Adhyaya 31
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting sovereignty into repeatable administrative procedure. Chapter 31 treats the elephant corps not as prestige but as a regulated state instrument: infrastructure (the śālā and stalls), daily time-discipline (bathing, exercise, drinking, sleep), acquisition criteria (age and disqualifications), capability grading (uttama/madhyama/avara by measurements and years), and quantified provisioning (grain, fats, salt, meat, gruel, curd, alkali, liquor/milk, oil for anointing, fodder). This is classic Kautilyan statecraft: military strength is produced through bureaucratic measurability. The chapter’s placement is strategic—after fort/urban and supply-oriented superintendencies—because elephants are high-cost, high-impact assets whose failure cascades into defeat. By binding veterinarians, trainers, and attendants into a monitored regimen, the state protects its coercive limb (daṇḍa in practice) while maintaining yogakṣema through predictable logistics and reduced wastage.
Sutras
Sutra 1
सांग्रामिकमलंकारं चिकित्सकानीकस्थाउपस्थायिकवर्गं चानुतिष्ठेत् ॥ कZ_०२.३१.०१ ॥
त्याने युद्धसामग्री व साज-सज्जा यांची देखभाल करावी, तसेच वैद्यांचा दल, तुकडी-नियुक्त कर्मचारी आणि परिचारकवर्ग यांनाही सज्ज/स्थापित ठेवावे।
Sutra 2
हस्त्यायामद्विगुणोत्सेधविष्कम्भायामां हस्तिनीस्थानाधिकां सप्रग्रीवां कुमारीसंग्रहां प्रान्मुखीमुदन्मुखीं वा शालां निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३१.०२ ॥
त्याने हत्तीच्या मापानुसार उंची व रुंदी दुप्पट (आणि लांबीही त्यानुसार) अशी हत्तीशाळा बांधावी; त्यात प्रौढ हत्तीणीस लागणाऱ्या जागेपेक्षा थोडी अधिक जागा असावी; पुढील भाग/मानेसाठी व्यवस्था, तरुण हत्तीणींसाठी स्वतंत्र घेरा, आणि शाळा पूर्वमुखी किंवा उत्तरमुखी असावी।
Sutra 3
हस्त्यायामचतुरश्रश्लक्ष्णालानस्तम्भफलकास्तरकं समूत्रपुरीषोत्सर्गं स्थानं निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३१.०३ ॥
त्याने हत्तीच्या मापानुसार चौकोनी, गुळगुळीत (तळ) असलेली जागा करावी; त्यात बांधणीचे खांब व फळ्या/पाटे असावेत, तसेच मूत्र व विष्ठा टाकण्यासाठी ठरावीक निचरा/जागा असावी।
Sutra 4
स्थानसमां शय्यामर्धापाश्रयां दुर्गे साम्नाह्याउपवाह्यानां बहिर्दम्यव्यालानाम् ॥ कZ_०२.३१.०४ ॥
त्याने स्थानाएवढी शय्या (बिछाना) व अंशतः आच्छादन/आश्रय द्यावा; दुर्गात जू/साज लावण्यास व सवारी/सेवेस योग्य असलेल्यांसाठी, आणि बाहेर अजून वश होत असलेल्यांसाठी तसेच उग्र/धोकादायक प्राण्यांसाठी।
Sutra 5
प्रथमसप्तम अष्टमभागावह्नः स्नानकालौ तदनन्तरं विधायाः ॥ कZ_०२.३१.०५ ॥
दिवसाच्या पहिल्या, सातव्या व आठव्या भागात स्नानकाळ असतो; त्यानंतर पुढील दिनचर्या/विधी करावा।
Sutra 6
पूर्वाह्ने व्यायामकालः पश्चाह्नः प्रतिपानकालः ॥ कZ_०२.३१.०६ ॥
पूर्वाह्न व्यायामकाळ; अपराह्न पाणी पाजणे/पेयसेवन (पुनर्स्थापन) याचा काळ।
Sutra 7
रात्रिभागौ द्वौ स्वप्नकाला त्रिभागः संवेशनोत्थानिकः ॥ कZ_०२.३१.०७ ॥
रात्रीचे दोन भाग झोपेसाठी; तिसरा भाग निवास-व्यवस्था व जागरण/उठणे (रात्रिकालीन व्यवस्थापन) यासाठी।
Sutra 8
ग्रीष्मे ग्रहणकालः ॥ कZ_०२.३१.०८ ॥
ग्रीष्मात ग्रहण (पकड/हँडलिंग) करण्याचा काळ असतो।
Sutra 9
