Adhyaya 12
Book 4 operationalizes Kautilya’s ‘thorn-removal’ doctrine: the state must prune social harms that, if left unmanaged, metastasize into feud, flight, and fiscal leakage. Chapter 4.12 focuses on sexual access and marriage-like transactions where consent, guardianship, and consideration (śulka) are contested. The pragmatic objective is to stabilize kinship and household property flows—key micro-foundations of Janapada strength—by converting volatile private disputes into adjudicable categories with standardized sanctions. Kautilya’s Vijigīṣu requires an internally ordered realm: predictable family formation supports demographic continuity, labor stability, inheritance clarity, and reduced litigation load. Hence, the chapter grades offenses by consent-status (akāmā vs sakāmā), by fraud (substitution of brides), by coercive retention under another’s ‘śulka,’ and by wrongful taking of paternal property. The placement in Daṇḍanīti signals that even intimate domains are state-governed when they affect order, revenue, and the legitimacy of authority.
Sutras
Sutra 1
सवर्णामप्राप्तफलां प्रकुर्वतो हस्तवधः चतुःशतो वा दण्डः ॥ कZ_०४.१२.०१ ॥
समान वर्णातील, अजून ऋतुप्राप्त/लैंगिक परिपक्वता न झालेल्या स्त्रीवर बलात्कार करणाऱ्यास हात छाटण्याची शिक्षा, किंवा ४०० पण दंड।
Sutra 2
मृतायां वधः ॥ कZ_०४.१२.०२ ॥
ती मरण पावल्यास (अपराध्यास) वधदंड।
Sutra 3
प्राप्तफलां प्रकुर्वतो मध्यमाप्रदेशिनीवधो द्विशतो वा दण्डः ॥ कZ_०४.१२.०३ ॥
ऋतुप्राप्त/लैंगिक परिपक्व स्त्रीवर बलात्कार करणाऱ्यास ‘मध्यम’ अंगच्छेद (मधले बोट छाटणे), किंवा २०० पण दंड।
Sutra 4
पितुश्चावहीनं दद्यात् ॥ कZ_०४.१२.०४ ॥
आणि त्याने पित्याला/पालकाला ‘अवहीन’ (निर्धारित भरपाई)ही द्यावी।
Sutra 5
न च प्राकाम्यमकामायां लब्भेत ॥ कZ_०४.१२.०५ ॥
अकाम (अनिच्छुक) स्त्रीच्या बाबतीत ‘प्राकाम्य’ (संभोगाचा अधिकार) मिळत नाही।
Sutra 6
सकामायां चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः स्त्रियास्त्वर्धदण्डः ॥ कZ_०४.१२.०६ ॥
ती सहमत (सकाम) असल्यास दंड चौपन्न पण; स्त्रीसाठी दंड अर्धा आहे।
Sutra 7
परशुल्कावरुद्धायां हस्तवधः चतुःशतो वा दण्डः शुल्कदानं च ॥ कZ_०४.१२.०७ ॥
परक्या शुल्काने (वधूमूल्याने) अडविलेल्या/रोखलेल्या स्त्रीच्या प्रकरणात हात छाटण्याची शिक्षा, किंवा चारशे (पण) दंड, आणि शुल्काचे देणेही करावे।
Sutra 8
सप्तार्तवप्रजातां वरणादूर्ध्वमलभमानः प्रकृत्य प्राकामी स्यात् न च पितुरवहीनं दद्यात् ॥ कZ_०४.१२.०८ ॥
वरण केल्यानंतरही जर एखाद्या पुरुषाला रजस्वला होऊन सात ऋतू (सात मासिक पाळ्या) पूर्ण झालेली कन्या मिळत नसेल, तर तो नियमाने ‘प्राकामी’ (अधिकारयुक्त) ठरेल; आणि पित्याच्या देयात घट होईल असे काही त्याच्याकडून देऊ नये।
Sutra 9
ऋतुप्रतिरोधिभिः स्वाम्यादपक्रामति ॥ कZ_०४.१२.०९ ॥
तिच्या (योग्य) ऋतू/काळात अडथळा आणल्याने वैवाहिक अधिकार (स्वाम्य) गमावतो।
Sutra 10
त्रिवर्षप्रजातार्तवायास्तुल्यो गन्तुमदोषः ततः परमतुल्योऽप्यनलंकृतायाः ॥ कZ_०४.१२.१० ॥
जिचा ऋतू (मासिक) तीन वर्षांपूर्वी सुरू झाला आहे, तिने समान दर्जाच्या पुरुषाकडे जाणे दोष नाही; त्यानंतर, तिला अलंकृत/पालित केले नाही तर असमान दर्जाच्या पुरुषाकडे जाणेही दोष नाही।
Sutra 11
पितृद्रव्यादाने स्तेयं भजेत ॥ कZ_०४.१२.११ ॥
पित्याची मालमत्ता घेणे हे चोरी ठरते।
Sutra 12
परमुद्दिश्यान्यस्य विन्दतो द्विशतो दण्डः ॥ कZ_०४.१२.१२ ॥
दुसऱ्याला उद्देशून जर कोणी दुसऱ्याच व्यक्तीस मिळवतो/पकडतो (भ्रमाने चुकीची व्यक्ती पकडली जाते), तर दोनशे पण दंड आहे.
