Adhyaya 16
Aditi’s Lament and Kaśyapa’s Instruction of the Payo-vrata (Milk Vow) to Please Keśava
अदितीचे पुत्र देव स्वर्गपद गमावून असुरांनी स्वर्ग काबीज केल्याने अदिती अनाथेसारखी शोकाकुल होते. तपश्चर्येतून परतलेल्या कश्यपांना आश्रमातील उत्साहाचा अभाव दिसतो; ते प्रथम गृहस्थधर्मातील त्रुटींची चौकशी करतात—अतिथिसत्कार, यज्ञाग्नीचे पालन, ब्राह्मणांचा सन्मान—आणि गृहस्थ हा समाजधर्माचा केंद्रबिंदू आहे हे सांगतात. अदिती म्हणते की सर्व कर्तव्ये नीट आहेत; दुःख फक्त देवांच्या अधिकारहरणाचे आहे. ती कश्यपांकडे संरक्षण मागते व प्रभू समदर्शी असूनही भक्तांवर विशेष कृपा करतात हे स्मरते. कश्यप तिला देह-परिवारासक्तीपासून वळवून, हृदयस्थ वासुदेवाची एकनिष्ठ भक्तीच परम उपाय आहे असे उपदेशतात. व्यावहारिक विधी विचारल्यावर ते ब्रह्माने सांगितलेले पयोव्रत देतात—फाल्गुन शुक्लपक्षात बारा दिवस शुद्धी, मंत्रप्रार्थना, देवपूजा, अर्पण, ब्राह्मणभोजन, ब्रह्मचर्य, साधेपणा आणि विष्णुप्रसादाचे सर्वत्र वितरण. हा अध्याय देवसंकटातून पुढील अवतारप्रसंगाची पार्श्वभूमी तयार करतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा । हृते त्रिविष्टपे दैत्यै: पर्यतप्यदनाथवत् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्, अदितीचे पुत्र देव स्वर्गातून नाहीसे झाले आणि दैत्यांनी त्रिविष्टप काबीज केला, तेव्हा देवमाता अदिती अनाथेसारखी होऊन फार शोक करू लागली।
Verse 2
एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवानगात् । निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात् ॥ २ ॥
खूप दिवसांनी समाधीतून विरत होऊन भगवान कश्यप मुनी एकदा तिच्या आश्रमात आले; तेथे ना उत्सव होता ना आनंद, असे त्यांनी पाहिले।
Verse 3
स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रह: । सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह ॥ ३ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ, कश्यप मुनींचे यथोचित स्वागत झाले; त्यांनी आसन घेतले आणि उदास मुख असलेल्या पत्नी अदितीला असे म्हणाले।
Verse 4
अप्यभद्रं न विप्राणां भद्रे लोकेऽधुनागतम् । न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिन: ॥ ४ ॥
हे भद्रे, आज धर्म, ब्राह्मण आणि सर्वसामान्य लोक—जे मृत्यूच्या इच्छेच्या अधीन आहेत—यांच्याबाबत काही अमंगल तर घडले नाही ना?
Verse 5
अपि वाकुशलं किञ्चिद् गृहेषु गृहमेधिनि । धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्ययोगिनाम् ॥ ५ ॥
हे गृहमेधिनी प्रिये, गृहस्थाश्रमात धर्म-अर्थ-काम यांचा योग्य योग झाला तर अयोग्यांच्याही कर्मांना योग्यांच्या कर्मासारखे फळ येते; यात काही त्रुटी तर झाली नाही ना?
Verse 6
अपि वातिथयोऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया । गृहादपूजिता याता: प्रत्युत्थानेन वा क्वचित् ॥ ६ ॥
कुटुंबावरच्या अतिआसक्तीमुळे तू अचानक आलेल्या अतिथींचा योग्य सत्कार केला नाहीस का, म्हणून ते अपमानित होऊन निघून गेले, किंवा कधी स्वागतासाठी उठलीसही नाहीस का?
