे यदुकुलश्रेष्ठांनो, द्वारकेत मृत्यूच्या ध्वजांसारखे हे भयंकर अपशकुन प्रकट झाले आहेत। येथे क्षणभरही थांबू नये।
Verse 6
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वित: । वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥
स्त्रिया, बालक आणि वृद्ध यांनी येथून शंखोद्धारास जावे। आम्ही प्रभासक्षेत्रास जाऊ, जिथे सरस्वती नदी पश्चिमेकडे वाहते।
Verse 7
तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिता: । देवता: पूजयिष्याम: स्नपनालेपनार्हणै: ॥ ७ ॥
तेथे आम्ही शुद्धीसाठी स्नान करू, उपवास करू आणि मन एकाग्र ठेवू। मग देवतांच्या मूर्तींना स्नान घालून, चंदनलेप करून व विविध अर्घ्य-उपहार अर्पून पूजा करू।
Verse 8
ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् । गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभि: ॥ ८ ॥
महाभाग ब्राह्मणांच्या साहाय्याने प्रायश्चित्त व स्वस्त्ययन करून आम्ही त्या ब्राह्मणांची गायी, भूमी, सुवर्ण, वस्त्रे, हत्ती, घोडे, रथ आणि निवासस्थान देऊन पूजा करू।
Verse 9
विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् । देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भव: ॥ ९ ॥
ही विधी निश्चयच येणाऱ्या अनिष्टाचा नाश करणारी आणि परम मंगल देणारी आहे। देवता, ब्राह्मण आणि गायी यांची ही पूजा सर्व प्राण्यांना सर्वोच्च कल्याणकारी जन्म प्रदान करते।
Verse 10
इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विष: । तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथै: ॥ १० ॥
मधुद्विष श्रीकृष्णाचे वचन ऐकून यदुवृद्धांनी “तथास्तु” म्हणत संमती दिली. मग नौकांनी समुद्र ओलांडून रथांनी प्रभास तीर्थास गेले.
Verse 11
तस्मिन् भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवा: । चक्रु: परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥
तेथे यदुदेव—स्वामी भगवानांच्या आज्ञेनुसार—यादवांनी परम भक्तीने सर्व कल्याण वाढविणारे धार्मिक विधी केले.
Verse 12
ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु । दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मति: ॥ १२ ॥
नंतर विधीने भ्रमित झालेल्या बुद्धीचे यदू तेथे गोड मैरेय मद्य अतिप्रमाणात प्याले; ज्यामुळे मनाची मती ढळून जाते.
Verse 13
महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् । कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्ष: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
अतिपानाने मत्त व गर्विष्ठ झालेल्या यदुवीरांना श्रीकृष्णाच्या मायेमुळे मोह पडला आणि त्यांच्या मध्ये अत्यंत भयंकर संघर्ष उभा राहिला.
Verse 14
युयुधु: क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिन: । धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभि: ॥ १४ ॥
क्रोधाने उन्मत्त होऊन ते समुद्रकिनारी एकमेकांवर तुटून पडले; धनुष्यबाण, तलवारी, भल्ल, गदा, तोमर व भाले घेऊन परस्पर युद्ध करू लागले.
Verse 15
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभि: खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि । मिथ: समेत्याश्वतरै: सुदुर्मदा न्यहन्शरैर्दद्भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥
ध्वजांनी युक्त अशा रथांवर, हत्तींवर, गाढवांवर, उंटांवर, बैलांवर, रेड्यांवर, खेचरांवर आणि माणसांवरही आरूढ होऊन ते अत्यंत उन्मत्त झालेले वीर एकमेकांवर चालून गेले आणि वनातील हत्ती ज्याप्रमाणे दातांनी एकमेकांवर प्रहार करतात, त्याप्रमाणे त्यांनी बाणांनी एकमेकांचा वध केला.
Verse 16
प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सराव्- अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी । सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतु: ॥ १६ ॥
परस्पर वैरभाव वाढल्यामुळे प्रद्युम्न सांबाशी, अक्रूर कुंतिभोजाशी, अनिरुद्ध सात्यकीशी, सुभद्र संग्रामजिताशी, सुमित्र सुरथाशी आणि दोन्ही गद एकमेकांशी भयंकर लढले.
