Adhyaya 44: The Vaiśākha Bright-Twelfth Observance: Worship of Hari as Jāmadagnya and Its Fruits
Vaiśākha-śukla-dvādaśī-vrata (Jāmadagnya-Hari-pūjā) phala-kathana
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Phalaśruti Narrative
വരാഹ–പൃഥിവി സംവാദത്തിൽ വൈശാഖ ശുക്ല ദ്വാദശിയുടെ (ജാമദഗ്ന്യ-ഹരി പൂജാ വ്രതം) വിധിയും ഫലശ്രുതിയും വിവരിക്കുന്നു. साधകൻ സ്നാനം ചെയ്ത് നിയമങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ ചെന്നു ഹരിയെ പാദം, ഉദരം, കടി, ബാഹു, കണ്ഠം, ശിരസ് എന്ന അംഗാവാഹന/ന്യാസക്രമത്തിൽ പൂജിക്കണം; മൂടിയ ഘടം സ്ഥാപിച്ച് പ്രത്യേക വൈഷ്ണവ പാത്രത്തിൽ ഹരിയെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് വലങ്കയ്യിൽ പരശു ധരിച്ച രൂപം ധ്യാനിച്ച് ഗന്ധപുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം. രാത്രിയിൽ ജാഗരണം നടത്തി, സൂര്യോദയത്തിൽ ബ്രാഹ്മണന് ദാനം നൽകണം. തുടർന്ന് രാജാവ് വീരസേനന്റെ സന്താനഹീനത, യാജ്ഞവൽക്ക്യന്റെ ഉപദേശം—ഈ ദ്വാദശി അല്പക്ലേശത്തിൽ പുത്രപ്രദം—എന്നതും, ഫലമായി നലന്റെ ജനനവും പറയുന്നു; മരണാനന്തരം ബ്രഹ്മലോകവാസം, അപ്സരാസംഗം, വീണ്ടും രാജ്യസമ്പത്ത് എന്നിവയും ഫലമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. വ്രതനിയമം, സംയമം, ദാനക്രമം എന്നിവ സമൂഹസ്ഥിരതക്കും ഭൂധാരണത്തിനും കാരണമെന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു।
Key Concepts
In this adhyaya
People
What happens
- How it opens
Within the Varāha-Pṛthivī upadeśa frame, the chapter opens as a vrata-vidhi for Vaiśākha śukla-dvādaśī, presenting disciplined calendrical conduct (snāna, saṅkalpa, mandira-gamana) as a stabilizing dharmic technology for householders and rulers alike.
- Stories within
King Vīrasena’s childlessness and quest for an heir; Yājñavalkya’s counsel prescribing the Vaiśākha śukla-dvādaśī observance; Birth of Nala as the vrata’s fruit; Postmortem ascent to Brahmaloka and enjoyment with apsarases followed by renewed fortune/sovereignty
- The turning point
A stepwise worship of Hari in the form/epithet Jāmadagnya is taught: bodily-part invocations (pāda, udara, kaṭi, bāhu, kaṇṭha, śiras) accompany pūjā; a covered ghaṭa is installed; Hari is established in a special vaiṣṇava vessel (vaiṇava-pātra) and iconographically fashioned holding a paraśu; fragrance and flowers are offered; an all-night jāgara is observed; at sunrise, brāhmaṇa-nivedana (gift/feeding) completes the rite.
- How it ends
The efficacy is dramatized through King Vīrasena’s crisis of childlessness and Yājñavalkya’s counsel that this dvādaśī yields a son with minimal hardship; the rite is performed and the desired heir, Nala, is born, restoring lineage continuity and royal legitimacy.
Tirthas
No explicit toponyms are provided in these verses. Ecological/ritual setting is implied: devālaya (temple precinct), snāna context (water-source implied), and Brahmaloka as a cosmological locale.
Shlokas in Adhyaya 44
Verse 1
दुर्वासा उवाच । वैशाखेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिना नरः । तद्वत् स्नानादिकं कृत्वा ततो देवालयं व्रजेत् ॥ ४४.१ ॥
ദുർവാസാ പറഞ്ഞു—വൈശാഖ മാസത്തിലും മനുഷ്യൻ ഇങ്ങനെ തന്നെ വിധിപ്രകാരം സംകല്പം ചെയ്യണം. അതുപോലെ സ്നാനാദി അനുഷ്ഠിച്ച്, തുടർന്ന് ദേവാലയത്തിലേക്ക് പോകണം.