Verse 7
गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिता: सलिलैरपि । यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमा: ॥ ७ ॥
ज्या घरांत अतिथींना थोडेसे पाणीही अर्पण करून पूजले जात नाही आणि ते निघून जातात, ती घरे नक्कीच शेतातील कोल्ह्यांच्या बिळांसारखी आहेत।
Verse 8
अप्यग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति । त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित् ॥ ८ ॥
हे पतिव्रता भद्रे, मी परदेशी असताना तू चिंता-व्याकुळ होऊन वेळेवर अग्नीत तुपाची आहुती दिली नाहीस का?
Verse 9
यत्पूजया कामदुघान्याति लोकान्गृहान्वित: । ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णो: सर्वदेवात्मनो मुखम् ॥ ९ ॥
अग्नीची व ब्राह्मणांची पूजा केल्याने गृहस्थ इच्छित फल मिळवून उच्च लोकांत वास करतो; कारण यज्ञाग्नी व ब्राह्मण हे सर्वदेवात्मा श्रीविष्णूचे मुख मानले जातात।
Verse 10
अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि । लक्षयेऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम् ॥ १० ॥
हे मनस्विनी, तुझे सर्व पुत्र कुशल आहेत ना? तुझ्या म्लान मुखलक्षणांवरून मला दिसते की तुझे मन अस्वस्थ आहे; असे का?
Verse 11
श्रीअदितिरुवाच भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन्धर्मस्यास्य जनस्य च । त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन्गृहा इमे ॥ ११ ॥
श्री अदिती म्हणाली: हे ब्राह्मणस्वामी, ब्राह्मण, गायी, धर्म आणि लोककल्याण सर्व मंगल आहे. हे गृहमेधिन्, धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाचे श्रेष्ठ क्षेत्र गृहस्थाश्रमच आहे; म्हणून हे घर सौभाग्यपूर्ण आहे.
Verse 12
अग्नयोऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सव: । सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान्न रिष्यति ॥ १२ ॥
हे प्रिय स्वामी, अग्नी, अतिथी, सेवक आणि भिक्षुक—सर्वांची मी योग्य रीतीने सेवा करते. मी सदैव तुमचे स्मरण करते म्हणून धर्माचा कोणताही भाग दुर्लक्षित होण्याची शक्यता नाही.
Verse 13
को नु मे भगवन्कामो न सम्पद्येत मानस: । यस्या भवान्प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान्प्रभाषते ॥ १३ ॥
हे भगवन् स्वामी, माझ्या मनातील कोणती इच्छा अपूर्ण राहील? आपण प्रजापती आहात आणि स्वतः मला धर्माचे तत्त्व उपदेशिता।
Verse 14
तवैव मारीच मन:शरीरजा: प्रजा इमा: सत्त्वरजस्तमोजुष: । समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेश्वर: ॥ १४ ॥
हे मरीचिपुत्रा! तुझ्या देह व मनापासून उत्पन्न झालेल्या या प्रजा सत्त्व-रज-तम गुणांनी युक्त आहेत; देव-असुरांमध्ये तू समदर्शी आहेस. तरीही सर्वसम भगवान् भक्तांवर विशेष कृपा करतात.
Verse 15
तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत । हृतश्रियो हृतस्थानान्सपत्नै: पाहि न: प्रभो ॥ १५ ॥
म्हणून, हे ईश्वर, हे सुव्रता! तुझ्या दासीचे कल्याण विचार. प्रतिस्पर्धी दैत्यांनी आमची श्री व स्थान हिरावून घेतले; हे प्रभो, आमचे रक्षण कर.
Verse 16
परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे । ऐश्वर्यं श्रीर्यश: स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम ॥ १६ ॥
प्रबळ शत्रू दैत्यांनी मला निर्वासित केले; मी संकटसागरात बुडत आहे. माझे ऐश्वर्य, श्री, यश आणि निवासस्थान सर्व हिरावले गेले आहे.
Verse 17
यथा तानि पुन: साधो प्रपद्येरन् ममात्मजा: । तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम ॥ १७ ॥
हे साधो, कल्याण देणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ! आमची अवस्था विचारून असे कल्याण कर की माझे पुत्र जे हरवले आहे ते पुन्हा प्राप्त करतील.
