Agni Purana — Ayurveda, Shloka 19

Chapter 288 — अश्वचिकित्सा

Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta

Devanagari script

अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः

Transliteration

abhyaṅgodvartanaiḥ snehaṃ nasyavartikramaḥ smṛtaḥ jvaritānāṃ turaṅgāṇāṃ payasaiva kriyākramaḥ

Translation

अभ्यंग व उद्वर्तन यांनी स्नेहन करावे; नस्य व वर्तिकर्मही सांगितले आहे. ज्वरग्रस्त घोड्यांसाठी उपचारक्रम फक्त दुधानेच करावा असे प्रशस्त मानले आहे.

Word by Word

• अभ्यङ्ग-उद्वर्तनैः: by oil-massage and rubbing
• अभ्यङ्ग-उद्वर्तनैः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: अभ्यङ्ग (प्रातिपदिक) + उद्वर्तन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), बहुवचन; द्वन्द्व-समास (copulative)

• स्नेहम्: oleation / unction
• स्नेहम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नेह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म/Accusative), एकवचन

• नस्य-वर्ति-क्रमः: the procedure of nasal therapy and suppository
• नस्य-वर्ति-क्रमः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नस्य (प्रातिपदिक) + वर्ति (प्रातिपदिक) + क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता/Subject), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (determinative)

• स्मृतः: is stated / is remembered
• स्मृतः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि-भावः ‘is said/remembered’

• ज्वरितानाम्: of fevered
• ज्वरितानाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: ज्वरित (प्रातिपदिक; कृदन्त-विशेषण from ज्वर्/ज्वर)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध/Genitive), बहुवचन; विशेषण

• तुरङ्गाणाम्: of horses
• तुरङ्गाणाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तुरङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध/Genitive), बहुवचन

• पयसा: with milk
• पयसा: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: पयस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), एकवचन

• एव: indeed / only
• एव: Avyaya (अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक-निपात (emphatic particle)

• क्रिया-क्रमः: the treatment procedure
• क्रिया-क्रमः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रिया (प्रातिपदिक) + क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (determinative)

Speaker

Lord Agni (in instruction to sage Vasiṣṭha, Agni Purana’s standard narration frame)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: अभ्यङ्गोद्वर्तनैः = अभ्यङ्ग-उद्वर्तनैः (द्वन्द्व). पयसैव = पयसा + एव (सवर्णदीर्घ). नस्यवर्तिक्रमः = नस्य-वर्ति-क्रमः (तत्पुरुष). क्रियाक्रमः = क्रिया-क्रमः.

Characters & Entities

• Agni Purana
• Ayurveda
• Ashva (horse)
• Jvara (fever)
• Nasya

FAQs

What technical or ritual knowledge (Vidya) is imparted in this verse?

It teaches an Ayurvedic veterinary protocol: perform oleation via massage and friction, apply nasal therapy and varti-based medication, and for febrile horses follow a milk-based treatment regimen.

How does this verse contribute to the 'Encyclopedic' nature of the Agni Purana?

Beyond theology and ritual, it records practical medical knowledge—specifically equine therapeutics—showing the text’s coverage of applied sciences like Ayurveda and animal care.

What is the spiritual or karmic significance of this specific instruction?

In a dharmic framework, competent care of dependent beings (such as service animals) is a meritorious duty; healing and non-harmful treatment support compassion (dayā) and right conduct (dharma).