Adhyaya 9
Book 4, Chapter 9 operationalizes Kaṇṭakaśodhana by converting theft and administrative corruption into a measurable enforcement schedule. The chapter begins with internal control: the Samāhartṛ and Pradeṣṭṛ must first regulate (niyamana) the Adhyakṣas and their staffs, signaling that the state’s extraction apparatus must be disciplined before it disciplines society. It then grades crimes against royal assets—mines, workshops, stores, armories, treasury, and even the gaming house—using penalties pegged to the value stolen and the sensitivity of the site. The text further differentiates concealed daytime theft from forcible robbery, and adds multipliers for armed seizure. Finally, it addresses institutional violence and fraud: forgery in orders/seals and judicial misconduct, prescribing sāhasa-fines up to capital punishment. In the Vijigīṣu’s power structure, this chapter fortifies the Kośa limb by reducing leakage, enforcing trust in adjudication, and making coercion predictable—thereby stabilizing revenue flows that fund fortifications, army, and diplomacy.
Sutras
Sutra 1
समाहर्तृप्रदेष्टारः पूर्वमध्यक्षाणामध्यक्षपुरुषाणां च नियमनं कुर्युः ॥ कZ_०४.९.०१ ॥
समाहर्ता व प्रदेष्टा यांनी प्रथम विभागाध्यक्ष व त्यांच्या अधीनस्थ कर्मचाऱ्यांवर नियंत्रण व देखरेख प्रस्थापित करावी.
Sutra 2
खनिसारकर्मान्तेभ्यः सारं रत्नं वापहरतः शुद्धवधः ॥ कZ_०४.९.०२ ॥
खाणी किंवा राज्यकर्मशाळांतून सार (धातुनिष्कर्ष) किंवा रत्न चोरणाऱ्यास मृत्युदंड आहे.
Sutra 3
फल्गुद्रव्यकर्मान्तेभ्यः फल्गु द्रव्यमुपस्करं वा पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०४.९.०३ ॥
कमी-मूल्य वस्तूंच्या कार्यशाळांतून तुच्छ द्रव्य किंवा उपकरण चोरणाऱ्यास प्रथम (कनिष्ठ) साहसदंड होईल.
Sutra 4
पण्यभूमिभ्यो वा राजपण्यं माषमूल्यादूर्ध्वमापादमूल्यादित्यपहरतो द्वादशपणो दण्डः आद्विपादमूल्यादिति चतुर्विंशतिपणः आत्रिपादमूल्यादिति षट्त्रिंशत्पणः आपणमूल्यादित्यष्टचत्वारिंशत्पणः आद्विपणमूल्यादिति पूर्वः साहसदण्डः आचतुष्पणमूल्यादिति मध्यमः आष्टपणमूल्यादित्युत्तमः आदशपणमूल्यादिति वधः ॥ कZ_०४.९.०४ ॥
बाजार-भूमीतून राजपण्य चोरल्यास: माष-मूल्यापेक्षा अधिक व पाद-मूल्यापर्यंत असल्यास १२ पण दंड; दोन पाद-मूल्य असल्यास २४ पण; तीन पाद-मूल्य असल्यास ३६ पण; एक पण-मूल्य असल्यास ४८ पण। दोन पण-मूल्यापासून प्रथम साहसदंड; चार पण-मूल्यापासून मध्यम साहसदंड; आठ पण-मूल्यापासून उत्तम साहसदंड; दहा पण-मूल्यापासून वध (मृत्युदंड)।
Sutra 5
कोष्ठपण्यकुप्यायुधागारेभ्यः कुप्यभाण्डोपस्करापहारेष्वर्धमूल्येषु एत एव दण्डाः ॥ कZ_०४.९.०५ ॥
