Adhyaya 2
Book 4’s commercial governance treats the market as a revenue-engine that must remain orderly, legible, and resilient under stress. In 4.2, Kautilya positions the Paṇyādhyakṣa as the state’s ‘price-and-flow’ regulator: he prevents private actors from monopolizing supply through collective purchase, ensures first-right completion of an already-approved joint purchase, and intervenes when commodities are damaged or market trust is threatened. When glut (paṇyabāhulya) appears, the state centralizes sales (‘single mouth’) to prevent ruinous undercutting and to stabilize prices; others are barred from selling until official stock clears. Yet the end is not merely extraction: daily-wage distribution and anugraha signal yogakṣema—relief to subjects—while still keeping valuation scientific. For goods displaced by time and place, the arghavit computes full cost structure (inputs, duty, carrying, interest, depreciation/discount) to set a rational state price. Thus kośa grows through disciplined market design, not predation.
Sutras
Sutra 1
संस्थाध्यक्षः पण्यसंस्थायां पुराणभाण्डानां स्वकरणविशुद्धानामाधानं विक्रयं वा स्थापयेत् ॥ कZ_०४.२.०१ ॥
संस्थाध्यक्षाने पण्य-संस्था/बाजारात जुनी (वापरलेली) मालमत्ता—जिची वैधता विक्रेत्याच्या स्वतःच्या साक्ष/घोषणेमुळे शुद्ध ठरते—ठेव (जमा) किंवा विक्री यासाठी अधिकृत व्यवस्था उभी करावी.
Sutra 2
तुलामानभाण्डानि चावेक्षेत पौतवापचारात् ॥ कZ_०४.२.०२ ॥
तोलकाटा, माप आणि भांडी यांचीही तपासणी करावी, जेणेकरून तोल-मापाच्या कारभारात फसवणूक होऊ नये.
Sutra 3
परिमाणीद्रोणयोरर्धपलहीनातिरिक्तमदोषः ॥ कZ_०४.२.०३ ॥
परिमाणी व द्रोण या मानक मापपात्रांत अर्धपलापर्यंत कमी किंवा जास्ती दोष मानली जात नाही।
Sutra 4
पलहीनातिरिक्ते द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.२.०४ ॥
माप एक पला कमी किंवा जास्त असल्यास बारा पण दंड आहे.
Sutra 5
तेन पलोत्तरा दण्डवृद्धिर्व्याख्याता ॥ कZ_०४.२.०५ ॥
या नियमाने प्रत्येक अतिरिक्त पला मागे दंडाची क्रमिक वाढ स्पष्ट केली आहे.
Sutra 6
तुलायाः कर्षहीनातिरिक्तमदोषः ॥ कZ_०४.२.०६ ॥
तुलामध्ये एक कर्षापर्यंतची कमी किंवा जास्ती दोष नाही.
Sutra 7
द्विकर्षहीनातिरिक्ते षट्पणो दण्डः ॥ कZ_०४.२.०७ ॥
विचलन दोन कर्ष कमी किंवा जास्त असल्यास सहा पण दंड आहे.
Sutra 8
तेन कर्षोत्तरा दण्डवृद्धिर्व्याख्याता ॥ कZ_०४.२.०८ ॥
या नियमाने प्रत्येक अतिरिक्त कर्षामागे दंडाची क्रमिक वाढ स्पष्ट केली आहे.
Sutra 9
आढकस्यार्धकर्षहीनातिरिक्तमदोषः ॥ कZ_०४.२.०९ ॥
आढक मापात अर्धकर्षापर्यंत कमी किंवा जास्ती झाली तरी तो दोष/अपराध नाही।
Sutra 10
कर्षहीनातिरिक्ते त्रिपणो दण्डः ॥ कZ_०४.२.१० ॥
कमी किंवा जास्ती एक कर्ष इतकी असल्यास दंड तीन पण आहे।
Sutra 11
तेन कर्षोत्तरा दण्डवृद्धिर्व्याख्याता ॥ कZ_०४.२.११ ॥
या नियमाने प्रत्येक अतिरिक्त कर्षासाठी दंडाची क्रमिक वाढ स्पष्ट होते।
Sutra 12
तुलामानविशेषाणामतोऽन्येषामनुमानं कुर्यात् ॥ कZ_०४.२.१२ ॥
तुला व मापांच्या या निर्दिष्ट उदाहरणांवरून इतर (अकथित) वजन-मापांचे नियम अनुमानाने ठरवावेत।
Sutra 13
तुलामानाभ्यामतिरिक्ताभ्यां क्रीत्वा हीनाभ्यां विक्रीणानस्य त एव द्विगुणा दण्डाः ॥ कZ_०४.२.१३ ॥
जो अधिक वजन/मापाने खरेदी करतो आणि कमी वजन/मापाने विकतो, त्यास पूर्वोक्त तेच दंड दुप्पट होतील.
