Adhyaya 78: Names of the Four Directional Mountain-Kings and Their Lakes (Rudra’s Geographical Description)
Caturdiśaḥ Śailendrāḥ Sarasāṃś ca Nāmāni (Rudroktā Bhūgolīya-Vistṛtiḥ)
Ancient-Geography
വരാഹ–പൃഥിവി സംവാദത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഈ അധ്യായത്തിൽ രുദ്രൻ പവിത്ര ഭൂഗോളവിവരണം ഉപദേശമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. നാലുദിക്കുകളിലെ ശൈലേന്ദ്രന്മാർ—കിഴക്കിൽ ചൈത്രരഥ, തെക്കിൽ ഗന്ധമാദന, കൂടാതെ മറ്റ് ദിക്കുകളിലെ പർവതപ്രദേശങ്ങൾ—എന്നിവയും, അവയോടനുബന്ധിച്ച സരസ്സുകൾ: കിഴക്കിലെ അരുണോദ, തെക്കിലെ മാനസ, പടിഞ്ഞാറിലെ അസിതോദ, വടക്കിലെ മഹാഭദ്ര—എന്നിവയും പേരോടെ പറയുന്നു. പക്ഷികളുടെ കലരവം, സുഗന്ധമുള്ള ശീതള കാറ്റ്, താമര നിറഞ്ഞ ജലം, വനകുഞ്ജങ്ങളിൽ ദേവതകളും അപ്സരസ്സുകളും വിഹരിക്കൽ തുടങ്ങിയ സമൃദ്ധി വര്ണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഓരോ ദിക്കിലുമുള്ള അനവധി ഉപപർവതങ്ങളുടെ പേരുകൾ നിരത്തി, ഭൂമിയുടെ പവിത്രക്രമവും ജീവധാരക ജലസമ്പത്തും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഭൂപടസദൃശമായ സമാഹാരം നൽകുന്നു.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 78
Verse 1
रुद्र उवाच । तथा चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम् । अनुविध्यानि रम्याणि विहङ्गैः कूजितानि च ॥ ७८.१ ॥
രുദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ ഞാൻ ക്രമമായി നാലു പർവതാധിപന്മാരെ വിവരിക്കുന്നു. അവ രമണീയമായ പർവതപ്രദേശങ്ങൾ; പക്ഷികളുടെ കൂജനധ്വനികളാൽ മുഴങ്ങുന്നവയും ആകുന്നു.
Verse 2
अनेकपक्षियुक्तात्मशृङ्गाणि सुबाहूनि च । देवानां दिव्यनारीभिः समं क्रीडामयानि च ॥ ७८.२ ॥
അവ അനേകം പക്ഷികളാൽ സമൃദ്ധം, ശിഖരങ്ങളാൽ ശോഭിതം, സുന്ദരമായ ‘ബാഹു’സദൃശ പ്രക്ഷേപങ്ങൾ ഉള്ളത്; ദേവന്മാർ ദിവ്യസ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളും ആകുന്നു.
Verse 3
किन्नरोद्गीतघुष्टानि शीतमन्दसुगन्धिभिः । पवनैः सेव्यमानानि रमणीयतराणि च ॥ ७८.३ ॥
അവ കിന്നരരുടെ ഗീതധ്വനികളാൽ മുഴങ്ങുന്നു; ശീതളവും മന്ദവുമായ സുഗന്ധപവനങ്ങൾ അവയെ സേവിക്കുന്നതിനാൽ അത്യന്തം രമണീയമാകുന്നു.
Verse 4
चतुर्द्दिक्षु विराजन्ते नामतः शृणुतानघाः । पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम् । प्रभावेण सुतोयानि नवखण्डयुतानि च ॥ ७८.४ ॥
അവ നാലു ദിക്കുകളിലും വിരാജിക്കുന്നു—ഹേ പാപരഹിതരേ, അവയുടെ നാമങ്ങൾ കേൾക്കുക. കിഴക്കിൽ ‘ചൈത്രരഥം’, തെക്കിൽ ‘ഗന്ധമാദനം’. അവയുടെ പ്രഭാവത്താൽ മനോഹര ജലധാരകളും ഒൻപത് ഖണ്ഡങ്ങളുള്ള പ്രദേശങ്ങളും ഉണ്ട്.
Verse 5
वनषण्डांस्तथाक्रम्य देवता ललनायुताः । यत्र क्रीडन्ति चोद्देशे मुदा परमया युताः ॥ ७८.५ ॥
ഇങ്ങനെ വനസമൂഹങ്ങൾ കടന്ന്, ദേവന്മാർ—ലലനകളോടൊപ്പം—ആ പ്രദേശത്ത് പരമാനന്ദത്തോടെ ക്രീഡിക്കുന്നു.