Verse 18
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितोऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव । अहो मायाबलं विष्णो: स्नेहबद्धमिदं जगत् ॥ १८ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—अदितीने अशी विनंती केल्यावर कश्यप मुनी जणू हसले आणि म्हणाले, “अहो! विष्णूची मायाशक्ती किती प्रबळ आहे; या जगाला संततिस्नेहाने बांधले आहे!”
Verse 19
क्व देहो भौतिकोऽनात्मा क्व चात्मा प्रकृते: पर: । कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम् ॥ १९ ॥
हा भौतिक देह पंचमहाभूतांचा बनलेला असून आत्मा नाही; आणि आत्मा तर प्रकृतीच्या पलीकडे, शुद्ध व नित्य आहे. देहाभिमानामुळेच कोणी पती, पुत्र इत्यादी म्हणवतो; हे संबंध भ्रममात्र आहेत—मोहच कारण आहे.
Verse 20
उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् । सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम् ॥ २० ॥
हे अदिती, भगवान् जनार्दन पुरुषोत्तमाची भक्तिसेवा कर—तो सर्वांचा स्वामी, शत्रूंचा दमनकर्ता आणि सर्वांच्या हृदयगुहेत वास करणारा आहे. तोच वासुदेव, जगद्गुरु श्रीकृष्ण, सर्वांना मंगल वर देण्यास समर्थ आहे.
Verse 21
स विधास्यति ते कामान्हरिर्दीनानुकम्पन: । अमोघा भगवद्भक्तिर्नेतरेति मतिर्मम ॥ २१ ॥
दीनांवर दया करणारा हरि तुझ्या सर्व इच्छा पूर्ण करील, कारण भगवद्भक्ती अमोघ आहे. भक्तीखेरीज इतर उपाय निष्फळ—हेच माझे मत आहे.
Verse 22
श्रीअदितिरुवाच केनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् । यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम् ॥ २२ ॥
श्रीमती अदिती म्हणाली: हे ब्राह्मण, मला अशी विधी सांगा ज्याने मी जगत्पती भगवानांची उपासना करीन, आणि ते प्रसन्न होऊन माझा सत्यसंकल्प व मनोऱथ पूर्ण करतील.
Verse 23
आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् । आशु तुष्यति मे देव: सीदन्त्या: सह पुत्रकै: ॥ २३ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ, कृपा करून मला ती विधी व उपासनेचा क्रम सांगा, ज्याने माझा देव लवकर प्रसन्न होईल. मी पुत्रांसह मोठ्या संकटात आहे; भक्तीने प्रभूची पूजा करून तो आम्हाला या घोर अवस्थेतून शीघ्र वाचवो.
Verse 24
श्रीकश्यप उवाच एतन्मे भगवान्पृष्ट: प्रजाकामस्य पद्मज: । यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम् ॥ २४ ॥
श्री कश्यप मुनी म्हणाले—संततीची इच्छा धरून मी कमलज ब्रह्मदेवांना प्रश्न केला. त्यांनी मला जी विधी सांगितली, तीच केशवाला संतुष्ट करणारे व्रत मी तुम्हाला सांगतो।
Verse 25
फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् । अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वित: ॥ २५ ॥
फाल्गुन महिन्याच्या शुक्ल पक्षात बारा दिवस पयोव्रत करावे. परम भक्तीने कमलनयन अरविंदाक्ष भगवंताची पूजा करावी।
Verse 26
सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्नायात् क्रोडविदीर्णया । यदि लभ्येत वै स्रोतस्येतं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ २६ ॥
अमावस्येच्या दिवशी, वराहाने उकरलेली माती मिळाल्यास ती अंगाला लावून वाहत्या नदीत स्नान करावे. स्नान करताना हा मंत्र म्हणावा।
Verse 27
त्वं देव्यादिवराहेण रसाया: स्थानमिच्छता । उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय ॥ २७ ॥
हे देवी पृथ्वी! रसातळात स्थान इच्छित असता आदिवराहरूप भगवंताने तुला उचलून वर आणले. तुला नमस्कार; माझे पाप नष्ट कर.