Sutra 13
न च प्राकांयमकामायां लभेत ॥ कZ_०४.१२.१३ ॥
आणि अनिच्छुक (अकाम) स्त्रीच्या बाबतीत प्राकाम्य (लैंगिक संबंधाचा वैध अधिकार) मिळत नाही.
Sutra 14
कन्यामन्यां दर्शयित्वान्यां प्रयच्छतः शत्यो दण्डस्तुल्यायाम् हीनायां द्विगुणः ॥ कZ_०४.१२.१४ ॥
एक कन्या दाखवून दुसरी कन्या देणाऱ्यावर—बदली कन्या समान दर्जाची असल्यास शंभर पण दंड; आणि ती हीन असल्यास दंड दुप्पट.
Sutra 15
प्रकर्मण्यकुमार्याश्चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः शुल्कव्ययकर्मणी च प्रतिदद्यात् ॥ कZ_०४.१२.१५ ॥
अविवाहित कन्येचे प्रथम संभोग (कौमार्यभंग) केल्यास चोपन्न पण दंड; तसेच शुल्क (वधूमूल्य) आणि व्यय व कर्म (संबंधित खर्च व विधी) यांचीही भरपाई द्यावी।
Sutra 16
अवस्थाय तज्जातं पश्चात्कृता द्विगुणं दद्यात् ॥ कZ_०४.१२.१६ ॥
जर तो थांबून, त्या कृत्यापासून गर्भ/अपत्य उत्पन्न झाल्यावर नंतर (तोडगा लांबवून) पुढील कृती करतो, तर त्याने दुप्पट दंड द्यावा।
Sutra 17
अन्यशोणितोपधाने द्विशतो दण्डः मिथ्याभिशंसिनश्च पुंसः ॥ कZ_०४.१२.१७ ॥
दुसऱ्याचे रक्त पुरावा म्हणून ठेवणे/रोपणे (अन्य-शोणित-उपधान) केल्यास दोनशे पण दंड; तसेच खोटा आरोप करणाऱ्या पुरुषालाही।
Sutra 18
शुल्कव्ययकर्मणी च जीयेत ॥ कZ_०४.१२.१८ ॥
तो वधू-शुल्क, खर्च आणि विधी/संस्कार यांबाबतही आपला दावा गमावेल।
Sutra 19
न च प्राकांयमकामायां लभेत ॥ कZ_०४.१२.१९ ॥
आणि स्त्री अनिच्छुक (अकामा) असताना त्याला ‘प्राकाम्य’ (विशेष/इच्छित हक्क) मिळणार नाही।
Sutra 20
स्त्रीप्रकृता सकामा समाना द्वादशपणं दण्डं दद्यात्प्रकर्त्री द्विगुणम् ॥ कZ_०४.१२.२० ॥
जर स्त्रीच प्रवर्तक असेल, ती संमतीने असेल आणि समान दर्जाची असेल, तर बारा पण दंड द्यावा; प्रवर्तक स्त्रीने दुप्पट द्यावे।
Sutra 21
अकामायाः शत्यो दण्ड आत्मरागार्थं शुल्कदानं च ॥ कZ_०४.१२.२१ ॥
ती अनिच्छुक (असंमती) असल्यास दंड शंभर पण; आणि तिची स्वीकृती/अनुराग (आत्मराग) मिळवण्यासाठी शुल्क (वधूमूल्य)ही द्यावे।
Sutra 22
स्वयं प्रकृता राजदास्यं गच्छेत् ॥ कZ_०४.१२.२२ ॥
ती स्वतः पुढाकार घेतल्यास तिला राजदास्यत्वात पाठवावे।
Sutra 23
बहिर्ग्रामस्य प्रकृतायां मिथ्याभिशंसने च द्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०४.१२.२३ ॥
कृत्य गावाबाहेर झाले असल्यास, तसेच खोट्या आरोपाच्या प्रकरणातही, दंड दुप्पट होतो।
Sutra 24
प्रसह्य कन्यामपहरतो द्विशतः ससुवर्णामुत्तमः ॥ कZ_०४.१२.२४ ॥
जो कन्येचे बलपूर्वक अपहरण करतो, त्याचा उत्तम (सर्वोच्च) दंड दोनशे पण, आणि त्यासोबत एक सुवर्ण (सोन्याचे नाणे)ही।
Sutra 25
केशाकेशिकं संग्रहणमुपलिङ्गनाद्वा शरीरोपभोगानाम् तज्जातेभ्यः (तज्ज्ञातेभ्यः) स्त्रीवचनाद्वा ॥ कZ_०४.१२.३५ ॥
शरीर-उपभोग (संभोग) याचा पुरावा केसाकेशी (केस ओढण्याच्या खुणा), धरून ठेवणे, आलिंगन इत्यादींवरून; तसेच अशा प्रकारच्या व्यक्तींकडून (किंवा तथ्य जाणणाऱ्यांकडून) किंवा स्त्रीच्या स्वतःच्या कथनावरूनही होऊ शकतो.