कोठार, मालभांडार किंवा शस्त्रागार येथून उपभोग्य वस्तू, भांडी किंवा उपकरणे चोरल्यास—मूल्यांकन अर्ध्या किमतीने केल्यावर—पूर्वी सांगितलेले तेच दंड लागू होतील।
Sutra 6
कोशभाण्डागाराक्षशालाभ्यश्चतुर्भागमूल्येषु एत एव द्विगुणा दण्डाः ॥ कZ_०४.९.०६ ॥
कोष/भांडारगृह आणि जुगारघर येथून चोरी झाल्यास—जिथे मूल्यांकन चतुर्थांश किमतीने केले जाते—तेच दंड लागू होतील, पण दुप्पट।
Sutra 7
चोराणामभिप्रधर्षणे चित्रो घातः ॥ कZ_०४.९.०७ ॥
पकडताना चोरांनी हिंसक हल्ला केल्यास त्यांना ‘चित्र’ (उदाहरणार्थ/सार्वजनिक, कठोर) वधदंड द्यावा।
Sutra 8
इति राजपरिग्रहेषु व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.९.०८ ॥
अशा प्रकारे राजकीय ताब्यातील/अधिकारातील मालमत्तेबाबत (दंड) स्पष्ट केले आहे।
Sutra 9
बाह्येषु तु प्रच्छन्नमहनि क्षेत्रखलवेश्मापणेभ्यः कुप्यभाण्डमुपस्करं वा माषमूल्यादूर्ध्वमापादमूल्यादित्यपहरतस्त्रिपणो दण्डः गोमयप्रदेहेन वा प्रलिप्यावघोषणमाद्विपादमूल्यादिति षट्पणः गोमयभस्मना वा प्रलिप्यावघोषणमात्रिपादमूल्यादिति नवपणः गोमयभस्मना वा प्रलिप्यावघोषणं शरावमेखलया वा आपणमूल्यादिति द्वादशपणः मुण्डनं प्रव्राजनं वा आद्विपणमूल्यादिति चतुर्विंशतिपणः मुण्डस्येष्टकाशकलेन प्रव्राजनं वा आचतुष्पणमूल्यादिति षट्त्रिंशत्पणह् आपञ्चपणमूल्यादित्यष्टचत्वारिंशत्पणः आदशपणमूल्यादिति पूर्वः साहसदण्डह् आविंशतिपणमूल्यादित्द्विशतह् आत्रिंशत्पणमूल्यादिति पञ्चशतह् आचत्वारिंशत्पणमूल्यादिति साहस्रह् आपञ्चाशत्पणमूल्यादिति वधः ॥ कZ_०४.९.०९ ॥
परंतु बाह्य (खाजगी) प्रकरणांत—दिवसा लपून शेत, खळे, घरे किंवा दुकाने येथून उपभोग्य वस्तू, भांडी किंवा उपकरणे चोरल्यास—माषापेक्षा अधिक व पादपर्यंतच्या किमतीस ३ पण दंड। दोन पाद किमतीस ६ पण, आणि गोमयलेपन करून जाहीर घोषणा। तीन पाद किमतीस ९ पण, आणि गोमय-भस्मलेपन करून घोषणा। एक पण किमतीस १२ पण, आणि गोमय-भस्मलेपन करून किंवा शराव-मेखला (तुटलेल्या मडक्याच्या तुकड्यांची कंबरपट्टी) घालून घोषणा। दोन पण किमतीस २४ पण, तसेच मुंडन व/किंवा प्रव्राजन (निर्वासन)। चार पण किमतीस ३६ पण, तसेच मुंडनासह विटेच्या तुकड्याचा ठसा/चिन्ह लावून प्रव्राजन। पाच पण किमतीस ४८ पण। दहा पण किमतीस पहिला साहस-दंड। वीस पण किमतीस २००। तीस पण किमतीस ५००। चाळीस पण किमतीस १,०००। पन्नास पण किमतीस वध।
Sutra 10
प्रसह्य दिवा रात्रौ वान्तर्यामिकमपहरतोऽर्धमूल्येषु एत एव दण्डाः ॥ कZ_०४.९.१० ॥
जो कोणी दिवसा किंवा रात्री बळजबरीने मालमत्ता हिसकावून घेतो, किंवा घराच्या/खाजगी आतील भागातून चोरी करतो—अर्ध्या किमतीने मूल्यांकन केल्यास—त्याच दंडांची अंमलबजावणी होते।
Sutra 11
प्रसह्य दिवा रात्रौ वा सशस्त्रस्यापहरतश्चतुर्भागमूल्येषु एत एव द्विगुणा दण्डाः ॥ कZ_०४.९.११ ॥
जो बलपूर्वक—दिवसा किंवा रात्री—माल हिसकावतो, किंवा शस्त्र घेऊन चोरी करतो, त्याच्यासाठी एक-चतुर्थांश मूल्य-श्रेणीतील चोरीसाठी ठरवलेले दंड हेच दुप्पट करावेत.