Verse 17
अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादय: सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्या: । अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥
तसेच निशठ, उल्मुक, सहस्रजित, शतजित आणि भानु इत्यादी इतर वीरही मदिरेच्या नशेत अंध होऊन आणि साक्षात भगवान मुकुंदांच्या मायेने मोहित होऊन एकमेकांवर तुटून पडले आणि त्यांनी एकमेकांचा वध केला.
Verse 18
दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वर्बुदा माथुरशूरसेना: । विसर्जना: कुकुरा: कुन्तयश्च मिथस्तु जघ्नु: सुविसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥
आपली नैसर्गिक मैत्री पूर्णपणे सोडून देऊन, विविध यदु कुळातील सदस्य - दाशार्ह, वृष्णि, अंधक, भोज, सात्वत, मधु, अर्बुद, माथुर, शूरसेन, विसर्जन, कुकुर आणि कुंति - या सर्वांनी एकमेकांची कत्तल केली.
Verse 19
पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलै: । मित्राणि मित्रै: सुहृद: सुहृद्भि- र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढा: ॥ १९ ॥
अशा प्रकारे मोहित होऊन, पुत्रांनी पित्यांशी, भावांनी भावांशी, भाच्यांनी मामांशी, नातवांनी आजोबांशी आणि पुतण्यांनी काकांशी युद्ध केले. मित्रांनी मित्रांशी आणि सुहृदांनी सुहृदांशी लढा दिला. अशा प्रकारे जवळच्या नातलगांनीच एकमेकांचा वध केला.
Verse 20
शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेसु धन्वसु । शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरका: ॥ २० ॥
जेव्हा बाण संपले, धनुष्ये तुटली आणि इतर शस्त्रे क्षीण झाली, तेव्हा त्यांनी उघड्या मुठींनी उंच एरका (कांस) काड्या उचलल्या।
Verse 21
ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृता: । जघ्नुर्द्विषस्तै: कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥
मुठीत घेताच त्या एरका काड्या वज्रासारख्या कठोर लोखंडी परिघ झाल्या। त्याच शस्त्रांनी ते वारंवार एकमेकांवर तुटून पडले; आणि भगवान श्रीकृष्णांनी रोखले असता त्यांच्यावरही हल्ला केला।
Verse 22
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिता: । हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिन: ॥ २२ ॥
हे राजन्, मोहाने ग्रस्त होऊन त्यांनी बलभद्रालाही शत्रू मानले। हातात शस्त्रे घेऊन, त्यांना मारण्याचा निश्चय करून, ते आततायीप्रमाणे त्यांच्याकडे धावले।
Verse 23
अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥
हे कुरुनंदन, मग श्रीकृष्ण आणि बलरामही अत्यंत क्रुद्ध झाले। एरका काड्या परिघासारख्या उचलून, रणांगणात फिरत त्यांनी त्या गदांनी मारायला सुरुवात केली।
Verse 24
ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धाक्रोध: क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥
ब्राह्मणांच्या शापाने ग्रस्त आणि श्रीकृष्णाच्या मायेनं आच्छादित झालेल्या त्या योद्ध्यांचा स्पर्धाजन्य क्रोध त्यांना क्षयाकडे घेऊन गेला—जसा बांबूच्या वनात पेटलेला अग्नी संपूर्ण वन जाळून टाकतो।
Verse 25
एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशव: । अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषित: ॥ २५ ॥
स्वतःच्या वंशातील सर्वजण नष्ट झाल्यावर केशव मनात म्हणाले—आता पृथ्वीचा भार उतरला; काहीही शिल्लक राहिले नाही।
Verse 26
राम: समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् । तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥
मग राम समुद्रकिनारी योगस्थ होऊन परमपुरुषात मन स्थिर केले; आत्म्याला आत्म्यात लीन करून हा मर्त्यलोक त्यागला।
Verse 27
रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुत: । निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥
रामाचे प्रस्थान पाहून देवकीसुत भगवान् कृष्ण जवळच्या पिंपळाखाली जमिनीवर शांतपणे बसले।
Verse 28
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
प्रभू आपल्या तेजस्वी प्रभेने उजळणारे चतुर्भुज रूप धारण करून होते; धूररहित अग्नीप्रमाणे त्यांच्या कांतिने सर्व दिशांचा अंधार दूर होत होता। घनश्याम मेघवर्ण देहावर तप्त सुवर्णासारखी प्रभा झळकत होती आणि वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह शोभत होते। रेशमी वस्त्रयुगल परिधान करून ते परम मंगलमय दिसत होते। कमलमुखावर सुंदर स्मित, निळे कुंतल, मनोहर कमलनयन आणि चमकणारे मकराकृती कुंडल होते। कटिबंध, यज्ञोपवीत, मुकुट, कटक, अंगद, हार, नूपुर व राजचिन्हे तसेच कौस्तुभमणी यांनी ते विभूषित होते। वनमालेने अलंकृत अंगांभोवती त्यांची निजायुधे मूर्तिमान होऊन उभी होती; ते उजव्या उरूवर डावा पाय—कमललाल तळव्यांसह—ठेवून आसनस्थ होते।
Verse 29
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
प्रभू आपल्या तेजस्वी प्रभेने उजळणारे चतुर्भुज रूप धारण करून होते; धूररहित अग्नीप्रमाणे त्यांच्या कांतिने सर्व दिशांचा अंधार दूर होत होता। घनश्याम मेघवर्ण देहावर तप्त सुवर्णासारखी प्रभा झळकत होती आणि वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह शोभत होते। रेशमी वस्त्रयुगल परिधान करून ते परम मंगलमय दिसत होते। कमलमुखावर सुंदर स्मित, निळे कुंतल, मनोहर कमलनयन आणि चमकणारे मकराकृती कुंडल होते। कटिबंध, यज्ञोपवीत, मुकुट, कटक, अंगद, हार, नूपुर व राजचिन्हे तसेच कौस्तुभमणी यांनी ते विभूषित होते। वनमालेने अलंकृत अंगांभोवती त्यांची निजायुधे मूर्तिमान होऊन उभी होती; ते उजव्या उरूवर डावा पाय—कमललाल तळव्यांसह—ठेवून आसनस्थ होते।
Verse 30
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
भगवान आपल्या तेजाने उजळणारे चतुर्भुज रूप धारण करून होते; धूररहित अग्नीप्रमाणे त्यांच्या प्रभेने सर्व दिशांचा अंधार नाहीसा केला. वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह, देह घनश्याम मेघवर्ण, आणि वितळलेल्या सुवर्णासारखा तेजस्वी कांतिवर्ण; रेशमी वस्त्रयुगुलाने ते सुशोभित होते. कमलमुखावर सुंदर हास्य, नील केशरचना, कमलासारखे रम्य नेत्र, आणि मकराकृती कुंडले झळकत होती. कटिबंध, यज्ञोपवीत, मुकुट, कडे व अंगद, कौस्तुभमणी, हार, नूपुर व राजचिन्हांनी ते विभूषित होते. वनमालेने वेढलेले अंग आणि मूर्तिमान निजायुधांनी परिवृत होऊन ते आसनस्थ झाले; उजव्या मांडीवर डावा पाय ठेवला, ज्याचा तळवा कमललाल होता.
Verse 31
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
भगवान आपल्या तेजाने उजळणारे चतुर्भुज रूप धारण करून होते; धूररहित अग्नीप्रमाणे त्यांच्या प्रभेने सर्व दिशांचा अंधार नाहीसा केला. वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह, देह घनश्याम मेघवर्ण, आणि वितळलेल्या सुवर्णासारखा तेज; रेशमी वस्त्रयुगुलाने ते सुशोभित होते. कमलमुखावर सुंदर हास्य, नील केशरचना, कमलासारखे रम्य नेत्र, आणि मकराकृती कुंडले झळकत होती. कटिबंध, यज्ञोपवीत, मुकुट, कडे व अंगद, कौस्तुभमणी, हार, नूपुर व राजचिन्हांनी ते विभूषित होते. वनमालेने वेढलेले अंग आणि मूर्तिमान निजायुधांनी परिवृत होऊन ते आसनस्थ झाले; उजव्या मांडीवर डावा पाय ठेवला, ज्याचा तळवा कमललाल होता.