Verse 28
निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत् समाहित: । अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि ॥ २८ ॥
त्यानंतर नित्य आत्मनियम पूर्ण करून, एकाग्रचित्ताने देवाची अर्चना करावी—मूर्तीत, वेदी/स्थंडिलात, सूर्यांत, जलात, अग्नीत आणि गुरूमध्येही।
Verse 29
नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे । सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥ २९ ॥
हे भगवन् वासुदेव, महापुरुष! जो सर्वांच्या हृदयात वास करता आणि ज्यामध्ये सर्वांचे अस्तित्व आहे, सर्वसाक्षी तुला माझा सादर नमस्कार।
Verse 30
नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे ॥ ३० ॥
हे अव्यक्त, अतिसूक्ष्म, प्रधान-पुरुष! चोवीस तत्त्वांचा ज्ञाता आणि गुणसंख्येचा हेतु असलेल्या सांख्य-योगाचा प्रवर्तक, तुला माझा सादर नमस्कार।
Verse 31
नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतु:शृङ्गाय तन्तवे । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नम: ॥ ३१ ॥
दोन शिर, तीन पाद, चार शृंग आणि तंतु-स्वरूप, सात हस्त असलेल्या यज्ञ-स्वरूप प्रभूला नमस्कार; ज्यांचे आत्मस्वरूप त्रयी-विद्या आहे, त्यांना माझा प्रणाम।
Verse 32
नम: शिवाय रुद्राय नम: शक्तिधराय च । सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नम: ॥ ३२ ॥
हे रुद्र, हे शिव! शक्तिधर, सर्व विद्यांचा अधिपती आणि सर्व भूतांचा स्वामी, तुला माझा नमस्कार।
Verse 33
नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ॥ ३३ ॥
हिरण्यगर्भ-स्वरूप, प्राण-स्वरूप, जगताचा आत्मा! योग-ऐश्वर्याचे शरीर असलेल्या आणि योगाचा हेतु असलेल्या प्रभू, तुला माझा प्रणाम।
Verse 34
नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नम: । नारायणाय ऋषये नराय हरये नम: ॥ ३४ ॥
हे आदिदेवा, अंतःकरणातील साक्षी प्रभो, तुला नमस्कार. नर-नारायण ऋषिरूपाने मानवदेहधारी हरि नारायणाला माझा प्रणाम.
Verse 35
नमो मरकतश्यामवपुषेऽधिगतश्रिये । केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥ ३५ ॥
मरकतासारख्या श्याम देहधारी, श्रीलक्ष्मीला अधीन ठेवणाऱ्या प्रभूला नमस्कार. हे केशवा, पीतांबरधारी, तुला वारंवार प्रणाम.
Verse 36
त्वं सर्ववरद: पुंसां वरेण्य वरदर्षभ । अतस्ते श्रेयसे धीरा: पादरेणुमुपासते ॥ ३६ ॥
हे वरेण्य प्रभो, वर देणाऱ्यांत श्रेष्ठ! तू सर्वांना वर देणारा आहेस; म्हणून धीर जन आपल्या कल्याणासाठी तुझ्या चरणकमळांच्या रजाचे उपासन करतात.
Verse 37
अन्ववर्तन्त यं देवा: श्रीश्च तत्पादपद्मयो: । स्पृहयन्त इवामोदं भगवान्मे प्रसीदताम् ॥ ३७ ॥
ज्यांच्या चरणकमळांची सेवा देव व श्रीलक्ष्मीही करतात, आणि त्या चरणांचा सुगंध जणू आसुसून मानतात—तो भगवान माझ्यावर प्रसन्न होवो.
Verse 38
एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् । अर्चयेच्छ्रद्धया युक्त: पाद्योपस्पर्शनादिभि: ॥ ३८ ॥
कश्यप मुनी म्हणाले: या मंत्रांनी हृषीकेशाचे आवाहन करून, श्रद्धा-भक्तीने पाद्य, अर्घ्य, आचमन इत्यादी अर्पण करत केशव—कृष्ण—परम भगवानाची पूजा करावी.
