Adhyaya 3
Gajendra’s Prayers and the Appearance of Lord Hari (Gajendra-stuti and Hari-darśana)
गजेंद्राच्या संकटानंतर शुकदेव सांगतात की अत्यंत दुःखातही गजेंद्र धैर्यबुद्धीने मन एकाग्र करून पूर्वजन्मी (इंद्रद्युम्न म्हणून) शिकलेला मंत्र स्मरतो. तो वासुदेव/नारायणाची दीर्घ स्तुती करतो—प्रभूला जगाचे मूळ कारण व अंतर्यामी साक्षी मानून, वेदान्तातील ‘नेति नेति’ भावाने तो प्रभू सृष्टीचा स्रोत, आधार आणि सृष्टीपलीकडीलही आहे असे प्रतिपादन करतो. देवतांची उपासना अंतिम शरण नाही हे जाणून तो कोणत्याही संकीर्ण भेदांशिवाय थेट परम पुरुषोत्तमाला शरण जातो; म्हणून देव प्रतिसाद देत नाहीत, पण हरि परमात्मा गरुडावर दिव्य आयुधांसह त्वरेने प्रकट होतो. प्रभू येताना पाहून गजेंद्र कमळ अर्पण करून साष्टांग नमस्कार करतो. भगवान अहैतुकी कृपेने उतरून हत्ती व मगर यांना पाण्यातून ओढून काढतो आणि सुदर्शनचक्राने मगरीचे तोंड छेदून गजेंद्राचा उद्धार करतो. हा अध्याय ब्रह्म–परमात्मा–भगवान तत्त्वबोधाला कथानिराकरणाशी जोडून पुढील मुक्ती-प्रसंगाची तयारी करतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—असा निश्चय करून गजेन्द्राने बुद्धीने मन हृदयात स्थिर केले आणि पूर्वजन्मी शिकलेला परम जप्य मंत्र जपू लागला.
Verse 2
श्रीगजेन्द्र उवाच ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥
श्रीगजेन्द्र म्हणाला—ॐ नमो भगवते। ज्याच्यामुळे हा देह चेतन होऊन कार्य करतो त्या परम पुरुषाला मी नमस्कार करतो. तोच आदिबीज, परेश्वर आहे; ब्रह्मा-शिवादि ज्याची उपासना करतात आणि जो प्रत्येक जीवाच्या हृदयात वास करतो. मी त्याचेच ध्यान करतो.
Verse 3
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥
ज्यामध्ये हे जगत् आधारले आहे, ज्याच्यापासून हे उत्पन्न झाले, ज्याने हे धारण केले आणि जो स्वतः हेच आहे—कारण व कार्य यांहूनही पर असा स्वयम्भू परम पुरुष; त्याच्या चरणी मी शरण जातो.
Verse 4
य: स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद् विभातं क्व च तत् तिरोहितम् । अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्पर: ॥ ४ ॥
परम पुरुषोत्तम आपल्या मायाशक्तीने हे विश्व कधी प्रकट करतात, कधी लपवितात. तेच परम कारण व परम फल, द्रष्टा व साक्षी; सर्वांहून परे. तो परात्पर प्रभु माझे रक्षण करो.
Verse 5
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभु: ॥ ५ ॥
काळाच्या प्रवाहात जेव्हा लोक, त्यांचे पालक-नियंते आणि सर्व कारण-कार्यरूप प्रपंच पूर्णपणे नष्ट होऊन पंचत्वास जातात, तेव्हा घन, गहन अंधार पसरतो. पण त्या अंधाराच्या पलीकडे विभु परम पुरुष विराजमान असतो; मी त्याच्या कमळचरणी आश्रय घेतो.
Verse 6
न यस्य देवा ऋषय: पदं विदु- र्जन्तु: पुन: कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमण: स मावतु ॥ ६ ॥
ज्याच्या पदाचे व स्वरूपाचे ज्ञान देव-ऋषींनाही होत नाही, तर पशुसदृश अल्पबुद्धी जीव त्याला कसे जाणतील वा वर्णन करतील? जसा रंगमंचावरील नट विविध वेश व हालचालींनी प्रेक्षकांना न कळता वावरतो, तशी प्रभूची लीला दुर्गम आहे. तो परम पुरुष माझे रक्षण करो.
Verse 7
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनय: सुसाधव: । चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूता: सुहृद: स मे गति: ॥ ७ ॥
आसक्तिरहित, सर्व जीवांत समदृष्टी ठेवणारे, सर्वांचे हितचिंतक आणि वनात ब्रह्मचर्य, वानप्रस्थ व संन्यासाचे निर्दोष व्रत पाळणारे मुनि-साधू ज्याच्या सर्वमंगल चरणांचे दर्शन इच्छितात—तोच परम पुरुष माझी परम गती असो.