विंशतिवर्षो ग्राह्यः ॥ कZ_०२.३१.०९ ॥
वीस वर्षांचा हत्ती ग्राह्य आहे (राज्यसेवेसाठी योग्य)।
Sutra 10
विक्को मोढो मक्कणो व्याथितो गर्भिणी धेनुका हस्तिनी चाग्राह्याः ॥ कZ_०२.३१.१० ॥
विक्क, मोढ, मक्कण, आजारी/जखमी, तसेच गरोदर, दूध पाजणारी आणि हत्तीण—हे राज्यसेवेसाठी ग्राह्य नाहीत।
Sutra 11
सप्तारत्नि उत्सेधो नवायामो दश परिणाहः प्रमाणतश्चत्वारिंशद्वर्षो भवत्युत्तमः त्रिंशद्वर्षो मध्यमः पञ्चविंशतिवर्षोऽवरः ॥ कZ_०२.३१.११ ॥
मानक मापानुसार—उंची ७ रत्नि, लांबी ९, आणि घेर १०—४० वर्षांचा हत्ती ‘उत्तम’, ३० वर्षांचा ‘मध्यम’, आणि २५ वर्षांचा ‘अवर’ ठरतो।
Sutra 12
तयोः पादावरो विधाविधिः ॥ कZ_०२.३१.१२ ॥
त्या दोघांसाठी (उत्तम व मध्यम) नियम असा की ठरवलेल्या मानकांत पावभागही कमतरता नसावी।
Sutra 13
अरत्नौ तणुलद्रोणः अर्धाढकं तैलस्य सर्पिषस्त्रयः प्रस्थाः दशपलं लवणस्य मांसं पञ्चाशत्पलिकम् रसस्याढकं द्विगुणं वा दध्नः पिण्डक्लेदनार्थं क्षारदशपलिकं मद्यस्याढकं द्विगुणं वा पयसः प्रतिपानं गात्रावसेकस्तैलप्रस्थः शिरसोऽष्टभागः प्रादीपिकश्च यवसस्य द्वौ भारौ सपादौ शष्पस्य शुष्कस्यार्धतृतीयो भारः कडङ्करस्यानियमः ॥ कZ_०२.३१.१३ ॥
(निर्दिष्ट वर्ग/मापाच्या हत्तीसाठी:) तांदूळ: १ द्रोण; तेल: अर्धा आढक; तूप: ३ प्रस्थ; मीठ: १० पल; मांस: ५० पल; रस/सूप: १ आढक; किंवा दही दुप्पट प्रमाणात. पिंड (चाऱ्याच्या गोळ्या) मऊ करण्यासाठी क्षार: १० पल. मद्य: १ आढक; किंवा दूध दुप्पट प्रमाणात. अंगावर ओतण्यासाठी तेल: १ प्रस्थ; डोक्यासाठी त्याचा आठवा भाग; तसेच दिवा-भत्ता. यवस (हिरवा चारा): २¼ भार; शुष्क शष्प (कोरडी गवत): २½ भार. कडङ्करबाबत ठरावीक नियम नाही।
Sutra 14
सप्तारत्निना तुल्यभोजनोऽष्टारत्निरत्यरालः ॥ कZ_०२.३१.१४ ॥
८ रत्नि मापाचा हत्ती ७ रत्नि मापाच्या हत्तीइतकाच आहार घेतो; पण तो अतिशय वाकडा/अडखळणारा (म्हणून अवांछनीय) असतो।
Sutra 15
यथाहस्तमवशेषः षडरत्निः पञ्चारत्निश्च ॥ कZ_०२.३१.१५ ॥
उरलेले (म्हणजे उर्वरित वर्गीकरण) हातमापानुसार—षडरत्नी व पंचरत्नी (प्रकार) असे आहे.
Sutra 16
क्षीरयावसिको विक्कः क्रीडार्थं ग्राह्यः ॥ कZ_०२.३१.१६ ॥
दूध व चाऱ्यावर पोसलेला ‘विक्क’ क्रीडा/प्रदर्शनासाठी ग्राह्य आहे.
Sutra 17
संजातलोहिता प्रतिच्छन्ना सम्लिप्तपक्षा समकक्ष्या व्यतिकीर्णमांसा समतल्पतला जातद्रोणिकेति शोभाः ॥ कZ_०२.३१.१७ ॥
शोभेची लक्षणे—सुस्थित लालसर वर्ण, नीट झाकलेले शरीर, चांगले लेपलेले/सुदृढ कान, सम कंधे, सर्वत्र सम प्रमाणात मांस, समतल पाठ, आणि सुबद्ध ‘द्रोणिका’ (शरीरातील योग्य खाच/घडण).
Sutra 18
शोभावशेन व्यायामं भद्र्म मन्दं च कारयेत् ॥ कZ_०२.३१.१८अब् ॥
पशूच्या स्थिती/शोभेनुसार त्याचा व्यायाम करावा—कधी जोरदार (भद्र), कधी मंद (मन्द).
Frequently Asked Questions
Predictable readiness of the elephant corps: fewer diseases and injuries, reduced loss from mishandling, stable logistics, and higher battlefield reliability—thereby securing the realm through deterrence and victory.
This unit does not state explicit fines in the supplied sūtras; in Kauṭilya’s administrative logic, breaches (ration fraud, negligent care, unauthorized procurement, or failure to follow regimen) fall under the superintendent’s disciplinary jurisdiction—typically fines, restitution for loss, and removal/punishment of responsible staff as per general adhyakṣa enforcement norms.