Verse 39
अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यै: पयसा स्नपयेद् विभुम् । वस्त्रोपवीताभरणपाद्योपस्पर्शनैस्तत: । गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ३९ ॥
प्रारंभी भक्ताने द्वादशाक्षरी मंत्र जपून गंध, माळा, धूप इत्यादी अर्पण करावे. नंतर प्रभूला दुधाने स्नान घालून वस्त्रे, यज्ञोपवीत व अलंकार धारण करावेत. पाद्य देऊन पुन्हा सुगंधी पुष्प, धूप आदींनी आराधना करावी.
Verse 40
शृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति । ससर्पि: सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥ ४० ॥
विभव असल्यास दुधात शिजवलेले उत्तम शालीअन्न नैवेद्य अर्पण करावे. तूप व गूळ घालून ते देऊन, त्याच मूलमंत्राचा जप करत अग्नीत आहुती द्यावी.
Verse 41
निवेदितं तद्भक्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वयम् । दत्त्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥ ४१ ॥
निवेदित प्रसाद भगवानाच्या वैष्णव भक्ताला द्यावा, किंवा त्याला काही देऊन उरलेला स्वतः ग्रहण करावा. नंतर देवाला आचमन अर्पण करून पुन्हा अर्चना करावी आणि तांबूल (पान)ही निवेदित करावे.
Verse 42
जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभि: प्रभुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद् दण्डवन्मुदा ॥ ४२ ॥
त्यानंतर मंत्राचा १०८ वेळा जप करावा आणि स्तोत्रांनी प्रभूची स्तुती करावी. मग प्रदक्षिणा घालून शेवटी आनंदाने दंडवत् प्रणाम करावा.
Verse 43
कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत् तत: । द्वयवरान्भोजयेद् विप्रान्पायसेन यथोचितम् ॥ ४३ ॥
देवाला अर्पण केलेल्या पुष्प-जल इत्यादींचा शेष भाग शिरावर धारण करून नंतर देवाचे उद्वासन (समापन) करावे. त्यानंतर यथोचित पायस (खीर) देऊन किमान दोन श्रेष्ठ ब्राह्मणांना भोजन घालावे.
Verse 44
भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्नापयित्वार्चेद् यावद्व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥
भोजन घातलेल्या पूज्य ब्राह्मणांचा यथोचित सन्मान करून, त्यांची आज्ञा घेऊन मित्र व स्वजनांसह उरलेला प्रसाद ग्रहण करावा. त्या रात्री कठोर ब्रह्मचर्य पाळावे; दुसऱ्या दिवशी सकाळी पुन्हा स्नान करून शुद्ध व एकाग्र होऊन भगवान विष्णूच्या विग्रहाला दुधाने स्नान घालून पूर्वोक्त विधीने व्रतसमाप्तीपर्यंत पूजा करावी.
Verse 45
भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्नापयित्वार्चेद् यावद्व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥
भोजन घातलेल्या पूज्य ब्राह्मणांचा यथोचित सन्मान करून, त्यांची आज्ञा घेऊन मित्र व स्वजनांसह उरलेला प्रसाद ग्रहण करावा. त्या रात्री कठोर ब्रह्मचर्य पाळावे; दुसऱ्या दिवशी सकाळी पुन्हा स्नान करून शुद्ध व एकाग्र होऊन भगवान विष्णूच्या विग्रहाला दुधाने स्नान घालून पूर्वोक्त विधीने व्रतसमाप्तीपर्यंत पूजा करावी.
Verse 46
पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद् विष्णवर्चनादृत: । पूर्ववज्जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥ ४६ ॥
फक्त दूधाहार करून, श्रद्धा व भक्तीने भगवान विष्णूची आराधना करत हे व्रत करावे. पूर्वीप्रमाणे अग्नीत आहुती द्यावी आणि ब्राह्मणांनाही भोजन घालावे.
