Adhyaya 4
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
काळमापन व युगचक्राच्या चर्चेनंतर शुकदेव परीक्षिताला ब्रह्म्याचा दिवस-रात्र (कल्प) विस्ताराने सांगतात. अनंतशय्येवर नारायण विश्रांती घेतो व ब्रह्मा निद्रिस्त होतो तेव्हा त्रैलोक्याचा संकोच होतो—यास नैमित्तिक प्रलय म्हणतात. पुढे ब्रह्म्याच्या पूर्ण आयुष्याच्या शेवटी प्राकृत प्रलयाचे वर्णन येते—अनावृष्टी, दुष्काळ-दुर्भिक्ष, सूर्याचे शोषण, संकर्षणाची अग्नी-ज्वाला, विध्वंसक वारे आणि अखेरीस जलप्रलय. तत्त्वचिंतनात पृथ्वीचा गंध, जलाचा रस, अग्नीचे रूप, वायूचा स्पर्श, आकाशाचा शब्द हे गुण क्रमाने लीन होऊन अहंकार, महत्, गुण व प्रधानात विलीन होतात. दीप-नेत्र-रूप, घटाकाश, सूर्यप्रतिबिंब, मेघ-सूर्य अशा दृष्टांतांनी परमेश्वराविना कारण-कार्य द्वैत निरर्थक आहे हे स्पष्ट होते. शेवटी विवेकज्ञानाने मिथ्या अहं छेदला की बंधनाचा अंत—आत्यंतिक प्रलय—आणि अच्युताची अनुभूती होते; तसेच भागवताची तारक शक्ती, परंपरा व काळाचा अखंड सृष्टी-लय प्रवाह सूचित होतो।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च शृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्, परमाणूच्या गतीपासून ब्रह्म्याच्या द्विपरार्ध-आयुष्यापर्यंत काळाचे मापन मी तुला सांगितले, तसेच युगांचे मापनही। आता ब्रह्म्याच्या एका दिवसाचा (कल्पाचा) काळ आणि प्रलयाची प्रक्रिया ऐक।
Verse 2
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥
चार युगांचे एक हजार चक्र हे ब्रह्म्याचा एक दिवस म्हणतात; तोच कल्प होय. हे राजन्, त्या काळात चौदा मनू येतात आणि जातात।
Verse 3
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥
त्या दिवसाच्या शेवटी जितका प्रलय होतो, तितकीच ब्रह्म्याची रात्रि म्हणतात. त्या वेळी हे तीनही लोक प्रलयासाठीच योग्य होऊन नाश पावतात।
Verse 4
एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥
हा नैमित्तिक (अवसरजन्य) प्रलय म्हणतात, ज्यावेळी विश्वस्रष्टा ब्रह्मा निद्रेत जातात. त्या वेळी आदिस्रष्टा भगवान नारायण अनंत शेषाच्या शय्येवर शयन करून संपूर्ण विश्व आपल्या मध्ये विलीन करतात।
Verse 5
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥
परमेष्ठी ब्रह्म्याच्या आयुष्याचे दोन परार्ध पूर्ण झाले की, तेव्हा सृष्टीची सात मूल तत्त्वे प्रलयासाठी लीन होऊन नष्ट होतात।
Verse 6
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥
हे राजन्, हा प्राकृत प्रलय आहे, ज्यात भौतिक तत्त्वे लीन होतात; तेव्हा तत्त्व-संघाताने बनलेले ब्रह्मांड-अंडही फुटून नष्ट होते।
Verse 7
पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥
हे राजन्, शंभर वर्षे पृथ्वीवर पाऊस पडणार नाही. मग अन्नाअभावी व भुकेने व्याकुळ प्रजा एकमेकांना भक्षू लागेल आणि काळाच्या उपद्रवाने हळूहळू नष्ट होईल।
Verse 8
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥
प्रलयरूप सूर्य आपल्या भयानक किरणांनी समुद्राचे, देहांचे व पृथ्वीचे सर्व जल-रस पिऊन टाकील; पण प्रत्युत्तरादाखल पावसाचा थेंबही देणार नाही।
Verse 9
तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥
त्यानंतर संकर्षण भगवानांच्या मुखातून संवर्तक अग्नी प्रकट होईल. वाऱ्याच्या प्रचंड वेगाने प्रेरित होऊन तो अग्नी सर्वत्र भडकत जाऊन रिकाम्या भू-विवरांनाही जाळून टाकील।
Verse 10
उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥
वरून प्रखर सूर्य आणि खाली भगवान् संकर्षणाची अग्नी—सर्व बाजूंनी जळून हे ब्रह्मांड जळत्या गोबर-पिंडासारखे तेजस्वी दिसेल.
