Adhyaya 6
Book 4 operationalizes daṇḍanīti as municipal and investigative procedure: the king’s coercive power is converted into routines that keep the capital governable. In the Saptāṅga frame, the durga is not merely walls but an administered security ecology—streets, gates, watch, and inquiry. This unit (4.6) assigns clear functional jurisdiction: the pradeṣṭā, supported by a sagopasthānika, conducts external searches and pursuit-routes for thieves, while the nāgarika executes internal fort policing using previously stated indicia (‘nirdiṣṭa-hetu’). The pragmatic objective is to reduce transaction costs of security, deter predation, and protect household integrity (a core unit of production and taxation). For the vijigīṣu, internal order is conquest-capacity: a stable city yields reliable revenue, disciplined subjects, and fewer internal shocks, enabling outward projection. Thus, criminal detection is framed as statecraft, not morality alone—dharma is upheld insofar as it sustains artha and the king’s strategic freedom of action.
Sutras
Sutra 1
सिद्धप्रयोगादूर्ध्वं शङ्कारूपकर्माभिग्रहः ॥ कZ_०४.६.०१ ॥
सिद्ध (परीक्षित) उपायांचा प्रयोग झाल्यानंतर, संशयास्पद वर्तन व लक्षणांच्या आधारे पकड/अटक करावी।
Sutra 2
विरात्रे छन्नकुड्यच्छायासंचारिणं विरूपद्रव्याणामदेशकालविक्रेतारं जातवैरशयं हीनकर्मजातिं ॥ कZ_०४.६.०२f ॥
जो रात्री लपलेल्या भिंतींच्या आडोशाने व सावल्यांतून फिरतो, विचित्र/असामान्य वस्तू अयोग्य ठिकाणी व अयोग्य वेळी विकतो, पक्का वैरभाव मनात ठेवतो, आणि नीच/हिंसक व्यवसाय-प्रकारचा आहे—तो संशयास्पद आहे.
Sutra 3
रूपाभिग्रहस्तु नष्टापहृतमविद्यमानं तज्जातव्यवहारिषु निवेदयेत् ॥ कZ_०४.६.०३ ॥
‘रूपाभिग्रह’ (ओळख/दावा-नियंत्रण) मध्ये हरवलेले किंवा चोरीला गेलेले पण न सापडलेले द्रव्य त्या प्रकारच्या मालाचा व्यवहार करणाऱ्या व्यापाऱ्यांना/सौदागरांना कळवावे।
Sutra 4
तच्चेन्निवेदितमासाद्य प्रच्छादयेयुः साचिव्यकरदोषमाप्नुयुः ॥ कZ_०४.६.०४ ॥
अशी सूचना मिळाल्यानंतरही जर त्यांनी ते लपवले, तर त्यांना ‘सहकारी’ ठरण्याइतका अपराध (साचिव्य-कर-दोष) लागेल।
Sutra 5
अजानन्तोऽस्य द्रव्यस्यातिसर्गेण मुच्येरन् ॥ कZ_०४.६.०५ ॥
ज्यांना याच्या (बेकायदेशीरतेची) माहिती नव्हती, ते द्रव्य सुपूर्द/समर्पित केल्याने जबाबदारीतून मुक्त होतात।
Sutra 6
न चानिवेद्य संस्थाध्यक्षस्य पुराणभाण्डानामाधानं विक्रयं वा कुर्युः ॥ कZ_०४.६.०६ ॥
आणि संस्थाध्यक्षास न कळविता जुने माल गहाण/जमा ठेवणे किंवा विकणे करू नये.
Sutra 7
तच्चेन्निवेदितमासाद्येत रूपाभिगृहीतमागमं पृच्छेत्कुतस्ते लब्धमिति ॥ कZ_०४.६.०७ ॥
आणि अशी सूचना दिल्यानंतर ती वस्तू पकडली/ओळखली गेली तर तिच्या प्राप्तीचा स्रोत विचारावा: ‘तुला हे कुठून मिळाले?’
Sutra 8
स चेत्ब्रूयात्दायाद्यादवाप्तममुष्माल् लब्धं क्रीतं कारितमाधिप्रच्छन्नमयमस्य देशः कालश्चोपसम्प्राप्तेः अयमस्यार्घः प्रमाणं लक्षणं मूल्यं च इति तस्यागमसमाधौ मुच्येत ॥ कZ_०४.६.०८ ॥
तो म्हणाला: ‘हे दाय/वारसा इत्यादीने मिळाले; अमुकाकडून मिळाले; विकत घेतले; बनवून घेतले; किंवा गहाण म्हणून घेतले’; आणि प्राप्तीचे ठिकाण व वेळ, तसेच त्याची किंमत, माप, ओळखचिन्हे व मूल्यांकन सांगितले—तर स्रोताचा निपटारा झाल्यावर त्याला मुक्त करावे.