Verse 47
एवं त्वहरह: कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् । हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम् ॥ ४७ ॥
अशा प्रकारे बारा दिवस दररोज हे पयोव्रत करावे—हरिची आराधना, होम, पूजन आणि ब्राह्मणांचे तर्पण-भोजन करावे.
Verse 48
प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच्छुक्लत्रयोदशीम् । ब्रह्मचर्यमध:स्वप्नं स्नानं त्रिषवणं चरेत् ॥ ४८ ॥
प्रतिपदेपासून शुक्ल त्रयोदशीपर्यंत पूर्ण ब्रह्मचर्य पाळावे, जमिनीवर शयन करावे आणि दिवसातून तीन वेळा स्नान करून व्रत करावे.
Verse 49
वर्जयेदसदालापं भोगानुच्चावचांस्तथा । अहिंस्र: सर्वभूतानां वासुदेवपरायण: ॥ ४९ ॥
या काळात निरर्थक भौतिक विषयांची व इंद्रियभोगाची चर्चा टाळावी. सर्व जीवांप्रती मत्सररहित, अहिंसक राहून वासुदेव-परायण शुद्ध व सरल भक्त व्हावे.
Verse 50
त्रयोदश्यामथो विष्णो: स्नपनं पञ्चकैर्विभो: । कारयेच्छास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदै: ॥ ५० ॥
त्यानंतर त्रयोदशीच्या दिवशी शास्त्रज्ञ ब्राह्मणांच्या साहाय्याने, शास्त्रविधीनुसार प्रभु विष्णूचे पाच द्रव्यांनी (दूध, दही, तूप, साखर, मध) स्नान घालावे.
Verse 51
पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥
पैसा खर्च न करण्याची कंजूषवृत्ती सोडून, सर्वांच्या हृदयात स्थित शिपिविष्ट विष्णूची भव्य पूजा करावी. तूप व दूधात धान्य शिजवून चरू तयार करून, एकाग्रतेने पुरुषसूक्त जपत यजन करावे आणि अनेक रसांनी युक्त उत्तम नैवेद्य अर्पण करावा—याने परमपुरुष प्रसन्न होतो.
Verse 52
पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥
पैसा खर्च न करण्याची कंजूषवृत्ती सोडून, सर्वांच्या हृदयात स्थित शिपिविष्ट विष्णूची भव्य पूजा करावी. तूप व दूधात धान्य शिजवून चरू तयार करून, एकाग्रतेने पुरुषसूक्त जपत यजन करावे आणि अनेक रसांनी युक्त उत्तम नैवेद्य अर्पण करावा—याने परमपुरुष प्रसन्न होतो.
Verse 53
आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभि: । तोषयेदृत्विजश्चैव तद्विद्ध्याराधनं हरे: ॥ ५३ ॥
वेदज्ञानसंपन्न आचार्य व त्यांच्या सहाय्यक ऋत्विजांना वस्त्रे, अलंकार व गायी देऊन संतुष्ट करावे. हेच हरि-आराधन, म्हणजेच विष्णु-आराधन, असे समजावे.