Sutra 14
गण्यपण्येष्वष्टभागं पण्यमूल्येष्वपहरतः षण्णवतिर्दण्डः ॥ कZ_०४.२.१४ ॥
मोजता येणाऱ्या मालात जो मालाच्या किमतीचा आठवा भाग अपहृत करतो, त्यास ९६ पण दंड आहे.
Sutra 15
काष्ठलोहमणिमयं रज्जुचर्ममृण्मयं सूत्रवल्करोममयं वा जात्यमित्यजात्यं विक्रयाधानं नयतो मूल्याष्टगुणो दण्डः ॥ कZ_०४.२.१५ ॥
विक्री किंवा गहाणीत लाकूड, लोखंड, मणी, दोरी, चामडे, माती, सूत, साली किंवा लोकर इत्यादींचे बनलेले जे अजात्य/खोटे आहे ते ‘जात्य/खरे’ म्हणून दाखविल्यास, त्यास मूल्याच्या आठपट दंड होतो.
Sutra 16
सारभाण्डमित्यसारभाण्डं तज्जातमित्यतज्जातं राधायुक्तमित्युपधियुक्तं समुद्गपरिवर्तिमं वा विक्रयाधानं नयतो हीनमूल्यं चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः पणमूल्यं द्विगुणो द्विपणमूल्यं द्विशतः ॥ कZ_०४.२.१६ ॥
जो व्यक्ती विक्री किंवा गहाणीत निकृष्ट माल उत्तम म्हणून, वेगळ्या जातीचा माल त्याच जातीचा म्हणून, भेसळयुक्त माल योग्य प्रक्रिया केलेला म्हणून, किंवा पेटी/डबा बदलून आतला माल बदलतो—तर कमी किमतीस ५४ पण दंड; एक पण किमतीस दंड दुप्पट; दोन पण किमतीस दंड २०० आहे.
Sutra 17
तेनार्घवृद्धौ दण्डवृद्धिर्व्याख्याता ॥ कZ_०४.२.१७ ॥
यावरून स्पष्ट होते की किंमत/मूल्य वाढले की दंडही तदनुसार वाढतो.
Sutra 18
कारुशिल्पिनां कर्मगुणापकर्षमाजीवं विक्रयक्रयोपघातं वा सम्भूय समुत्थापयतां सहस्रं दण्डः ॥ कZ_०४.२.१८ ॥
कारागीर/शिल्पी एकत्र येऊन कामाची गुणवत्ता कमी करण्याची व्यवस्था करतात, किंवा उपजीविकेसाठी खरेदी-विक्रीत संयुक्तपणे अडथळा/बिघाड निर्माण करतात, तर दंड १,००० पण आहे.
Sutra 19
वैदेहकानां वा सम्भूय पण्यमवरुन्धतामनर्घेण विक्रीणतां वा सहस्रं दण्डः ॥ कZ_०४.२.१९ ॥
तसेच, वैदेहकांनी एकत्र येऊन माल अडवून/काबीज करून ठेवला, किंवा तो अन्याय्य (अलाभकारी) दराने विकला, तर दंड १,००० (पण) आहे.
Sutra 20
तुलामानान्तरमर्घवर्णान्तरं वा धरकस्य मायकस्य वा पणमूल्यादष्टभागं हस्तदोषेणाचरतो द्विशतो दण्डः ॥ कZ_०४.२.२० ॥
मालधारक किंवा फसवणूक करणारा जर हातचलाखीने वजन/मापात किंवा जाहीर केलेल्या किंमत/गुणात असा फरक करतो की तो मूल्याच्या आठव्या भागाइतका होतो, तर दंड २०० (पण) आहे.
Sutra 21
तेन द्विशतोत्तरा दण्डवृद्धिर्व्याख्याता ॥ कZ_०४.२.२१ ॥
याद्वारे २०० (पण) पेक्षा अधिक दंडवाढीचा नियम स्पष्ट केला आहे.
Sutra 22
धान्यस्नेहक्षारलवणगन्धभैषज्यद्रव्याणां समवर्णोपधाने द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.२.२२ ॥
धान्य, तेल/तूप, क्षार, मीठ, सुगंधी द्रव्य किंवा औषधी द्रव्यांमध्ये त्याच रंग/रूपाची भेसळ मिसळल्यास दंड १२ (पण) आहे.
Sutra 23
यन्निषृष्टमुपजीवेयुस्तदेषां दिवससंजातं संख्याय वणिक्स्थापयेत् ॥ कZ_०४.२.२३ ॥
ज्या मालाचा व्यापार करण्याची त्यांना परवानगी आहे, त्या मालाची रोजची आवक/उत्पन्न मोजून वणिकाध्यक्षाने नोंद करावी.
Sutra 24
क्रेतृविक्रेत्रोरन्तरपतितमादायादन्यद्भवति ॥ कZ_०४.२.२४ ॥
खरेदीदार व विक्रेता यांच्या मध्ये पडलेला (म्हणजे मध्यस्थाचा अनधिकृत कट/मार्जिन) भाग घेऊन वेगळा लाभ करणे हा स्वतंत्र (दंडनीय) अपराध/अनियमित लाभ ठरतो.