Sutra 9
नाष्टिकश्चेत्तदेव प्रतिसंदध्यात् यस्या पूर्वो दीर्घश्च परिभोगः शुचिर्वा देशस्तस्य द्रव्यमिति विद्यात् ॥ कZ_०४.६.०९ ॥
हरवलेल्या वस्तूचा दावेदार नसेल तर तीच मालमत्ता पुन्हा वाटप करावी. ज्याचा ताबा-उपभोग आधीपासून व दीर्घकाळचा आहे, किंवा ज्याचा परिसर/ताबा ‘शुद्ध’ (निर्विवाद व प्रतिष्ठित) आहे—त्यालाच मालक मानावे.
Sutra 10
चतुष्पदद्विपदानामपि हि रूपलिङ्गसामान्यं भवति किमङ्ग पुनरेकयोनिद्रव्यकर्तृप्रसूतानां कुप्याभरणभाण्डानामिति ॥ कZ_०४.६.१० ॥
चतुष्पद व द्विपद प्राण्यांतही रूप व ओळखचिन्हांची समानता असू शकते; मग एकाच मूळ द्रव्यापासून आणि एकाच कारागिराकडून तयार झालेल्या कुप्य (निर्मित वस्तू), दागिने व भांडी इत्यादींमध्ये तर समानता अधिकच असेल—म्हणजे ती एकसारखी दिसू शकतात।
Sutra 11
स चेद्ब्रूयात् याचितकमवक्रीतकमाहितकं निक्षेपमुपनिधिं वैयावृत्यकर्म वामुष्य इति तस्यापसारप्रतिसंधानेन मुच्येत ॥ कZ_०४.६.११ ॥
तो म्हणाला—“हे अमुकाचे उधार घेतलेले, विकत घेतलेले, गहाण/ठेव म्हणून दिलेले, ठेव (निक्षेप), लपवलेली ठेव (उपनिधी), किंवा सेवाकर्माची मजुरी आहे”—तर ते योग्य हक्कदाराला परत देऊन (अपसारणाची भरपाई करून) तो मुक्त होईल.
Sutra 12
नैवमित्यपसारो वा ब्रूयात् रूपाभिगृहीतः परस्य दानकारणमात्मनः प्रतिग्रहकारणमुपलिङ्गनं वा दायकदापकनिबन्धकप्रतिग्राहकोपद्रष्टृभिरुपश्रोतृभिर्वा प्रतिसमानयेत् ॥ कZ_०४.६.१२ ॥
तो म्हणाला—“तसे नाही,” किंवा “ते काढून नेले गेले,” असे सांगितले, तर—रूप/ओळखीवरून तो पकडला गेला असल्यास—न्यायालयाने पुष्टी मागावी: देणाऱ्याचे देण्याचे कारण, घेणाऱ्याचे घेण्याचे कारण, किंवा इतर ओळखचिन्हे; आणि ही पुष्टी दाता, देण्याची व्यवस्था करणारा, दस्तऐवज-लेखक, ग्राही, प्रत्यक्षदर्शी किंवा ऐकणारे यांच्यामार्फत करून घ्यावी।
Sutra 13
उज्झितप्रनष्टनिष्पतितोपलब्धस्य देशकाललाभोपलिङ्गनेन शुद्धिः ॥ कZ_०४.६.१३ ॥
टाकून दिलेले, हरवलेले, भटकून/पळून गेलेले, किंवा नंतर सापडलेले असे जे वस्तू मिळवतो, त्याची शुद्धी (निर्दोषता) देश-काल आणि मिळवण्याच्या प्रकाराशी संबंधित पुष्टीचिन्हांद्वारे होते।
Sutra 14
अशुद्धस्तच्च तावच्च दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०४.६.१४ ॥
तो शुद्ध (निर्दोष) ठरला नाही, तर त्या प्रमाणात आणि त्या कालावधीपर्यंत त्याने दंड (दंडरक्कम) द्यावा।
Sutra 15
अन्यथा स्तेयदण्डं भजेत । इति रूपाभिग्रहः ॥ कZ_०४.६.१५ ॥
अन्यथा त्याला चोरीचा दंड भोगावा लागेल। असा ‘रूपाभिग्रह’ (रूप/चिन्हांवरून ओळख) प्रकरणाचा शेवट।
Sutra 16