Verse 54
भोजयेत् तान्गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते । अन्यांश्च ब्राह्मणाञ्छक्त्या ये च तत्र समागता: ॥ ५४ ॥
हे शुचिस्मिते शुभे! उत्तम अन्नाने गुणवान आचार्य व त्यांच्या ऋत्विजांना तृप्त करावे, आणि तेथे जमलेल्या ब्राह्मणांसह इतरांनाही प्रसाद वाटून संतुष्ट करावे।
Verse 55
दक्षिणां गुरवे दद्यादृत्विग्भ्यश्च यथार्हत: । अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत्समुपागतान् ॥ ५५ ॥
गुरूला व ऋत्विजांना यथायोग्य दक्षिणा द्यावी—वस्त्रे, अलंकार, गायी व धन इत्यादी; आणि प्रसाद वाटून जमलेल्या सर्वांना, चांडाळांनाही, तृप्त करावे।
Verse 56
भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु । विष्णोस्तत्प्रीणनं विद्वान्भुञ्जीत सह बन्धुभि: ॥ ५६ ॥
दीन, अंध, कृपण इत्यादी सर्वांनी भोजन केल्यावर, सर्वांना विष्णु-प्रसादाने तृप्त केल्याने विष्णु प्रसन्न होतो हे जाणून, यज्ञकर्ता मग आपल्या बंधुजनांसह प्रसाद ग्रहण करावा।
Verse 57
नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभि: स्वस्तिवाचकै: । कारयेत्तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम् ॥ ५७ ॥
प्रतिपदा ते त्रयोदशीपर्यंत दररोज नृत्य, वाद्य, गीत, स्तुती, स्वस्तिवाचन आणि श्रीमद्भागवत-कथा यांच्या संगतीने हा विधी चालू ठेवावा; अशा रीतीने भगवंताची नित्य पूजा करावी।
Verse 58
एतत्पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् । पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥ ५८ ॥
हे ‘पयोव्रत’ नावाचे परम पुरुषाच्या आराधनेचे श्रेष्ठ व्रत आहे. हे मला माझ्या पितामह ब्रह्मांनी सांगितले, आणि तेच मी तुला सविस्तर सांगितले आहे।
Verse 59
त्वं चानेन महाभागे सम्यक्चीर्णेन केशवम् । आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम् ॥ ५९ ॥
हे महाभाग्यवती, शुद्ध भावाने मन स्थिर करून हे पयो-व्रत नीट आचर आणि अव्यय भगवान केशवाचे भक्तिभावाने भजन कर।
Verse 60
अयं वै सर्वयज्ञाख्य: सर्वव्रतमिति स्मृतम् । तप:सारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम् ॥ ६० ॥
हे पयो-व्रत ‘सर्वयज्ञ’ व ‘सर्वव्रत’ म्हणून स्मृत आहे. हे भद्रे, हे तपाचे सार, दानाचे स्वरूप आणि परमेश्वराला तृप्त करणारा उपाय आहे.
Verse 61
त एव नियमा: साक्षात्त एव च यमोत्तमा: । तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्यधोक्षज: ॥ ६१ ॥
हेच प्रत्यक्ष सर्वोत्तम नियम आणि हेच श्रेष्ठ यम आहेत. याच्यामुळे तप, दान, व्रत व यज्ञ सफल होतात, कारण याने अधोक्षज भगवान तुष्ट होतात.
Verse 62
तस्मादेतद्व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर । भगवान्परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति ॥ ६२ ॥
म्हणून, हे भद्रे, श्रद्धेने व सावधपणे हे व्रत आचर, नियमांचे कठोर पालन कर. भगवान प्रसन्न होऊन लवकरच तुला वर देतील.
Frequently Asked Questions
Payo-vrata functions as a bridge from crisis to avatāra: it converts Aditi’s political loss into devotional qualification. The ritual’s elements—purity, mantra, Deity worship, feeding brāhmaṇas, celibacy, simplicity, and prasāda distribution—are framed as bhakti-aṅgas meant to please Keśava, establishing that lasting protection comes from Vāsudeva rather than from mere strategy or lineage power.
He first checks for disruptions in dharma within the āśrama—neglect of guests, sacrificial fire, and brāhmaṇa honor—because in Bhāgavata ethics, social and cosmic stability mirrors household religiosity. When Aditi confirms these duties are intact, the narrative clarifies that her grief is not domestic failure but the devas’ dispossession, which must be remedied through the Lord’s favor.
Kaśyapa states he received the method from Lord Brahmā. This establishes paramparā-authority (śāstric transmission) and signals that the vow is not a private invention but a vetted Vedic process, now repurposed in the Bhāgavata to culminate in devotion to Keśava.
Because the Bhāgavata frames Viṣṇu worship as inherently expansive and compassionate: the yajamāna’s offering becomes sanctified food meant for broad distribution. The text explicitly links the Lord’s pleasure to the community being fed, teaching that devotion expresses itself as both reverence to learned guides and mercy to all beings.