Adhyaya 36: Account of the Maṇija Kings and a Hymn to Govinda Leading to Liberation
Maṇija-nṛpa-vaṃśa-kathanaṃ tathā Govinda-stutiḥ
Genealogical-Historiography and Devotional-Soteriology
വരാഹ–പൃഥിവീ സംവാദരൂപത്തിലുള്ള ഈ അധ്യായത്തിൽ മഹാതപാ ഒരു രാജാവിനോട് ത്രേതായുഗബന്ധമുള്ള മണിജ വംശത്തിലെ രാജാക്കന്മാരുടെ ക്രമകഥ പറയുന്നു; ഭൂമിയെ ധർമ്മത്തോടെ ഭരിച്ച് വിവിധ യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ഭരണാധികാരികൾ സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വരാഹൻ പറയുന്നു—ഇത്തരം ബ്രഹ്മവിദ്യയെപ്പോലെയുള്ള വൃത്താന്തം കേട്ട രാജർഷി വൈരാഗ്യം കൈക്കൊണ്ട് തപസ്സിലേക്കു തിരിഞ്ഞ് വൃന്ദാവനത്തിൽ ചെന്നു ഗോവിന്ദൻ (ഹരി/വിഷ്ണു) സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയവും മോക്ഷവും നിൽക്കുന്ന പരമാധാരമാണെന്ന് കരുതി ഏകാഗ്രമായി സ്തുതിക്കുന്നു. സ്തുതിയിൽ സംസാരം ഭയങ്കര സമുദ്രംപോലെ, മായയും ദ്വന്ദ്വമോഹവും കടക്കാൻ ഭഗവച്ചരണം മാത്രമേ ആശ്രയമാകൂ എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം അദ്ദേഹം യോഗബലത്തോടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്ത് നിത്യ ഗോവിന്ദനിൽ ലയിക്കുന്നു; രാജധർമ്മഭാരത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന ത്യാഗധർമ്മത്തിന്റെ മാതൃക കാണിക്കുന്നു.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 36
Verse 1
महातपा उवाच । आदितरेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ॥ ३६.१ ॥
മഹാതപാ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ആദിതരേതസ്സിന്റെ വംശത്തിൽ ‘മണിജാ’ എന്നു പ്രസിദ്ധരായ രാജാക്കളെ ഞാൻ വിവരിക്കും; ആ വംശത്തിലേയാണ് ആ പാർത്ഥിവനും ജനിച്ചത്।
Verse 2
योऽसौ सुप्रभानामासीत्त स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापाल इति शोभनः ॥ ३६.२ ॥
ഹേ രാജാവേ, കൃതയുഗത്തിൽ ‘സുപ്രഭാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായിരുന്നവൻ നീ തന്നെയാണ്. ഇപ്പോൾ നീ ‘പ്രജാപാല’ എന്ന പേരിൽ വിഖ്യാതനായി ജനിച്ചിരിക്കുന്നു, ഹേ ശോഭനനേ!
Verse 3
शेषास्त्रेतायुगॆ राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शान्तेति प्रकीर्तितः ॥ ३६.३ ॥
ഹേ രാജാവേ, ശേഷിക്കുന്നവർ ത്രേതായുഗത്തിൽ മഹാബലവാന്മാരായി ഉദ്ഭവിക്കും. മണിയിൽ നിന്ന് ജനിച്ച് ദീപ്തതേജസ്സുള്ളവൻ ‘ശാന്തി’ എന്നു പ്രസിദ്ധനാകുന്നു.
Verse 4
सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ॥ ३६.४ ॥
‘സുരശ്മി’ എന്ന നാമത്തിലുള്ള രാജാവ് ഉണ്ടാകും; ‘ശശകർണ’ മഹാബലവാൻ ആയിരിക്കും; കൂടാതെ ശുഭദർശനനായ ‘പാഞ്ചാല’ മനുഷ്യരുടെ അധിപതിയാകും.
Verse 5
सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ॥ ३६.५ ॥
അംഗ വംശത്തിൽ തീർച്ചയായും ‘സുശാന്തി’ ഉണ്ടായിരുന്നു; ‘സുന്ദര’നും ‘അംഗ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടു. ‘സുന്ദ’യും ‘മുചുകുന്ദ’യും ഉണ്ടായി; അതുപോലെ ‘സുദ്യുമ്ന’യും ‘തുര’യും കൂടി.
Verse 6
सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ॥ ३६.६ ॥
‘സുമനാ’യും ‘സോമദത്ത’യും ‘ശുഭ’യും ‘സംവരണ’യും ആയി. അതുപോലെ ‘സുശീല’യും ‘വസുദാന’യും ‘സുഖദ’യും ‘സുപതി’യും ആയി.