Verse 2
तत्राराध्य हरिं भक्त्या एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः । जामदग्न्याय पादौ तु उदरं सर्वधारिणे । मधुसूदनायेति कटिमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४४.२ ॥
അവിടെ വിവേകമുള്ള ഉപാസകൻ ഈ മന്ത്രങ്ങളാൽ ഭക്തിയോടെ ഹരിയെ ആരാധിക്കണം—പാദങ്ങൾക്ക് ‘ജാമദഗ്ന്യായ’, ഉദരത്തിന് ‘സർവധാരിണേ’, കടി-ഉരസ്സിന് ‘മധുസൂദനായ’—ശ്രീവത്സധാരിയായ പ്രഭുവിനെ.
Verse 3
क्षत्रान्तकाय च भुजौ मणिकण्ठाय कण्ठकम् । स्वनाम्ना शङ्खचक्रौ तु शिरो ब्रह्माण्डधारिणे ॥ ४४.३ ॥
അവൻ ഭുജങ്ങൾ ക്ഷത്രാന്തകനു, കണ്ഠാഭരണം മണികണ്ഠനു; തത്തത് നാമങ്ങളാൽ ശംഖവും ചക്രവും; ശിരസ്സ് ബ്രഹ്മാണ്ഡധാരിക്കും അർപ്പിച്ചു.
Verse 4
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य स्थगितं तद्वद् वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ॥ ४४.४ ॥
ഇങ്ങനെ ആരാധന നടത്തി, മേധാവി മുമ്പുപോലെ അതിന്റെ മുമ്പിൽ ഒരു ഘടം സ്ഥാപിക്കണം; അതുപോലെ തന്നെ മൂടി രണ്ടു വസ്ത്രങ്ങളാൽ പൊതിയണം.
Verse 5
वैणवेन तु पात्रेण तस्मिन् संस्थापयेद्धरिम् । जामदग्न्येति विख्यातं नाम्ना क्लेशविनाशनम् ॥ ४४.५ ॥
അതിനുശേഷം വൈഷ്ണവപാത്രം ഉപയോഗിച്ച് അതിൽ ഹരിയെ പ്രതിഷ്ഠിക്കണം—‘ജാമദഗ്ന്യ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ, ക്ലേശനാശകമെന്ന് പറയപ്പെടുന്ന നാമം ധരിച്ചവൻ.
Verse 6
दक्षिणे परशुं हस्ते तस्य देवस्य कारयेत् । सर्वगन्धैश्च सम्पूज्य पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ४४.६ ॥
ആ ദേവന്റെ വലതുകൈയിൽ പരശു (കോടരി) നിർമ്മിപ്പിക്കണം; എല്ലാ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാലും സമ്യക് പൂജിച്ച്, നാനാവിധ മംഗളപുഷ്പങ്ങളാലും പൂജിക്കണം.
Verse 7
ततस्तस्याग्रतः कुर्याज्जागरं भक्तिमान्नरः । प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ॥ ४४.७ ॥
അതിനുശേഷം ഭക്തിയുള്ളവൻ അതിന്റെ സന്നിധിയിൽ ജാഗരണം പാലിക്കണം. പ്രഭാതത്തിൽ നിർമല സൂര്യോദയത്തിൽ (അർപ്പണം) ബ്രാഹ്മണനു നിവേദിക്കണം. ഇങ്ങനെ നിയമയുക്തനായവന് ലഭിക്കുന്ന ഫലം എന്നിൽ നിന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക.
Verse 8
आसीद् राजा महाभागो वीरसेनो महाबलः । अपुत्रः स पुरा तीव्रं तपस्तेपे महौजसा ॥ ४४.८ ॥
പൂർവകാലത്ത് വീരസേനൻ എന്ന മഹാഭാഗ്യവാനും മഹാബലവാനും ആയ രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. അവൻ മുമ്പ് അപുത്രനായി, മഹോജസ്സോടെ തീവ്രതപസ്സു ചെയ്തു.
Verse 9
चरस्तत्तपो घोरं याज्ञवल्क्यो महामुनिः । आजगाम महायोगी तं दृष्ट्वा नातिदूरतः ॥ ४४.९ ॥
ആ ഘോരതപസ്സിൽ നിരതനായ മഹാമുനി യാജ്ഞവൽക്യന്റെ അടുക്കൽ ഒരു മഹായോഗി വന്നു; അവനെ അതിദൂരമല്ലാതെ കണ്ടു അടുത്തേക്ക് എത്തി.