Verse 11
तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥
त्यानंतर प्रलयाचा अतिशय प्रचंड वारा शंभर वर्षांहून अधिक काळ वाहील; धुळीने झाकलेले आकाश धुरकट-करडे होईल.
Verse 12
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥
मग, हे राजन्, अनेक रंगांचे मेघसमूह एकत्र येतील; ते भयंकर गर्जना करीत शंभर वर्षे मुसळधार पाऊस पाडतील.
Verse 13
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥
तेव्हा ब्रह्मांडाच्या आवरणाच्या आतले सर्व विश्व एकाच जलराशीमध्ये—एक महा-सागर—होऊन जाईल.
Verse 14
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥
सर्वत्र जलप्रलय झाल्यावर जल पृथ्वीचा गंधगुण गिळून टाकेल; गंधरहित झालेली पृथ्वी-तत्त्व प्रलयात विलीन होण्यास सिद्ध होईल.
Verse 15
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
अग्नी जलाचा रस हिरावून घेतो, आणि रसरहित जल अग्नीत विलीन होते. त्यानंतर वायू अग्नीचे रूप ग्रसतो आणि रूपरहित अग्नी वायूत विलीन होतो.
Verse 16
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
अग्नी वायूत विलीन होतो. आकाश वायूचा गुण (स्पर्श) ग्रसून घेते आणि वायू आकाशात प्रवेश करतो. हे राजा, त्यानंतर आकाशाचा गुण उरतो.
Verse 17
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
तामस अहंकार आकाशाचा गुण (शब्द) ग्रसून घेतो आणि आकाश त्यात विलीन होते. राजस अहंकार इंद्रियांना आणि सात्त्विक अहंकार देवतांना ग्रसतो.
Verse 18
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
महत्तत्त्व अहंकाराला ग्रसून घेते. सत्त्वादि तीन गुण महत्तत्त्वाला ग्रसतात. हे राजा, काळाच्या प्रेरणेने अव्यक्त प्रकृती त्या गुणांना ग्रसून घेते.
Verse 19
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ती अव्यक्त प्रकृती काळाच्या अवयवांपासून आणि विकारांपासून मुक्त आहे. ती अनादी, अनंत, नित्य आणि सृष्टीचे अविनाशी कारण आहे.
Verse 20
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
प्रधान नावाच्या अव्यक्त प्रकृतीत वाणीचा व्यवहार नाही, मन नाही, महत् इत्यादी सूक्ष्म तत्त्वांचे प्राकट्य नाही; सत्त्व-रज-तम गुणही नाहीत. तेथे प्राण नाही, बुद्धी नाही, इंद्रिये नाहीत, देवताही नाहीत; लोकांची ठराविक रचना नाही. स्वप्न, जागृती व सुषुप्ती या अवस्था नाहीत; आकाश, जल, पृथ्वी, वायू, अग्नी, सूर्यही नाही. ती अवस्था गाढ निद्रेप्रमाणे किंवा शून्यतेप्रमाणे, अवर्णनीय आहे; तरीही मूलद्रव्य असल्याने सृष्टीचा आधार म्हणून तिला सांगितले आहे.
Verse 21
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
प्रधान नावाच्या अव्यक्त अवस्थेत न स्वप्न, न जागृती, न सुषुप्ती; न आकाश, न जल, न पृथ्वी, न वायू, न अग्नी, न सूर्य। ती अवस्था गाढ निद्रेप्रमाणे किंवा शून्यतेप्रमाणे, तर्क व वाणीपलीकडची आहे; तरीही तत्त्वज्ञ तिला मूलद्रव्य मानून सृष्टीचा आधार म्हणतात.
Verse 22
लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥
हा प्राकृत लय आहे; जेव्हा काळाच्या बळाने विखुरलेल्या पुरुषाच्या व त्याच्या अव्यक्त प्रकृतीच्या शक्ती विवश होऊन आपली सामर्थ्ये गमावतात आणि पूर्णपणे एकरूप होऊन लीन होतात।
Verse 23
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥
बुद्धी, इंद्रिये आणि इंद्रियविषय यांच्या रूपाने जे ज्ञान प्रकटते, त्याचा परम आधार तोच परतत्त्व आहे. ज्याला आरंभ व अंत आहे ते दृश्य असल्यामुळे आणि आपल्या कारणापासून अभिन्न असल्यामुळे असार आहे.