Verse 6
अनुबन्धानि रम्याणि विहगैः कूजितानि च । रत्नोपकीर्णतीर्थानि महापुण्यजलानि च ॥ ७८.६ ॥
അവിടെ രമണീയമായി ബന്ധിച്ച പ്രദേശങ്ങളുണ്ട്; പക്ഷികളുടെ കൂജനധ്വനികളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; രത്നങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന തീർത്ഥഘട്ടങ്ങളും മഹാപുണ്യദായകമായ ജലങ്ങളും ഉണ്ട്।
Verse 7
अनेकजलयन्त्रैश्च नादितानि महान्ति च । शाखाभिर्लम्बमानाभी रुवत्पक्षिकुलालिभिः ॥ ७८.७ ॥
അനേകം ജലയന്ത്രങ്ങളാൽ ആ മഹാസ്ഥലങ്ങൾ ഉച്ചധ്വനിയോടെ മുഴങ്ങുന്നു; താഴേയ്ക്ക് തൂങ്ങുന്ന ശാഖകളോടുകൂടി, കൂകുന്ന പക്ഷിസമൂഹങ്ങളും ഗുഞ്ജിക്കുന്ന തേൻചീറ്റകളുടെ കൂട്ടങ്ങളും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।
Verse 8
कमलोत्पलकह्लारशोभितानि सरांसि च । चतुर्षु तेषु गिरिषु नानागुणयुतेषु च ॥ ७८.८ ॥
കമലം, നീലോത്പലം, കഹ്ലാരം എന്നിവകൊണ്ട് ശോഭിതമായ സരോവരങ്ങൾ ഉണ്ട്; അതുപോലെ ആ നാലു പർവതങ്ങളിലും—നാനാഗുണസമ്പന്നത കാണപ്പെടുന്നു।
Verse 9
अरुणोदं तु पूर्वेण दक्षिणे मानसṃ स्मृतम् । असितोदं पश्चिमे च महाभद्रं तथोत्तरे । कुमुदैः श्वेतकपिलैः कहलारैर्भूषितानि च ॥ ७८.९ ॥
കിഴക്കേ അരുൺോദം; തെക്കേ മാനസം എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; പടിഞ്ഞാറേ അസിതോദം, വടക്കേ മഹാഭദ്രം. ഇവ ശ്വേതവും കപിലവുമായ കുമുദങ്ങളാലും കഹ്ലാരങ്ങളാലും ഭൂഷിതമാണ്।
Verse 10
अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्याः वै नामतः स्मृताः । तान् कीर्त्यमानांस्तत्त्वेन शृणुध्वं गदतो मम ॥ ७८.१० ॥
അരുൺോദയത്തിന്റേതായി കിഴക്കൻ പർവതങ്ങൾ പേരുപേരായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ഞാൻ പറയുന്നതുപോലെ അവയെ തത്ത്വസഹിതം ശ്രവിക്കുവിൻ।
Verse 11
विकङ्को मणिशृङ्गश्च सुपात्रश्चोपलो महान् । महानीलोऽथ कुम्भश्च सुबिन्दुर्मदनस्तथा ॥ ७८.११ ॥
ഇവയാണ്—വികങ്ക, മണിശൃംഗ, സുപാത്ര, മഹോപല; കൂടാതെ മഹാനീല, പിന്നെ കുംഭ, സുബിന്ദു, മദന.
Verse 12
वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतवराः पुण्याश्च गिरयोऽपरे ॥ ७८.१२ ॥
വേണുനദ്ധ, സുമേദാ, നിഷധ, ദേവപർവതം—ഇവ പർവതശ്രേഷ്ഠങ്ങൾ; കൂടാതെ പുണ്യകരമായ മറ്റു ഗിരികളും ഉണ്ട്.
Verse 13
पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ॥ ७८.१३ ॥
മന്ദരപർവതത്തിന്റെ കിഴക്കായി സിദ്ധന്മാരും മദമത്ത ഗജങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായ പർവതങ്ങളും ഉണ്ട്; മാനസസരോവറിന്റെ തെക്കായി മഹാപർവതനിരകൾ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 14
ये कीर्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान्निबोधत । शैलस्त्रिशिराश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ॥ ७८.१४ ॥
ഞാൻ നിനക്കു പേരുപറഞ്ഞ് കീർത്തിച്ചതെല്ലാം പേരനുസരിച്ച് ഗ്രഹിക്കു—ശൈല, ത്രിശിരസ്, കൂടാതെ ശിശിര; അചലപർവതങ്ങളിൽ ഉത്തമൻ.
Verse 15
कपिश्च शतमक्षश्च तुरगश्चैव सानुमान् । ताम्राहश्च विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ॥ ७८.१५ ॥
കപി, ശതമക്ഷ, തുരഗ, സാനുമാൻ; കൂടാതെ താമ്രാഹ, വിഷ, 그리고 ശ്വേതോദന എന്ന ഗിരിയും ഉണ്ട്.