Verse 8
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
ज्याला भौतिक जन्म नाही, कर्म नाही, नाव-रूप नाही, गुण-दोषही नाही; तरीही जगाच्या सृष्टी-प्रलयाच्या हेतूसाठी तो आपल्या अंतरंग मायेनं काळोखाळी राम-कृष्णांसारखा मानवरूप धारण करतो. त्या अनंतशक्ती परब्रह्म, अरूप असूनही बहुरूप, अद्भुत कर्म करणाऱ्या प्रभूस नमस्कार।
Verse 9
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
त्या परेश्वर परब्रह्म, अनंतशक्ती प्रभूस नमस्कार; तो अरूप असूनही महान महान अनेक रूपांनी प्रकटतो, आणि त्याची कर्मे अद्भुत आहेत—त्याला प्रणाम।
Verse 10
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥
स्वयंप्रकाश परमात्मा, अंतःकरणातील साक्षी प्रभूस नमस्कार। वाणी, मन आणि चित्त यांनाही अगम्य अशा त्याला प्रणाम।
Verse 11
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥
जो शुद्ध सत्त्व आणि निष्काम भक्तियोगात स्थित विवेकी भक्तांना प्राप्त होतो, जो कैवल्यधामाचा नाथ आहे आणि निर्वाणसुखाची निर्मळ अनुभूती देतो—त्या प्रभूस नमस्कार।
Verse 12
नम: शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥
शांत स्वरूप प्रभूस नमस्कार, त्याच्या घोर (नृसिंह) रूपास नमस्कार, त्याच्या मूढ (वराहादी पशुरूप) अवतारास नमस्कार, गुणधर्म धारण करणाऱ्या अवतारांना नमस्कार। निर्विशेष समत्वस्वरूप प्रभूस नमस्कार, आणि ज्ञानघन ब्रह्मतेजालाही नमस्कार।
Verse 13
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नम: ॥ १३ ॥
हे क्षेत्रज्ञ परमात्मा! सर्वाध्यक्ष व सर्वसाक्षी, परम पुरुष! आत्ममूल व मूलप्रकृतीचे अधिष्ठाता—आपल्याला नमस्कार।
Verse 14
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नम: ॥ १४ ॥
हे प्रभो! आपण सर्व इंद्रियविषयांचे द्रष्टे व सर्व प्रत्ययांचे कारण आहात. हे असत् जगत् आपल्या छायेसारखे; आपल्या सत्-आभासामुळेच ते सत्यासारखे भासते—आपल्याला नमस्कार।
Verse 15
नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥
हे प्रभो! आपल्याला पुनःपुन्हा नमस्कार—आप सर्व कारणांचे कारण, स्वतः अकारण, आणि अद्भुत कारणस्वरूप आहात. आपण सर्व आगम-आम्नायांचा महासागर; मोक्षदाते व परम आश्रय—आपल्याला नमस्कार।
Verse 16
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम- स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥
हे प्रभो! जसे अरणी-काष्ठात अग्नी आच्छादित असतो, तसेच गुणांनी आच्छादित झाल्यासारखे आपले चित्-तेज भासते; पण आपले मन गुणक्षोभाने विचलित होत नाही. नैष्कर्म्यभावस्थ शुद्ध जनांच्या हृदयात आपण स्वयं प्रकाशित होता—आपल्याला नमस्कार।
Verse 17
मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत- प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥
हे प्रभो! माझ्यासारख्या शरणागत पशूला पाशांतून सोडविणारे, स्वतः मुक्त, अपार करुणामय व नित्य आश्रय—आपल्याला नमस्कार। परमात्मा-अंशाने आपण सर्व देहधाऱ्यांच्या हृदयात स्थित; आपण प्रत्यक्ष अंतर्ज्ञान, भगवंत व अनंत—आपल्याला नमस्कार।
Verse 18
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै- र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय । मुक्तात्मभि: स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥
हे प्रभो! जे मुक्तात्मे आहेत ते हृदयाच्या अंतरंगात सदैव तुझे ध्यान करतात. पण मी मनोविकल्प, घर, पुत्र, आप्त, मित्र, धन व सेवक यांत आसक्त असल्याने तू मला दुर्मिळ आहेस. तू गुणातीत, ज्ञानस्वरूप, परम नियंता भगवान आहेस; तुला नमस्कार।
Verse 19
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥
धर्म, अर्थ, काम व मोक्षाची इच्छा ठेवून जे भगवानाचे भजन करतात, ते त्यांच्याकडून इच्छित गती प्राप्त करतात; इतर वरही मिळतात, कधी अव्यय आध्यात्मिक देहही. तो असीम दयाळू भगवान मला या संकटातून व संसारबंधनातून मुक्त करो।