Sutra 12
कुटुंबिकाध्यक्षमुख्यस्वामिनां कूटशासनमुद्राकर्मसु पूर्वमध्योत्तमवधा दण्डाः यथापराधं वा ॥ कZ_०४.९.१२ ॥
कुटुंबिक, अध्यक्ष, मुख्य अधिकारी व स्वामी यांनी बनावट शासन/आदेश किंवा बनावट मुद्रा-कार्य (मोहोरकाम) केल्यास, अपराधाच्या तीव्रतेनुसार प्रथम, मध्यम व उत्तम (अत्युच्च)—यात वध (मृत्युदंड)ही समाविष्ट—दंड होतील.
Sutra 13
धर्मस्थश्चेद्विवदमानं पुरुषं तर्जयति भर्त्सयत्यपसारयत्यभिग्रसते वा पूर्वमस्मै साहसदण्डं कुर्यात् वाक्पारुष्ये द्विगुणम् ॥ कZ_०४.९.१३ ॥
जर न्यायाधीश (धर्मस्थ) वाद करणाऱ्या व्यक्तीस धमकावतो, शिवीगाळ करतो, दूर लोटतो किंवा दडपतो, तर त्याला प्रथम-श्रेणी साहसदंड द्यावा; वाक्-पारुष्य (कटु/अपमानकारक भाषण) असल्यास दंड दुप्पट करावा.
Sutra 14
पृच्छ्यं न पृच्छति अपृच्छ्यं पृच्छति पृष्ट्वा वा विसृजति शिक्षयति स्मारयति पूर्वं ददाति वा इति मध्यममस्मै साहसदण्डं कुर्यात् ॥ कZ_०४.९.१४ ॥
न्यायाधीशाने जे विचारणे आवश्यक आहे ते न विचारणे, जे विचारू नये ते विचारणे, चौकशी करूनही पक्षकाराला सोडून देणे, पक्षकाराला शिकवणे/सुचवणे, काय बोलायचे ते आठवण करून देणे, किंवा आधीच लाभ देणे—असे केल्यास त्यास मध्यम दर्जाचा साहस-दंड करावा.
Sutra 15
देयं देशं न पृच्छति अदेयं देशं पृच्छति कार्यमदेशेनातिवाहयति छलेनातिहरति कालहरणेन श्रान्तमपवाहयति मार्गापन्नं वाक्यमुत्क्रमयति मतिसाहाय्यं साक्षिभ्यो ददाति तारितानुशिष्टं कार्यं पुनरपि गृह्णाति उत्तममस्मै साहसदण्डं कुर्यात् ॥ कZ_०४.९.१५ ॥
न्यायाधीशाने योग्य ठिकाण/अधिकारक्षेत्राबाबत चौकशी न करणे, अयोग्य ठिकाणाबाबत चौकशी करणे, प्रकरण अयोग्य मंचात ओढणे, कपटाने निकाल लावणे, जाणूनबुजून विलंब करून पक्षकाराला थकवणे, नोंदवलेल्या विधानांच्या योग्य क्रम/मार्गापासून हटणे, साक्षींना ‘बौद्धिक मदत’ देणे, किंवा निकाली काढलेले व निर्देशित प्रकरण पुन्हा उघडणे—असे केल्यास त्यास उत्तम (सर्वोच्च) दर्जाचा साहस-दंड करावा.