Verse 24
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ॥ २४ ॥
दीप, त्या दीपाच्या प्रकाशाने पाहणारे डोळे आणि दिसणारे रूप—हे तिन्ही मुळात अग्नितत्त्वापासून वेगळे नाहीत. तसेच बुद्धी, इंद्रिये आणि इंद्रियविषय परमतत्त्वापासून स्वतंत्र अस्तित्व ठेवत नाहीत, तरीही ते परमतत्त्व त्यांच्यापेक्षा सर्वथा विलक्षण राहते.
Verse 25
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥
बुद्धीच्या तीन अवस्था—जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती—अशा सांगितल्या आहेत. हे राजन्, प्रत्यगात्म्यात दिसणारे नानाविध अनुभव हे सर्व केवळ मायामात्र आहेत.
Verse 26
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥
जसे आकाशात ढग कधी निर्माण होतात आणि कधी नाहीसे होतात, तसेच ब्रह्मामध्ये हे विश्व अवयवांच्या संयोग-वियोगाने उत्पन्न व नष्ट होते.
Verse 27
सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥
हे राजन्, येथे सर्व अवयवी वस्तूंचे अवयव सत्य म्हणून सांगितले आहेत; जसे वस्त्रापासून वेगळेही त्याचे धागे स्वतंत्रपणे जाणवतात.
Verse 28
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥
जे काही सामान्य कारण व विशेष कार्य म्हणून अनुभवलं जातं ते भ्रम आहे; कारण कारण-कार्य परस्परावलंबी आहेत. ज्याला आरंभ व अंत आहे ते खरे नाही.
Verse 29
विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥
विकार दिसत असला तरी परमात्म्याच्या संदर्भाविना प्रकृतीच्या एका अणूचाही अंतिम निर्धार होत नाही. सत्य मानण्यासाठी त्यात चित्स्वरूप आत्म्यासारखे—नित्य, निर्विकार—अस्तित्व असले पाहिजे.
Verse 30
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥
परम सत्यात भौतिक द्वैत नाही. अज्ञानी जो भेद मानतो तो घटातील आकाश व बाहेरील आकाश यांतील भेदासारखा, पाण्यातील सूर्यप्रतिबिंब व आकाशस्थ सूर्य यांतील भेदासारखा, तसेच एका देहातील प्राणवायू व दुसऱ्या देहातील प्राणवायू यांतील भेदासारखा आहे.
Verse 31
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥
जसे लोक आपापल्या प्रयोजनानुसार व्यवहारमार्गात सोन्याचा अनेक प्रकारे उपयोग करतात आणि त्यामुळे ते विविध रूपांनी ओळखले जाते, तसेच इंद्रियांपलीकडील भगवान् अधोक्षज यांचे वर्णन भिन्न-भिन्न लोक लौकिक व वैदिक शब्दांनी अनेक प्रकारे करतात.
Verse 32
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥
जसा ढग सूर्यापासून उत्पन्न होऊन सूर्यामुळेच दिसतो, तरीही सूर्याच्या अंशरूप असलेल्या डोळ्याला अंधार करतो; तसाच ब्रह्मापासून उत्पन्न व ब्रह्मामुळेच प्रकट होणारा भौतिक अहंकार, ब्रह्मांश जीवात्म्याला परब्रह्माची अनुभूती येण्यास अडथळा ठरतो.
Verse 33
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥
सूर्यापासून उत्पन्न झालेला ढग जेव्हा फाटून जातो, तेव्हा डोळा सूर्याचे खरे स्वरूप पाहतो. तसेच पराविद्येच्या जिज्ञासेने जीव जेव्हा अहंकाररूप उपाधी नष्ट करतो, तेव्हा तो आपली मूळ आध्यात्मिक जाणीव पुन्हा स्मरतो.
Verse 34
यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥
हे प्रिय परीक्षित! विवेकजन्य ज्ञानखड्गाने आत्म्याला बांधणारे मायामय अहंकाररूप बंधन छेदले जाऊन अच्युत प्रभू परमात्म्याचा अनुभव दृढ होतो, तेव्हा यालाच ‘आत्यंतिक’ म्हणजे भौतिक अस्तित्वाचा परम विनाश असे म्हणतात.