Verse 7
शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगॆ नृप ॥ ३६.७ ॥
ശംഭു സേനാപതിയായി; സുകാന്തൻ ദശരഥനെന്നായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. സോമൻ ജനക രാജാവായി—ഇവർ ത്രേതായുഗത്തിലെ നൃപന്മാർ.
Verse 8
सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ॥ ३६.८ ॥
ഹേ രാജൻ, ആ വസുധാധിപന്മാർ എല്ലാവരും ഈ ഭൂമിയെ ഭോഗിച്ച് (അഥവാ ഭരിച്ച്) വിവിധ യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, സംശയമില്ലാതെ സ്വർഗം പ്രാപിക്കും.
Verse 9
श्रीवराह उवाच । एवं श्रुत्वा स राजर्षिर्ब्रह्मविद्याममृतं प्रभुः । आख्यानं परमं प्रीतस्तपश्चर्तुमियाद्वनम् ॥ ३६.९ ॥
ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഇങ്ങനെ കേട്ട ആ രാജർഷി, സമർത്ഥനായ പ്രഭു, അമൃതസമമായ ബ്രഹ്മവിദ്യ പ്രാപിച്ച്, പരമാഖ്യാനത്തിൽ പ്രീതനായി തപസ്സിനായി വനത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 10
ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्री हरौ लयमवाप च ॥ ३६.१० ॥
ഋഷി അധ്യാത്മയോഗംകൊണ്ട് ഈ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു. ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി, ധാത്രിയും ഹരിയിൽ ലയം പ്രാപിച്ചു.
Verse 11
वृन्दावनं च राजा असौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ॥ ३६.११ ॥
ആ രാജാവ്, പ്രഭുതുല്യൻ, തപസ്സിനായി വൃന്ദാവനത്തിലേക്ക് പോയി; അവിടെ ഗോവിന്ദനാമധാരിയായ ഹരിയെ സ്തുതിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു.
Verse 12
राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ॥ ३६.१२ ॥
രാജാവ് പറഞ്ഞു—ജഗത്തുകളുടെ മൂർത്തിസ്വരൂപനായ ദേവനേ, ഗോപേന്ദ്രനേ, ഇന്ദ്രാനുജനേ, അപ്രമേയനേ, സംസാരചക്രം ചലിപ്പിക്കുന്നതിൽ ഏകദക്ഷനേ, ഭൂധരനായ ദേവവരനേ, ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 13
भवोदधौ दुःखशतोर्मिभीमे जरावर्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ॥ ३६.१३ ॥
ഭവസമുദ്രത്തിൽ—ദുഃഖത്തിന്റെ നൂറുകണക്കിന് തരംഗങ്ങളാൽ ഭീതിജനകമായി—ജരയുടെ ചുഴിയിൽ, കൃഷ്ണപാതാളത്തിന്റെ മൂലത്തിൽ, അതിന്റെ അന്തവും എന്റെ ക്ഷേമവും നീ ഒരുത്തനേ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഹേ ഗോപതി, അപ്രമേയ, നമസ്കാരം।
Verse 14
व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ॥ ३६.१४ ॥
ഹേ ദേവാ! രോഗാദി ദുഃഖങ്ങളാൽ പീഡിതരായ മനുഷ്യരും ശത്രുബലങ്ങളാൽ ബാധിതരുമായവർ വീണ്ടും വീണ്ടും അടിയേറ്റ് തകർന്നുപോകുമ്പോൾ, യുദ്ധരതനായ മഹാത്മാവ്—ജനാർദനൻ, ഗോപതി, ഉഗ്രബാഹു—നിനക്കു നമസ്കാരം।
Verse 15
त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ॥ ३६.१५ ॥
ഹേ സുരേശാ, സർവ്വവിദ്വാന്മാരിലും നീയേ ഉത്തമൻ; നിനാൽ ഈ സമസ്ത വിശ്വം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഹേ ഗോപേന്ദ്രാ, ഹേ മഹാനുഭാവാ, ഭവഭയത്തിൽ വിറയുന്ന എന്നെ—ഹേ തീക്ഷ്ണചക്രധാരീ—രക്ഷിക്കണമേ।
Verse 16
परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ॥ ३६.१६ ॥
ഹേ ദേവാ, നീ പരമൻ; ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ. നീ പരമപുരുഷന്റെ സ്വരൂപം, ചന്ദ്രപ്രകാശംപോലെ ദീപ്തൻ. ഹേ അച്യുത, അഗ്നിസദൃശമുഖനേ, തീക്ഷ്ണശക്തിയുള്ളവനേ, ഹേ ഗോപേന്ദ്രാ—ഭവത്തിൽ പതിക്കുന്ന എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ।
Verse 17
संसारचक्रक्रमणान्यनेका- न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ॥ ३६.१७ ॥
ഹേ അച്യുതാ! ദേഹികള്ക്ക് സംസാരചക്രത്തിൽ ഭ്രമണത്തിന്റെ അനേകം രീതികൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഹേ സുരേശാ! നിന്റെ മായയിൽ മോഹിതരായവർക്ക് ദ്വന്ദ്വധാമമായ ആ മായയെ ആര് കടക്കാൻ കഴിയും?