Verse 20
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
जे एकान्त भक्त भगवंताला शरण जाऊन कोणतीही भौतिक इच्छा करत नाहीत, ते त्याच्या अत्यद्भुत व परम मंगल लीलांचे श्रवण-कीर्तन करत आनंदसमुद्रात निमग्न राहतात. मी त्या अक्षर परब्रह्म, परमेश्वर, अव्यक्त, केवळ भक्तियोगाने प्राप्त, इंद्रियांपलीकडील, अतिसूक्ष्म व जणू दूरस्थ, अनंत, आदिकारण व सर्वपूर्ण भगवानास नमस्कार करतो।
Verse 21
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
जे एकान्त भक्त भगवंताला शरण जाऊन कोणतीही भौतिक इच्छा करत नाहीत, ते त्याच्या अत्यद्भुत व परम मंगल लीलांचे श्रवण-कीर्तन करत आनंदसमुद्रात निमग्न राहतात. मी त्या अक्षर परब्रह्म, परमेश्वर, अव्यक्त, केवळ भक्तियोगाने प्राप्त, इंद्रियांपलीकडील, अतिसूक्ष्म व जणू दूरस्थ, अनंत, आदिकारण व सर्वपूर्ण भगवानास नमस्कार करतो।
Verse 22
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ज्याच्यापासून ब्रह्मा इत्यादी देव, वेद आणि चराचर सर्व लोक नाम-रूपभेदाने त्याच्या अल्प शक्तीने प्रकट झाले आहेत. जसे अग्नीच्या ठिणग्या व सूर्यकिरण वारंवार उत्पन्न होऊन पुन्हा त्याच स्रोतामध्ये विलीन होतात, तसे बुद्धी, मन, इंद्रिये, स्थूल-सूक्ष्म देह आणि गुणांचा प्रवाह प्रभूपासून निघून पुन्हा प्रभूत विलीन होतो. तो न देव, न असुर; न मनुष्य, न पशु-पक्षी; न स्त्री, न पुरुष, न नपुंसक. तो न गुण, न कर्म, न सत्, न असत्—‘नेति नेति’च्या निषेधाच्या शेवटी उरलेला अनंत प्रभू जयवंत होवो।
Verse 23
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ब्रह्मदेव, इतर देव आणि वेद हे ज्या भगवंतांचे अंश आहेत, आणि ज्यांच्यापासून सर्व चराचर सृष्टी निर्माण झाली आहे. ज्याप्रमाणे अग्नीतून ठिणग्या बाहेर पडतात आणि पुन्हा त्यात विलीन होतात, त्याप्रमाणे बुद्धी, मन आणि इंद्रिये भगवंतांपासूनच उत्पन्न होतात. ते देव नाहीत, दानव नाहीत, मनुष्य नाहीत की प्राणी नाहीत. ते स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसकही नाहीत. ते 'नेति-नेति' (हे नाही, हे नाही) असे ज्यांचे वर्णन केले जाते, ते अनंत परमात्मा आहेत. त्या भगवंतांचा विजय असो!
Verse 24
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ब्रह्मदेव, इतर देव आणि वेद हे ज्या भगवंतांचे अंश आहेत, आणि ज्यांच्यापासून सर्व चराचर सृष्टी निर्माण झाली आहे. ज्याप्रमाणे अग्नीतून ठिणग्या बाहेर पडतात आणि पुन्हा त्यात विलीन होतात, त्याप्रमाणे बुद्धी, मन आणि इंद्रिये भगवंतांपासूनच उत्पन्न होतात. ते देव नाहीत, दानव नाहीत, मनुष्य नाहीत की प्राणी नाहीत. ते स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसकही नाहीत. ते 'नेति-नेति' (हे नाही, हे नाही) असे ज्यांचे वर्णन केले जाते, ते अनंत परमात्मा आहेत. त्या भगवंतांचा विजय असो!
Verse 25
जिजीविषे नाहमिहामुया कि- मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव- स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥
मला आता या हत्तीच्या शरीरात जगण्याची इच्छा नाही, जे आतून आणि बाहेरून अज्ञानाने झाकलेले आहे. या जीवनाचा काय उपयोग? मला फक्त त्या शाश्वत मुक्तीची (मोक्षाची) इच्छा आहे, जी अज्ञानाचे आवरण नष्ट करते आणि जिचा काळाच्या ओघानेही नाश होत नाही.
Verse 26
सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥
आता, भौतिक जीवनातून मुक्तीची पूर्ण इच्छा बाळगून, मी त्या परम पुरुषाला वंदन करतो जो विश्वाचा निर्माता आहे. ते स्वतः विश्वाचे रूप असूनही या जगाच्या पलीकडे आहेत. ते अजन्मा आहेत, परम गती आहेत आणि या जगाचे परम ज्ञाता आहेत. मी त्यांना नमन करतो.