Verse 35
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥
हे परंतपा! सूक्ष्म तत्त्व जाणणारे सांगतात की ब्रह्मा आदी सर्व भूतांमध्ये नित्यच उत्पत्ती व प्रलय या अखंड प्रक्रिया चालू असतात।
Verse 36
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥
काळाच्या प्रचंड प्रवाहाच्या वेगाने सर्व परिवर्तनशील पदार्थ नित्यच झपाट्याने झिजतात; त्यांच्या विविध अवस्था ह्याच सतत जन्म व प्रलयाची कारणे ठरतात।
Verse 37
अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥
अनादी-अनंत, ईश्वराचे प्रतिरूप असलेल्या काळाने निर्माण केलेल्या या अवस्था दिसून येत नाहीत; जसे आकाशातील ग्रहांच्या अतिसूक्ष्म क्षणिक स्थित्यंतरांचे दर्शन होत नाही।
Verse 38
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीदृशी ॥ ३८ ॥
अशा रीतीने काळाची गती चार प्रकारच्या प्रलयांच्या रूपाने सांगितली आहे—नित्य, नैमित्तिक, प्राकृत आणि आत्यन्तिक।
Verse 39
एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ! जगद्विधाता, अखिल सत्त्वांचे धाम श्रीनारायण यांच्या या लीलाकथा मी तुला संक्षेपाने सांगितल्या; त्या पूर्णपणे वर्णन करण्यास स्वयं अज (ब्रह्मा) सुद्धा समर्थ नाही।
Verse 40
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥
जो असंख्य दुःखांच्या ज्वाळांनी पीडित होऊन अतिदुस्तर संसार-सागर पार करू इच्छितो, त्याच्यासाठी पुरुषोत्तम भगवंतांच्या लीलाकथेच्या रसाचे भक्तिपूर्वक सेवन हीच एकमेव नौका आहे; यावाचून दुसरा उपाय नाही।
Verse 41
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥
सर्व पुराणांचा सार असलेली ही संहिता अव्यय नारायण-ऋषींनी प्राचीन काळी नारदांना सांगितली; आणि नारदांनी ती कृष्णद्वैपायन वेदव्यासांना कथन केली।
Verse 42
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥
हे महाराज! तेच भगवान् बादरायण (व्यासदेव) प्रसन्न होऊन मला ही भागवती संहिता—श्रीमद्भागवत—शिकविली, जी चारही वेदांच्या तुल्य आहे।
Verse 43
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ! नैमिषारण्यात दीर्घसत्रात शौनकादि ऋषींनी विचारल्यावर, हीच भागवत-संहिता सूत गोस्वामी ऋषींना सांगतील।
Frequently Asked Questions
Naimittika (occasional) pralaya occurs at the end of Brahmā’s day, during his night of equal duration. The three planetary systems are devastated, and the universe is withdrawn while Brahmā sleeps. The chapter describes Nārāyaṇa reclining on Ananta Śeṣa and absorbing the cosmos within Himself—showing that dissolution is not chaos but a regulated withdrawal under the Supreme Lord’s control.
Prākṛtika pralaya occurs when Brahmā’s full lifespan ends. The narrative describes escalating cosmic events—drought, the sun’s desiccation, Saṅkarṣaṇa’s fire, destructive wind, then deluge—followed by metaphysical absorption: earth loses fragrance and dissolves; water loses taste into fire; fire loses form into air; air loses touch into ether; ether loses sound into ahaṅkāra; ahaṅkāra is absorbed into mahat; mahat into the guṇas; and the guṇas into pradhāna under the impulse of time.
The repetition functions as a didactic refrain: it fixes the sāṅkhya-style logic of dissolution in the listener’s mind and emphasizes inevitability—each element is defined by a distinguishing quality and is dissolved when that quality is seized by the subtler principle. It also reinforces the theological point that all manifest distinctions are temporary superimpositions upon the Supreme Reality (āśraya).
Ātyantika (ultimate) pralaya is the final destruction of material bondage for the individual jīva. Unlike naimittika or prākṛtika pralaya, which are cosmic cycles, ātyantika pralaya occurs when false ego is cut off by discriminating knowledge and one realizes Lord Acyuta as the Supreme Soul—ending the soul’s identification with the guṇas and the recurring experience of saṁsāra.
They illustrate nondual dependence: perceived differences arise from limiting conditions, not from an ultimate split in reality. The ‘sky in a pot’ shows apparent division without real separation; the ‘sun reflection’ shows a dependent image mistaken as separate; and ‘lamp-eye-form’ shows that knower, knowing, and known share a common basis. Likewise, intelligence, senses, and objects have no independent existence apart from the Absolute Truth, though the Absolute remains transcendent to them.