Sutra 16
पुनरपराधे द्विगुणं स्थानाद्व्यवरोपणं च ॥ कZ_०४.९.१६ ॥
पुन्हा अपराध केल्यास दंड दुप्पट होईल आणि पदावरून हटविणेही करावे.
Sutra 17
लेखकश्चेदुक्तं न लिखति अनुक्तं लिखति दुरुक्तमुपलिखति सूक्तमुल्लिखति अर्थोत्पत्तिं वा विकल्पयति इति पूर्वमस्मै साहसदण्डं कुर्याद् यथापराधं वा ॥ कZ_०४.९.१७ ॥
लेखकाने सांगितलेले न लिहिणे, न सांगितलेले लिहिणे, चुकीचे सांगितलेले घुसडणे, योग्य सांगितलेले काढून टाकणे, किंवा नमूद आर्थिक निष्कर्षात फेरफार करणे—असे केल्यास त्यास प्रथम दर्जाचा साहस-दंड किंवा अपराधानुसार दंड करावा.
Sutra 18
धर्मस्थः प्रदेष्टा वा हैरण्यदण्डमदण्ड्ये क्षिपति क्षेपद्विगुणमस्मै दण्डं कुर्यात् हीनातिरिक्ताष्टगुणं वा ॥ कZ_०४.९.१८ ॥
न्यायाधीश किंवा प्रदेष्टा (कार्यकारी अधिकारी) दंड न लागणाऱ्या व्यक्तीवर आर्थिक दंड लावल्यास, त्यास चुकीने लावलेल्या दंडाच्या दुप्पट दंड करावा; किंवा रक्कम कमी/जास्त लावली असल्यास, त्या कमतरता/अधिकतेच्या प्रमाणात आठपट दंड करावा.
Sutra 19
शरीरदण्डं क्षिपति शारीरमेव दण्डं भजेत निष्क्रयद्विगुणं वा ॥ कZ_०४.९.१९ ॥
एखादा अधिकारी शारीरिक दंड देत असेल, तर त्याने स्वतः तोच शारीरिक दंड भोगावा; किंवा प्रायश्चित्त/भरपाईच्या रकमेचा दुप्पट दंड द्यावा.
Sutra 20
यं वा भूतमर्थं नाशयति अभूतमर्थं करोति तदष्टगुणं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०४.९.२० ॥
जो विद्यमान तथ्य नष्ट करतो किंवा जे अस्तित्वात नाही ते ‘तथ्य’ म्हणून तयार करतो, त्याला आठपट दंड द्यावा.
Sutra 21
धर्मस्थीये चारके बन्धनागारे वा शय्यासनभोजनोच्चारसंचाररोधबन्धनेषु त्रिपणोत्तरा दण्डाः कर्तुः कारयितुश्च ॥ कZ_०४.९.२१ ॥
धर्मस्थीयाच्या ताब्यात (चारक) किंवा कारागृहात, शय्या, आसन, भोजन, मलोत्सर्ग किंवा संचार यांवर अडथळा/बंदी घातल्यास तीन पणांपेक्षा अधिक दंड—करणारा व करविणारा दोघांवर—लागतो.
Sutra 22
चारकादभियुक्तं मुञ्चतो निष्पातयतो वा मध्यमः साहसदण्डः अभियोगदानं च बन्धनागारात्सर्वस्वं वधश्च ॥ कZ_०४.९.२२ ॥
चारक (अभिरक्षा) मधून अभियुक्ताला सोडणारा किंवा अयोग्य रीतीने बाहेर काढणारा यास मध्यम साहसदंड व अभियोगदान (प्रतिस्थानी अभियुक्त देणे) आहे; आणि कारागृहातून (सोडल्यास) सर्वस्व जप्ती व वध आहे.