Verse 27
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥
मी त्या परमेश्वराला, परमात्म्याला आणि सर्व योगशक्तींच्या स्वामीला वंदन करतो, ज्यांना सिद्ध योगी भक्ती-योगाच्या आचरणाने आपली कर्मफळे जाळून टाकल्यानंतर, आपल्या शुद्ध हृदयात पाहतात.
Verse 28
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग- शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥
हे प्रभो! तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार—तू त्रिविध शक्तींच्या असह्य वेगाचा नियंता, सर्व बुद्धिगुणांचा आश्रय, शरणागतांचा रक्षक आहेस। तुझी शक्ति अनंत आहे; परंतु इंद्रिय-असंयमी जन तुझा मार्ग गाठू शकत नाहीत।
Verse 29
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥
आपल्या मायाशक्तीने ‘मी’ व ‘माझे’ या देहाभिमानी बुद्धीने आच्छादित झालेला हा जीव स्वतःचे खरे स्वरूप जाणत नाही। ज्यांची महिमा दुस्तर आहे त्या भगवंतास मी शरण जातो व नमस्कार करतो।
Verse 30
श्रीशुक उवाच एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमाना: । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३० ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—गजेन्द्राने कोणत्याही विशिष्ट देवतेचे नाव न घेता परम अधिकाराचे वर्णन केले. म्हणून ब्रह्मा, शिव, इंद्र, चंद्र इत्यादी, जे आपल्या-आपल्या रूपभेदाचा अभिमान धरतात, त्याच्याकडे आले नाहीत. परंतु सर्वात्मा पुरुषोत्तम भगवान हरि तेथे प्रकट झाले।
Verse 31
तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवास: स्तोत्रं निशम्य दिविजै: सह संस्तुवद्भि: । छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमान- श्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्र: ॥ ३१ ॥
गजेन्द्राची ती दयनीय अवस्था जाणून आणि त्याचे स्तोत्र ऐकून, सर्वत्र वास करणारे भगवान हरि, देवतांसह—जे त्यांची स्तुती करीत होते—छंदोमय गरुडावर आरूढ होऊन, चक्रादी आयुधे धारण करून, आपल्या इच्छेने अतिशय वेगाने गजेन्द्र जिथे होता तिथे आले।
Verse 32
सोऽन्त:सरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् । उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रा- न्नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ३२ ॥
सरात मगराच्या प्रचंड बळाने पकडला गेलेला गजेन्द्र तीव्र वेदनेत होता. आकाशात गरुडावर चक्रधारी हरि येताना दिसताच त्याने सोंडेत कमळ उचलून, अत्यंत कष्टाने म्हणाला—“हे नारायण! हे अखिल जगाचे गुरु! हे भगवन्! तुला नमस्कार.”
Verse 33
तं वीक्ष्य पीडितमज: सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरस: कृपयोज्जहार । ग्राहाद् विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥ ३३ ॥
गजेन्द्र अत्यंत पीडित आहे असे पाहून अजन्मा भगवान् हरि करुणेने तत्काळ गरुडावरून उतरले आणि ग्राहासह त्याला सरोवरातून बाहेर ओढून काढले। मग सर्व देव पाहत असताना प्रभूंनी आपल्या चक्राने ग्राहाचे मुख देहापासून तोडून गजेन्द्राचे रक्षण केले।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Gajendra praised the Supreme Authority without naming a particular deva and without seeking intermediary shelter. Since devas operate within delegated jurisdiction and karma-bound cosmic roles, they were not invoked; Hari, as Paramātmā and Puruṣottama, is the universal witness and independent protector, and thus He personally responded to pure surrender directed to the Supreme.
Verse 1 frames remembrance as both prior saṁskāra (Indradyumna’s past spiritual training) and Kṛṣṇa’s grace enabling recollection under crisis. The implication is that bhakti impressions are never lost; when danger strips away false supports, the Lord can awaken dormant devotion, making remembrance itself an act of mercy and a doorway to deliverance.
It functions as direct śaraṇāgati to Vāsudeva, identifying the Supreme Person as the root cause and indwelling Lord of all beings. In the chapter’s progression, it anchors Gajendra’s movement from philosophical glorification of the Absolute to personal reliance on Bhagavān, culminating in Hari’s visible intervention.
The prayer distinguishes between material limitation and transcendental form. Bhagavān is not conditioned by prakṛti, yet He manifests by internal potency (antarāṅgā-śakti) in avatāra forms for līlā and protection. This preserves transcendence while affirming personal theism: the Lord is beyond guṇas yet can accept functional relation to them for cosmic purpose.
Gajendra states the Lord is unreachable by mind, words, or ordinary consciousness, yet is realized by pure devotees in bhakti-yoga. The narrative then validates the claim: in a condition where physical power and strategy fail, heartfelt surrender and glorification draw the Lord’s immediate presence, showing bhakti as both epistemology (how He is known) and soteriology (how one is saved).