Sutra 25
तेन धान्यपण्यनिचयांश्चानुज्ञाताः कुर्युः ॥ कZ_०४.२.२५ ॥
त्या नियमानुसार ते धान्य व मालाचा साठा फक्त परवानगी असल्यासच करावा.
Sutra 26
अन्यथानिचितमेषां पण्याध्यक्षो गृह्णीयात् ॥ कZ_०४.२.२६ ॥
अन्यथा (परवानगीशिवाय) त्यांनी जो काही साठा जमवला असेल तो पण्याध्यक्षाने जप्त/जप्ती करावा.
Sutra 27
तेन धान्यपण्यविक्रये व्यवहरेतानुग्रहेण प्रजानाम् ॥ कZ_०४.२.२७ ॥
म्हणून प्रजांच्या हितासाठी/अनुग्रहासाठी तो धान्य व मालाच्या विक्रीचा व्यवहार/नियंत्रण करावा.
Sutra 28
अनुज्ञातक्रयादुपरि चैषां स्वदेशीयानां पण्यानां पञ्चकं शतमाजीवं स्थापयेत्परदेशीयानां दशकम् ॥ कZ_०४.२.२८ ॥
परवानगीच्या खरेदीकिमतीच्या वर देशी मालावर प्रति शंभर पाच (५%) आणि परदेशी मालावर प्रति शंभर दहा (१०%) इतका उपजीविका-मार्जिन (नफा) ठरवावा.
Sutra 29
ततः परमर्घं वर्धयतां क्रये विक्रये वा भावयतां पणशते पञ्चपणाद्द्विशतो दण्डः ॥ कZ_०४.२.२९ ॥
यानंतर (परवानगीच्या मर्यादेपलीकडे) जो कोणी खरेदी किंवा विक्रीत हेराफेरी करून किंमत वाढवतो, त्याला संबंधित प्रत्येक शंभर (पण) मागे पाच ते दोनशे (पण) इतका दंड होईल।
Sutra 30
तेनार्घवृद्धौ दण्डवृद्धिर्व्याख्याता ॥ कZ_०४.२.३० ॥
म्हणून, किंमत वाढल्यास दंडही त्यानुसार वाढतो—असे स्पष्ट केले आहे।
Sutra 31
सम्भूयक्रये चैषामविक्रीते नान्यं सम्भूयक्रयं दद्यात् ॥ कZ_०४.२.३१ ॥
सामूहिक खरेदीच्या बाबतीत, त्यांचा माल न विकला गेल्यास, त्यांना पुन्हा दुसरी सामूहिक-खरेदीची परवानगी देऊ नये।
Sutra 32
पण्योपघाते चैषामनुग्रहं कुर्यात् ॥ कZ_०४.२.३२ ॥
आणि त्यांच्या मालाचे नुकसान/हानी झाल्यास, त्यांना सवलत/मदत द्यावी।
Sutra 33
पण्यबाहुल्यात्पण्याध्यक्षः सर्वपण्यान्येकमुखानि विक्रीणीत ॥ कZ_०४.२.३३ ॥
मालाचा अधिशेष/आधिक्य असेल तेव्हा पण्याध्यक्षाने सर्व माल एकाच सरकारी विक्री-केंद्रातून (एकमुख) विकावा.
Sutra 34
तेष्वविक्रीतेषु नान्ये विक्रीणीरन् ॥ कZ_०४.२.३४ ॥
जोपर्यंत ती (राज्य-व्यवस्थापित) मालमत्ता अविक्रीत आहे, तोपर्यंत इतरांनी तोच माल विकू नये।
Sutra 35
तानि दिवसवेतनेन विक्रीणीरन्ननुग्रहेण प्रजानाम् ॥ कZ_०४.२.३५ ॥
प्रजांवर अनुग्रह म्हणून त्यांनी ती वस्तू दिवसवेतनाच्या पातळीवर (दैनिक मजुरांना परवडेल अशा) किमतीत विकावी.
Sutra 36
व्ययानन्यांश्च संख्याय स्थापयेदर्घमर्घवित् ॥ कZ_०४.२.३६च्द् ॥
हे व इतर खर्च मोजून अर्घवित् (किंमत-ज्ञ) अधिकारी किंमत ठरवेल.
Frequently Asked Questions
Price stability during glut, prevention of cartel exclusion, and protection of consumers from artificial scarcity; additionally, anugraha and wage-based distribution convert surplus into livelihood support while preserving market confidence.
This unit states prohibitions rather than quantified fines: (i) denial of authorization for a new joint purchase while the prior one remains unsold, and (ii) prohibition on private sales while the state’s centralized stock remains unsold. Elsewhere in Book 4, violations of market rules typically attract fines and confiscation; here the immediate danda is market-access restriction enforced by the Paṇyādhyakṣa.