Verse 10
तमायान्तमथो दृष्ट्वा ऋषिं परमवर्चसम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजाभ्युत्थानमाकरॊत् ॥ ४४.१० ॥
അപ്പോൾ പരമപ്രഭയുള്ള ഋഷി വരുന്നതു കണ്ട രാജാവ് കൃതാഞ്ജലിയായി നമസ്കരിച്ചു, ആദരത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് സ്വീകരണം നടത്തി.
Verse 11
स पूजितो मुनिः प्राह किमर्थं तप्यते तपः । राजन् कथय धर्मज्ञ किं ते कार्यं विवक्षितम् ॥ ४४.११ ॥
പൂജിക്കപ്പെട്ട മുനി പറഞ്ഞു—“ഏതു ലക്ഷ്യത്തിനായി ഈ തപസ്സു ചെയ്യപ്പെടുന്നു? രാജാവേ, ധർമ്മജ്ഞനേ, നിനക്ക് പറയുവാനുള്ള കാര്യം എന്താണ്?”
Verse 12
राजोवाच । अपुत्रोऽहं महाभाग नास्ति मे पुत्रसन्ततिः । तेन मे तप आस्थाय क्रिष्यते स्वतनुर्द्विज ॥ ४४.१२ ॥
രാജാവ് പറഞ്ഞു—“മഹാഭാഗനേ, ഞാൻ അപുത്രനാണ്; എനിക്ക് പുത്രസന്തതി ഇല്ല. അതുകൊണ്ട് തപസ്സിനെ ആശ്രയിച്ചതാൽ, ദ്വിജനേ, എന്റെ ശരീരം ക്ഷീണിച്ചുവരുന്നു.”
Verse 13
याज्ञवल्क्य उवाच । अलं ते तपसाऽनेन महाक्लेशेन पार्थिव । अल्पायासेन ते पुत्रो भविष्यति न संशयः ॥ ४४.१३ ॥
യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ഈ മഹാക്ലേശകരമായ തപസ്സു നിനക്കു മതി. അല്പശ്രമം കൊണ്ടുതന്നെ നിനക്കു പുത്രൻ ജനിക്കും—സംശയമില്ല.
Verse 14
राजोवाच । कथं मे भविता पुत्रोऽल्पायासेन वै द्विज । एतन्मे कथय प्रीतो भगवन् प्रणतस्य ह ॥ ४४.१४ ॥
രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജാ, അല്പശ്രമം കൊണ്ടെനിക്ക് പുത്രൻ എങ്ങനെ ലഭിക്കും? ഹേ ഭഗവൻ, പ്രസന്നനായി, പ്രണതനായ എനിക്ക് ഇത് പറഞ്ഞുതരുക.
Verse 15
दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन पार्थिवेन यशस्विना । आचख्यौ द्वादशीं चेमां वैशाखे सितपक्षजाम् ॥ ४४.१५ ॥
ദുർവാസൻ പറഞ്ഞു—ആ യശസ്വിയായ രാജാവ് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനാൽ, മുനി വൈശാഖമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ വരുന്ന ഈ ദ്വാദശീ വ്രതവിധാനം വിശദീകരിച്ചു.
Verse 16
स हि राजा विधानॆन पुत्रकामो विशेषतः । उपोष्य लब्धवान् पुत्रं नलं परमधार्मिकम् । योऽद्यापि कीर्त्यते लोके पुण्यश्लोको नरोत्तमः ॥ ४४.१६ ॥
ആ രാജാവ് പ്രത്യേകമായി പുത്രകാമനായി വിധിപൂർവം ഉപവസിച്ച് പരമധാർമ്മികനായ നലൻ എന്ന പുത്രനെ നേടി; അവൻ ഇന്നും ലോകത്തിൽ പുണ്യശ്ലോക നരോത്തമനായി കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 17
प्रासङ्गिकं फलं ह्येतद्गतस्यास्य महामुने । सुपुत्रो जायते वित्तविद्यावान्कान्तिरुत्तमा ॥ ४४.१७ ॥
ഹേ മഹാമുനേ, ഇത് ഈ അനുഷ്ഠാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവന് ലഭിക്കുന്ന പ്രാസംഗിക ഫലമാണ്—സുപുത്രൻ ജനിക്കും, ധനവും വിദ്യയും ലഭിക്കും, ഉത്തമ കാന്തിയും ഉദിക്കും.