कर्माभिग्रहस्तु मुषितवेश्मनः प्रवेशनिष्कसनमद्वारेण द्वारस्य संधिना बीजेन वा वेधमुत्तमागारस्य जालवातायननीप्रवेधमारोहणावतरणे च कुड्यस्य वेधमुपखननं वा गूढद्रव्यनिक्षेपणग्रहणोपायमुपदेशोपलभ्यमभ्यन्तरच्छेदोत्करपरिमर्दोपकरणमभ्यन्तरकृतं विद्यात् ॥ कZ_०४.६.१६ ॥
‘कर्माभिग्रह’ (कृत्यांवरून ओळख) असा—ज्या घरात चोरी झाली, तेथे दरवाजाने नव्हे तर दुसऱ्या मार्गाने ये-जा; दरवाजाच्या सांध्यात छिद्र पाडणे किंवा किल्ली/साधनाने उघडणे; उत्तम घराच्या जाळी/खिडकी/वातायनात छिद्र करणे; चढणे-उतरण्यासाठी भिंत भेदणे किंवा बोगदा खणणे; तसेच लपवलेला धनसाठा ठेवणे-उचलणे याचे उपाय जे उपदेशाने शिकलेले असतात—ही सर्व चिन्हे, आणि आत आढळलेली कापाकापी, माती/कचऱ्याचे ढिग, घासटणे/डाग व साधने—यांवरून हे अंतर्गत व्यक्तीने केलेले आहे असे समजावे.
Sutra 17
विपर्यये बाह्यकृतमुभयत उभयकृतम् ॥ कZ_०४.६.१७ ॥
याच्या उलट स्थितीत हे बाहेरच्यांनी केलेले; आणि दोन्ही बाजूची चिन्हे असतील तर हे दोघांनी (आतले व बाहेरचे) मिळून केलेले।
Sutra 18
परिचारकजनं वा तद्विधाचारमतिस्वप्नं निद्राक्लान्तमाविग्नं शुष्कभिन्नस्वरमुखवर्णमनवस्थितं ॥ कZ_०४.६.१८ब् ॥
किंवा अशा वर्तनाचे परिचारक/सेवक यांच्यावर संशय घ्यावा: अतिजोप, झोप न झाल्याने थकवा, अस्वस्थता/घबराट, कोरडा व बदललेला आवाज, चेहरा/वर्ण बदलणे, आणि अस्थिरता.
Sutra 28
अतिप्रलापिनमुच्चारोहणसंरब्धगात्रं विलूननिघृष्टभिन्नपाटितशरीरवस्त्रं जातकिणसंरब्धहस्तपादं ॥ कZ_०४.६.१८च् ॥
Sutra 29
पांसुपूर्णकेशनखं विलूनभुग्नकेशनखं वा सम्यक्स्नातानुलिप्तं तैलप्रमृष्टगात्रं सद्योदौतहस्तपादं वा ॥ कZ_०४.६.१८द् ॥
Sutra 30
पांसुपिच्छिलेषु तुल्यपादपदनिक्षेपं प्रवेशनिष्कसनयोर्वा तुल्यमाल्यमद्यगन्धवस्त्रच्छेदविलेपनस्वेदं परीक्षेत ॥ कZ_०४.६.१८ए ॥
Sutra 31
चोरं पारदारिकं वा विद्यात् ॥ कZ_०४.६.१९ ॥
Sutra 32
सगोपस्थानिको बाह्यं प्रदेष्टा चोरमार्गणम् ॥ कZ_०४.६.२०अब् ॥
Sutra 33
कुर्यान्नागरिकश्चान्तर्दुर्गे निर्दिष्टहेतुभिः ॥ कZ_०४.६.२०च्द् ॥
Frequently Asked Questions
Lower theft and sexual predation inside and around the fort-city, producing safer commerce and households, steadier tax-yield, and higher public confidence in the king’s protection—thus stabilizing the durga and indirectly strengthening kośa.
This excerpt assigns duties rather than stating punishments; non-compliance is implied to be dereliction of office (disciplinary daṇḍa by the king), while identified offenders (thieves/adulterers) fall under the chapter’s broader punitive scheme elsewhere in Book 4 (graded fines, corporal punishment, or harsher penalties depending on offense and circumstance).