Verse 18
अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध- मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीराः- स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ॥ ३६.१८ ॥
ഹേ ഗോപേന്ദ്രാ! ഗോത്രരഹിതൻ, അസ്പർശൻ, രൂപ-ഗന്ധാതീതൻ, മനസ്സും വാക്കും നിർദേശിക്കാനതീതൻ, അജൻ, വറെണ്യൻ ആയ നിന്നെ ധീരർ ഉപാസിച്ചാൽ, അവർ ഭവബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി മുക്തിഭാജികളാകും.
Verse 19
शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्म्मिणां शुभभावं वरेण्यम् । चक्राब्जपाणिं तु तथोपचारादुक्तं पुराणे सततं नमामि ॥ ३६.१९ ॥
പുരാണത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിധിപ്രകാരം ഉപചാരങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് ഞാൻ സദാ നമസ്കരിക്കുന്നു—ശബ്ദാതീതൻ, വ്യോമസ്വരൂപൻ, വിമൂർത്തൻ; കർമനിരതർക്കു ശുഭഭാവസ്വരൂപൻ, വറെണ്യൻ; കൈകളിൽ ചക്രവും പദ്മവും ധരിച്ചവൻ.
Verse 20
त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ॥ ३६.२० ॥
ഞാൻ അനന്തമൂർത്തിയായ വിഷ്ണുവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു—ത്രിവിക്രമനെ, ത്രിലോകം പാദചാരണംകൊണ്ട് അളന്നവനെ; ചതുര്മൂർത്തി, വിശ്വവ്യാപി, ക്ഷിതീശനെ; ശംഭു, വിഭു, ഭൂതപതി, സുരേശനെ.
Verse 21
त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ॥ ३६.२१ ॥
ഹേ ദേവാ! ചരാചരമായ എല്ലാറ്റിനെയും നീയേ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; നീയേ സംഹരിക്കുന്നു. ഹേ ഭഗവാൻ! മുക്തി ആഗ്രഹിക്കുന്ന എന്നെ വേഗം ആ പദത്തിലേക്ക് നയിക്കണമേ—അവിടെ എത്തിയ യോഗികൾ പിന്നെ മടങ്ങിവരുകയില്ല.
Verse 22
जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्ते ॥ ३६.२२ ॥
ജയം ഗോവിന്ദാ, മഹാനുഭാവാ; ജയം വിഷ്ണോ; പദ്മനാഭനു ജയം. സർവ്വജ്ഞനു ജയം, അപ്രമേയനു ജയം; വിശ്വേശ്വരാ, വിശ്വമൂർത്തേ, നിനക്കു ജയം.
Verse 23
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्छ शाश्वते ॥ ३६.२३ ॥
ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം ആ രാജാവ് തന്റെ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് ശാശ്വത പരമാത്മാവായ ഗോവിന്ദനിൽ ലയിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The text juxtaposes two ideals: (1) dharmic governance—rulers enjoy and administer the earth (bhūmi/vasudhā) and perform yajñas, gaining posthumous merit; and (2) renunciant soteriology—hearing the teaching prompts a shift toward tapas, upāsanā of Govinda, and yogic release from saṃsāra. Together these present a continuum from responsible kingship (supporting Pṛthivī’s stability) to liberation-oriented withdrawal.
The chapter uses yuga-chronology rather than ritual calendrics: it explicitly references Kṛtayuga and Tretāyuga, and describes future rulers “in Tretāyuga.” No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings are specified for yajña or vrata practice in the provided verses.
Environmental stewardship is implicit in the idiom of Pṛthivī as the governed earth: kings ‘enjoy/hold’ the land (bhūmi, vasudhā) and are accountable through yajña and dharma, suggesting that legitimate rule includes maintaining terrestrial order. The narrative’s turn to renunciation further reduces the burden of acquisitive power on the earth, presenting withdrawal and self-restraint as complementary strategies for preserving balance within Pṛthivī’s domain.
A catalogue of rulers is presented, including names such as Suprabha (identified with the addressed king in Kṛtayuga), Śānti (as a noted Maṇija), Suraśmi, Śaśakarṇa, a Pāñcāla ruler, and other royal figures: Suśānti, Sundara (and Aṅga), Sunda, Muchukunda, Sudyumna, Sumanas, Somadatta, Śubha, Saṃvaraṇa, Suśīla, Vasudāna, Sukhada, Supati, Śambhu (as senāpati), Sukānta, Daśaratha, and Janaka. The chapter frames them as exemplary Tretāyuga nṛpas connected to royal succession traditions.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.