Sutra 26
परचक्राटवीहृतामोघप्रव्यूढामरण्येषु दुर्भिक्षे वा त्यक्तां प्रेतभावोत्सृष्टां वा परस्त्रियं निस्तारयित्वा यथासंभाषितं समुपभुञ्जीत ॥ कZ_०४.१२.३६ ॥
शत्रूच्या सैन्याने/लुटारूंनी नेलेली, असहायपणे वाहून गेलेली, जंगलात किंवा दुष्काळात टाकून दिलेली, किंवा ‘मृतप्राय’ समजून सोडून दिलेली परस्त्री वाचवून, पुरुषाने तिच्याशी फक्त संभाषणात परस्पर ठरल्याप्रमाणेच सहवास करावा.
Sutra 27
जातिविशिष्टामकामामपत्यवतीं निष्क्रयेण दद्यात् ॥ कZ_०४.१२.३७ ॥
ती स्त्री जातिविशिष्ट, अनिच्छुक किंवा अपत्यवती असल्यास, योग्य निष्क्रय (भरपाई/प्रतिदान) घेऊन तिला सुपूर्द करावे।
Sutra 28
चोरहस्तान्नदीवेगाद्दुर्भिक्षाद्देशविभ्रमात् ॥ कZ_०४.१२.३८अब् ॥
चोरांच्या हाती पडण्यापासून, नदीच्या प्रवाहवेगापासून, दुर्भिक्षापासून, किंवा देशभ्रम/प्रदेशापासून भरकटण्यापासून—
Sutra 29
निस्तारयित्वा कान्तारान्नष्टां त्यक्तां मृतेति वा ॥ कZ_०४.१२.३८च्द् ॥
—कान्तार/अरण्यातून तिला सुरक्षित बाहेर काढून, ती हरवलेली, टाकून दिलेली किंवा मेली असे समजलेली असताना।
Sutra 30
भुञ्जीत स्त्रियमन्येषां यथासंभाषितं नरः ॥ कZ_०४.१२.३९अब् ॥
जसे परस्पर बोलून ठरले असेल, तसेच एखादा पुरुष दुसऱ्याच्या स्त्रीशी सहवास करू शकतो।
Sutra 31
न तु राजप्रतापेन प्रमुक्तां स्वजनेन वा ॥ कZ_०४.१२.३९च्द् ॥
परंतु नाही—ती राजप्रताप/अधिकाराने मुक्त केलेली असेल, किंवा स्वजनांनी मुक्त केलेली असेल तर।
Sutra 32
न चोत्तमां न चाकामां पूर्वापत्यवतीं न च ॥ कZ_०४.१२.४०अब् ॥
आणि न उच्च दर्जाच्या स्त्रीबरोबर, न अनिच्छुक स्त्रीबरोबर, आणि न आधीच अपत्य असलेल्या स्त्रीबरोबर (असे करावे)।
Sutra 33
ईदृशीं त्वनुरूपेण निष्क्रयेणापवाहयेत् ॥ कZ_०४.१२.४०च्द् ॥
परंतु अशी स्त्री परिस्थितीनुसार योग्य निष्क्रय (मुक्तिद्रव्य) देऊन सुपूर्द/नेऊन जावी.
Sutra 34
जारं चोर इत्यभिहरतः पञ्चशतो दण्डः हिरण्येन मुञ्चतस्तदष्टगुणः ॥ कZ_०४.१२.३४ ॥
For one who seizes (someone) alleging ‘the adulterer is a thief’, the fine is five hundred (paṇas); if he releases him for money (i.e., takes gold as a bribe/extortion), the penalty is eight times that.
Frequently Asked Questions
Reduced household conflict and retaliatory violence; clearer consent and guardianship boundaries; protection against fraud/coercion in intimate and marriage-like dealings; stabilized inheritance/property expectations—thereby increasing public trust in adjudication and sustaining Janapada order.
A graded schedule: severe corporal penalties (including hand-amputation or death in specified cases), mid-level corporal penalty or 200-paṇa fine in certain cases, 54-paṇa fine for consensual misconduct (with half for the woman), 100-paṇa fine for bride-substitution fraud (double if the substitute is inferior), plus restitution such as payment/return of śulka and reimbursement of śulka-expenses.