Sutra 23
बन्धनागाराध्यक्षस्य संरुद्धकमनाख्याय चारयतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः कर्म कारयतो द्विगुणः स्थानान्यत्वं गमयतोऽन्नपानं वा रुन्धतः षण्णवतिर्दण्डः परिक्लेशयत उत्कोटयतो वा मध्यमः साहसदण्डः घ्नतः साहस्रः ॥ कZ_०४.९.२३ ॥
कारागृहाध्यक्षाने एखाद्या बंदिवानास नोंद/घोषणा न करता बंद ठेवले तर २४ पण दंड; त्याच्याकडून काम करून घेतले तर दंड दुप्पट; त्याला दुसऱ्या ठिकाणी हलवले किंवा अन्न‑पाणी रोखले तर ९६ पण दंड; त्याला छळले किंवा खंडणी/लाच उकळली तर मध्यम साहसदंड; आणि त्याला ठार मारले तर १००० (पण) दंड।
Sutra 24
परिगृहीतां दासीमाहितिकां वा संरुद्धिकामधिचरतः पूर्वः साहसदण्डः चोरडामरिकभार्यां मध्यमः संरुद्धिकामार्यामुत्तमः ॥ कZ_०४.९.२४ ॥
अटकेत असलेल्या स्त्री—दासी किंवा सेविका/भाडोत्री—हिच्यावर बलात्कार केल्यास प्रथम साहसदंड; ती चोर किंवा दरोडेखोर/बंडखोराची पत्नी असल्यास मध्यम; आणि ती अटकेत असलेली आर्या (स्वतंत्र/कुलीन स्त्री) असल्यास उत्तम साहसदंड।
Sutra 25
संरुद्धस्य वा तत्रैव घातः ॥ कZ_०४.९.२५ ॥
किंवा बंदिवानास तिथेच (हिरासतीत) ठार मारल्यास, त्यानुसार दंड होईल।
Sutra 26
तदेवाक्षणगृहीतायामार्यायां विद्यात्दास्यां पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०४.९.२६ ॥
हाच नियम योग्य कारणांशिवाय पकडलेल्या आर्या (स्वतंत्र/कुलीन स्त्री) बाबतही समजावा; दासीसाठी प्रथम साहसदंड।
Sutra 27
चारकमभित्त्वा निष्पातयतो मध्यमः भित्त्वा वधः बन्धनागारात्सर्वस्वं वधश्च ॥ कZ_०४.९.२७ ॥
भिंत/कुंपण न फोडता बंदिवानास पळवून लावल्यास मध्यम (साहस) दंड; भिंत/कुंपण फोडून पळविल्यास मृत्युदंड; आणि कारागृहातून पळविल्यास सर्वस्व जप्ती व मृत्युदंड।
Sutra 28
शोधयेयुश्च शुद्धास्ते पौरजानपदान्दमैः ॥ कZ_०४.९.२८च्द् ॥
आणि ते शुद्ध झाल्यावर, दमन/सुधारक उपायांनी नगरवासी व जनपदवासी यांना शिस्त लावावी.
Frequently Asked Questions
Revenue integrity (kośa-surakṣā) and public confidence in enforcement: predictable sanctions reduce theft incentives, prevent insider leakage, and keep mines/workshops/stores productive—funding army, wages, and public order.
Ranges from graded paṇa-fines indexed to stolen value, to sāhasa-daṇḍas (pūrva/madhyama/uttama), to public shaming (avaghōṣaṇa), shaving/banishment (muṇḍana/pravrājana), and up to capital punishment (vadha/śuddhavadha), especially for theft of mines/workshop valuables, high-value robbery, armed seizure, forgery of orders/seals, and severe judicial abuse.