Verse 32
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
भगवान आपल्या तेजाने उजळणारे चतुर्भुज रूप धारण करून होते; धूररहित अग्नीप्रमाणे त्यांच्या प्रभेने सर्व दिशांचा अंधार नाहीसा केला. वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह, देह घनश्याम मेघवर्ण, आणि वितळलेल्या सुवर्णासारखा तेज; रेशमी वस्त्रयुगुलाने ते सुशोभित होते. कमलमुखावर सुंदर हास्य, नील केशरचना, कमलासारखे रम्य नेत्र, आणि मकराकृती कुंडले झळकत होती. कटिबंध, यज्ञोपवीत, मुकुट, कडे व अंगद, कौस्तुभमणी, हार, नूपुर व राजचिन्हांनी ते विभूषित होते. वनमालेने वेढलेले अंग आणि मूर्तिमान निजायुधांनी परिवृत होऊन ते आसनस्थ झाले; उजव्या मांडीवर डावा पाय ठेवला, ज्याचा तळवा कमललाल होता.
Verse 33
मुषलावशेषाय:खण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा । मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥
तेव्हाच जरा नावाचा शिकारी तेथे आला. मृगभ्रमाने त्याने भगवंतांचा चरण हरिणाच्या मुखासारखा समजला आणि शिकार मिळाली असे मानून, साम्बाच्या मुषलाच्या उरलेल्या लोखंडी तुकड्यापासून बनवलेल्या बाणाने त्या चरणास भेदले।
Verse 34
चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिष: । भीत: पपात शिरसा पादयोरसुरद्विष: ॥ ३४ ॥
तो चतुर्भुज पुरुष पाहताच, आपल्या अपराधामुळे भयभीत झालेला तो शिकारी असुरद्वेषी भगवंतांच्या चरणांवर मस्तक ठेवून कोसळला।
Verse 35
अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तम:श्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥
जरा म्हणाला: हे मधुसूदना, अज्ञानामुळे माझ्या हातून हे पाप घडले आहे. हे उत्तमश्लोका, हे निष्पाप प्रभू, या पाप्याला क्षमा करा.
Verse 36
यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥
हे भगवान विष्णू, ज्ञानी लोक म्हणतात की तुमचे नित्य स्मरण अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करते. हे प्रभू, मी तुमच्याशी गैरवर्तन केले आहे!
Verse 37
तन्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥
त्यामुळे, हे वैकुंठनाथा, या पापी शिकाऱ्याला आताच ठार मारा, जेणेकरून मी पुन्हा संतांच्या बाबतीत असा अपराध करणार नाही.
Verse 38
यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनया: पतयो गिरां ये । त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्ज: किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीम: ॥ ३८ ॥
जेव्हा ब्रह्मा आणि रुद्रासारखे देवही तुमची योगमाया समजू शकत नाहीत, तेव्हा आमच्यासारखे नीच गतीचे लोक तुमच्याबद्दल काय बोलू शकणार?
Verse 39
श्रीभगवानुवाच मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञात: स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥
श्री भगवान म्हणाले: हे जरा, घाबरू नकोस. ऊठ. हे सर्व माझ्याच इच्छेने झाले आहे. माझ्या आज्ञेने तू आता पुण्यलोकात (स्वर्गात) जा.
Verse 40
इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा । त्रि: परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥
स्वेच्छेने दिव्य देह धारण करणाऱ्या भगवान् श्रीकृष्णांनी आज्ञा दिल्यावर त्या व्याधाने प्रभूची तीनदा प्रदक्षिणा घातली, साष्टांग नमस्कार केला आणि मग प्रकट झालेल्या दिव्य विमानाने वैकुंठधामास प्रस्थान केले।
Verse 41
दारुक: कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥
त्या वेळी दारुक आपल्या स्वामी श्रीकृष्णांची वाट शोधत होता. त्या स्थानी जवळ येताच वाऱ्यातील तुळशीचा सुगंध जाणवला आणि तो त्याच दिशेने गेला।
Verse 42
तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् । स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचन: ॥ ४२ ॥
तेथे अश्वत्थाच्या मुळाशी विसावलेले, तेजस्वी आयुधांनी वेढलेले स्वामी श्रीकृष्णांना पाहताच दारुकाचे अंतःकरण स्नेहाने भरून आले. तो रथावरून उडी मारून खाली उतरला, डोळ्यांत अश्रू आले आणि प्रभूच्या चरणांवर कोसळला।
Verse 43
अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो दृष्टि: प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा । दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥
दारुक म्हणाला: हे प्रभो! तुमच्या चरणकमळांचे दर्शन न झाल्याने माझी दृष्टी हरपली आहे आणि मी अंधारात शिरलो आहे. जशी चंद्र नसलेल्या रात्री वाट सापडत नाही, तसा मला दिशा कळत नाही आणि शांतीही मिळत नाही।
Verse 44
इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छन: । खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षत: ॥ ४४ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजेंद्र! सारथी असे बोलत असतानाच, त्याच्या डोळ्यांसमोर गरुडचिन्हित ध्वजासह, घोडे व ध्वज घेऊन प्रभूचा रथ आकाशात उडून गेला।
Verse 45
तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च । तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दन: ॥ ४५ ॥
तेव्हा विष्णूची दिव्य आयुधे उठून रथामागे चालू लागली. हे अद्भुत दृश्य पाहून अत्यंत विस्मित झालेल्या सारथ्याला भगवान जनार्दन म्हणाले.