Verse 16
समूलश्चैव सरलॊ रत्नकेतुश्च पर्वतः । एकमूलो महाशृङ्गो गजमूलोऽपि शावकः ॥ ७८.१६ ॥
‘സമൂല’ എന്ന പേരുള്ള ശരളവും ‘രത്നകേതു’ എന്ന പർവ്വതവും ഉണ്ട്; ‘ഏകമൂല’ എന്ന മഹാശൃംഗവും ‘ഗജമൂല’ എന്ന ശാവകവും കൂടിയുണ്ട്।
Verse 17
पञ्चशैलश्च कैलासो हिमवानचलोत्तमः । उत्तराः ये महाशैलास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.१७ ॥
പഞ്ചശൈലം, കൈലാസം, ഹിമവാൻ—പർവ്വതങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ. ഇനി ഉത്തരദേശത്തിലെ മഹാശൈലങ്ങളെ ഞാൻ വിവരിക്കും; ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക।
Verse 18
कपिलः पिङ्गलो भद्रः सरसश्च महाचलः । कुमुदो मधुमांश्चैव गर्जनो मर्कटस्तथा ॥ ७८.१८ ॥
കപില, പിംഗല, ഭദ്ര, സരസ; കൂടാതെ മഹാചല; കുമുദ, മധുമാംശ; അതുപോലെ ഗർജന, മർക്കട എന്ന പർവ്വതങ്ങളും ഉണ്ട്।
Verse 19
कृष्णश्च पाण्डवश्चैव सहस्रशिरसस्तथा । पारियात्रश्च शैलेन्द्रः शृङ्गवानचलोत्तमः । इत्येते पर्वतवराः श्रीमन्तः पश्चिमे स्मृताः ॥ ७८.१९ ॥
കൃഷ്ണ, പാണ്ഡവ, സഹസ്രശിരസ്; കൂടാതെ ശൈലേന്ദ്രനായ പാരിയാത്രയും ശിഖരങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശൃംഗവാനും—ഇവയെ പടിഞ്ഞാറിലെ ശ്രീമന്തമായ പർവ്വതശ്രേഷ്ഠങ്ങളായി സ്മരിക്കുന്നു।
Verse 20
महाभद्रस्य सरस उत्तरॆण द्विजोत्तमाः । ये पर्वताः स्थिताः विप्रास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.२० ॥
ഹേ ദ്വിജോത്തമ വിപ്രന്മാരേ! മഹാഭദ്ര സരസ്സിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പർവ്വതങ്ങളെ ഞാൻ വിവരിക്കും; ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക।
Verse 21
हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलश्च शैलेन्द्र इन्द्रशैलश्च सानुमान् ॥ ७८.२१ ॥
(അവിടെ) ഹംസകൂട മഹാശൈലം, വൃഷഹംസ പർവ്വതം, കപിഞ്ജല ശൈലേന്ദ്രൻ, കൂടാതെ ശിഖരങ്ങളോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രശൈല പർവ്വതവും ഉണ്ടു।
Verse 22
नीलः कनकशृङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७८.२२ ॥
(ഉത്തരത്തിലെ പർവ്വതങ്ങൾ) നീല, കനകശൃംഗ, ശതശൃംഗ; പുഷ്കര; മേഘശൈല; വിരജാ എന്ന ഉത്തമ അചലം; കൂടാതെ ജാരുചി ശൈലേന്ദ്രൻ—ഇവയെല്ലാം ഉത്തരീയങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 23
इत्येतॆषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७८.२३ ॥
ഈ പ്രധാന (പർവ്വതങ്ങളെ) സംബന്ധിച്ച്, ഉത്തരപ്രദേശങ്ങളിൽ യഥാക്രമം സമതലഭൂഭാഗങ്ങൾ, അന്തർദ്രോണികൾ (താഴ്വര-കിണറുകൾ) കൂടാതെ സരോവരങ്ങളും അറിയുക।
Frequently Asked Questions
Rather than prescribing a direct social rule, the text frames Earth’s stability through ordered geography: named mountains and lakes function as a schematic of terrestrial structure. The implicit instruction is that maintaining the integrity of waters (saras, tīrthas) and forested habitats sustains a balanced world, aligning sacred order with environmental continuity.
No explicit tithi, lunar phase, vrata timing, or seasonal ritual calendar is given in the cited passage. The chapter instead uses ecological descriptors—cool, fragrant breezes and blooming lotus-lakes—as atmospheric markers of a flourishing landscape rather than a dated ritual schedule.
Environmental balance is conveyed through hydrological and habitat imagery: lakes filled with lotuses (kamala, utpala, kahlāra), bird-rich groves, and clean, meritorious waters. By cataloguing lakes and mountains as interlinked systems across the four directions, the narrative presents Earth (Pṛthivī) as upheld by coherent water–forest–mountain networks, a model readily interpretable as early ecological ethics.
The principal cultural figure explicitly speaking is Rudra, who delivers the geographic enumeration. No royal dynasties, administrative lineages, or named human sages are foregrounded in this excerpt beyond the generic address to dvijottamas/vipras; the emphasis remains on place-names and landscape taxonomy.