Verse 18
इह जन्मनि किं चित्रं परलोके शृणुष्व मे । कल्पमेकं ब्रह्मलोके वसित्वाऽप्सरसां गणैः ॥ ४४.१८ ॥
ഈ ജന്മത്തിൽ എന്ത് അത്ഭുതം? പരലോകത്തെക്കുറിച്ച് എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക. ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ ഒരു കല്പം വസിച്ച് അപ്സരാഗണങ്ങളോടൊപ്പം പാർക്കും.
Verse 19
क्रीडत्यन्ते पुनः सृष्टौ चक्रवर्ती भवेद् ध्रुवम् । त्रिंशत्यब्दसहस्राणि जीवते नात्र संशयः ॥ ४४.१९ ॥
അവസാനത്തിൽ വീണ്ടും സൃഷ്ടി ഉദിക്കുന്നപ്പോൾ അവൻ ക്രീഡിച്ചു, നിശ്ചയമായും ചക്രവർത്തിയാകും. അവൻ മുപ്പതിനായിരം വർഷം ജീവിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Inside Adhyaya 44
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritNo named tīrtha is specified; merit is attached to correct timing (Vaiśākha śukla-dvādaśī), temple-based worship, night-vigil, and sunrise brāhmaṇa-nivedana, yielding both worldly (putra, rājya-sthiratā) and otherworldly (Brahmaloka) fruits.
Ritual instructions
- Primary RitualVaiśākha-śukla-dvādaśī vrata: worship of Hari as Jāmadagnya with ghaṭa-vinyāsa, vaiṣṇava-pātra-sthāpana, jāgara, and brāhmaṇa-nivedana.
- BenefitPutra-prāpti (especially for childless couples/householders), alleviation of hardship through disciplined observance, reinforcement of royal/household stability, and elevated postmortem rewards (Brahmaloka, apsaras-company), culminating in renewed prosperity/sovereignty.
The narrative frame
- Dialogue ToneDidactic and procedural (vrata-manual) with exemplary persuasion via royal case-study and expansive phalaśruti.
Closing phalashruti
The phalaśruti expands from immediate putra-prāpti to postmortem ascent (Brahmaloka sojourn, apsaras-company) and a return to renewed sovereignty/fortune, presenting vrata + dāna as a reciprocal economy that sustains social order and, by implication, Earth’s well-being through regulated conduct.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (devotional composure) with a strong undercurrent of Vīra (royal resolve) and Karuṇa shifting to Harṣa (from anxiety to joy).
- Emotional ProgressionRitual sobriety and restraint → tension of childlessness/legitimacy crisis → confidence through sage’s prescription → intensified devotion via jāgara → sunrise release and gifting → joy of progeny and assurance of cosmic reward.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityText does not mandate a named tīrtha; the observance is feasible at any reputable Viṣṇu temple or home shrine with proper purity, timing, and capacity for brāhmaṇa-nivedana. For travel, choose a major Vaiṣṇava kṣetra to amplify communal observance and access to learned brāhmaṇas.
- Best SeasonVaiśākha (typically April–May) during śukla-pakṣa; plan for dvādaśī with an overnight stay to keep jāgara and complete sunrise rites.
- Related FestivalVaiśākha śukla-dvādaśī (often aligned with regional Dvādaśī/Viṣṇu observances; local temple calendars may pair it with special Viṣṇu pūjās and night vigils).
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined ritual practice (snāna, pūjā, jāgara, and dāna) as a structured form of ethical self-regulation that yields social goods—especially lineage continuity and stable kingship—while promoting orderly resource use and reciprocity through offerings and brāhmaṇa-nivedana.
The observance is specified for Vaiśākha during the bright fortnight (śukla-pakṣa), explicitly on dvādaśī (the twelfth lunar day). The rite culminates at prabhāta when the sun is clear (vimala sūrya), indicating a sunrise completion and gifting moment.
Although not explicit as an ecological treatise, the chapter implies Earth-oriented balance through regulated, calendrically timed conduct: bathing practices tied to seasonal cycles, restrained and formalized use of water, flowers, and fragrances, and a redistribution ethic (nivedana) that channels resources through socially recognized stewardship roles—an indirect model of sustainable ritual economy.
The narrative references Durvāsas as the narrator of the instruction, the sage Yājñavalkya as the advising authority, King Vīrasena as the exemplar, and Nala as the famed son produced through the dvādaśī observance; Hari is invoked with epithets including Jāmadagnya and Madhusūdana, and iconographically associated with the paraśu.
Ask anything about Adhyaya 44 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