Verse 46
गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथ: । सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥
हे सारथ्या, द्वारकेला जा आणि नातलगांच्या परस्पर विनाशाची वार्ता दे. तसेच श्रीसंकर्षणाच्या प्रस्थानाची व माझ्या वर्तमान अवस्थेची बातमी बंधूंना सांग.
Verse 47
द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभि: । मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्र: प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥
तू आणि तुझे स्वजन द्वारकेत थांबू नका; कारण मी सोडून दिल्यावर यदुपुरीला समुद्र नक्कीच जलमय करील.
Verse 48
स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च न: । अर्जुनेनाविता: सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥
तुम्ही सर्वांनी आपापले कुटुंब आणि माझे माता-पिता यांना घेऊन, अर्जुनाच्या संरक्षणाखाली इंद्रप्रस्थाला जावे.
Verse 49
त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षक: । मन्मायारचितामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥
पण तू, दारुक, माझ्या धर्माचा आश्रय घेऊन भक्तीत स्थिर राहा; ज्ञानात निष्ठावान व विषयांबद्दल उदासीन राहा. या लीला माझ्या मायाशक्तीची रचना आहे असे जाणून शांत हो.
Verse 50
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुन: पुन: । तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मना: प्रययौ पुरीम् ॥ ५० ॥
असा आदेश मिळताच दारुकाने प्रभूची प्रदक्षिणा घातली व पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला। श्रीकृष्णांचे कमळचरण मस्तकी ठेवून तो दुःखी मनाने नगरीकडे निघून गेला।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa frames the move as a response to death-like omens over Dvārakā and prescribes tīrtha-bathing, fasting, meditation, and worship of devas and brāhmaṇas as prāyaścitta. On the theological level, Prabhāsa becomes the stage where the brāhmaṇa-śāpa and the Lord’s yogamāyā converge to conclude the Yadu line and remove the earth’s burden—an instance of nirodha operating within history.
The chapter portrays a providential transformation: when weapons were exhausted, the warriors grabbed cane stalks that became thunderbolt-hard iron rods. This links back to the curse narrative associated with Sāmba’s iron fragment, indicating that the dynasty’s end unfolds through a divinely sanctioned chain of causes—human intoxication and hostility serving as instruments of daiva and yogamāyā.
No in the Bhagavata’s theological framing. Jarā’s arrow strikes the Lord’s foot, but Kṛṣṇa is described as assuming and withdrawing His transcendental body by His own will. The incident functions as a līlā-device completing the curse’s residual iron-fragment thread, while the Lord’s absolution and Jarā’s ascent emphasize Kṛṣṇa’s sovereignty and compassion rather than mortality.
Kṛṣṇa states the act occurred by His own desire and removes Jarā’s fear. The episode teaches that the Lord’s līlā can transform even an apparent offense into purification when accompanied by repentance and surrender. It also safeguards the doctrine that Bhagavān is not subject to karma; instead, His will (icchā) governs the conclusion of His manifest pastimes.
Balarāma’s meditative withdrawal signals the deliberate, orderly closure of the divine mission. It underscores nirodha as conscious retraction rather than defeat and prepares the narrative for Kṛṣṇa’s solitary seated posture, His revealed four-armed form, and the final instructions to Dāruka—ensuring the transition of devotees and the relocation of the Lord’s family under Arjuna.
Kṛṣṇa predicts that once He abandons Dvārakā it will be inundated by the ocean, and He directs the survivors—along with His parents—to relocate under Arjuna’s protection. This instruction links the chapter to the broader Mahābhārata-era polity, ensures poṣaṇa (protection) for devotees, and sets the next narrative step: reporting the catastrophe and managing the aftermath of the Lord’s disappearance.