Adhyaya 7: Prahlada’s Defeat by Nara-Narayana and Victory through Bhakti
प्रह्लादस्य नरा-नारायणयुद्धं भक्तिविजयश्च (Prahlādasya Narā-Nārāyaṇa-yuddhaṃ Bhakti-vijayaśca)
Defeat and Victory through Bhakti
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യൻ നാരദനോട് വിവരിക്കുന്നതുപോലെ, ദാനവരാജൻ പ്രഹ്ലാദൻ നര–നാരായണന്മാരുമായി ദീർഘമായ യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. നാരായണൻ ഹരി, ശാർങ്ഗപാണി, പുരുഷോത്തമൻ എന്നു വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു; ‘ധർമജ’ സാധ്യന്റെ അജേയതയും ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാർ സാക്ഷികളാകുന്നതും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഗദ, ശരവൃഷ്ടി, പല ധനുസ്സുകൾ, പരിഘ, മുദ്ഗര, പ്രാസ, ശക്തി തുടങ്ങിയ ആയുധമാറ്റങ്ങളിൽ പ്രഹ്ലാദന്റെ വീര്യം ഫലിക്കാതെ പോകുന്നു; ഹൃദയത്തിൽ പ്രഹരമേറ്റു അവൻ ക്ഷണികമായി വീഴുന്നു. തുടർന്ന് പീതവാസാ (വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപനാമം) ഉപദേശിക്കുന്നു—വിജയം യുദ്ധത്തിൽ അല്ല, ധർമജന്മാരോടുള്ള ശുശ്രൂഷയിലും ഭക്തിയിലും ആണെന്ന്. പ്രഹ്ലാദന്റെ സ്തോത്രം വിഷ്ണുവിന്റെ വരാഹ, നൃസിംഹാദി വിശ്വരൂപങ്ങളും, എല്ലാ ദേവതാ-തത്ത്വങ്ങളും പരമ നാരായണനിൽ ലയിക്കുന്ന സമന്വയ ദർശനവും അവതരിപ്പിക്കുന്നു; പാപക്ഷയവും അചഞ്ചല വിഷ്ണുനിഷ്ഠ ബുദ്ധിയും വരമായി ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം പ്രഹ്ലാദൻ അന്ധകനോട് രാജ്യം ഏൽപ്പിച്ച് ബദരികാശ്രമം തേടി, ധാത്രിൽ മനസ്സു സ്ഥിരപ്പെടുത്തി ഭക്തിയുക്ത രാജധർമ്മവും യോഗശുദ്ധിയും മാതൃകയാക്കുന്നു।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Pulastya–Nārada narrative frame: Pulastya recounts Prahlāda’s prolonged combat with Nara–Nārāyaṇa, emphasizing the ‘Dharmaja’ Sādhya’s invincibility and the spectatorship of devas in the sky.
- Martial escalation and divine superiority: successive weapons (gadā, śara-vṛṣṭi, multiple bows, parigha, mudgara, prāsa, śakti) are neutralized; Prahlāda is struck in the heart and temporarily collapses, underscoring the futility of mere asura-valor against Puruṣottama.
- Bhakti as the decisive ‘victory’: Pītavāsā teaches that Prahlāda will ‘conquer’ by devotion, leading to Prahlāda’s stotra, the granting of boons (sin-dissolution; unwavering Viṣṇu-oriented buddhi), and Prahlāda’s ethical reorientation of daitya governance and personal renunciation.
Shlokas in Adhyaya 7
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे षष्ठो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततो ऽनङ्गं विभुर्द्दष्ट्वा ब्रह्मन् नारायणो मुनिः प्रहस्यैवं वचः प्राह कन्दर्व इह आस्यताम्
ഇങ്ങനെ ശ്രീവാമനപുരാണത്തിലെ ആറാം അധ്യായം സമാപ്തം. പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രഹ്മൻ! തുടർന്ന് അനംഗനെ കണ്ട വിഭുവായ മുനി നാരായണൻ ചിരിച്ച് ഇങ്ങനെ അരുളി—“ഹേ കന്ദർപ്പാ, ഇവിടെ ഇരിക്ക.”
Verse 2
तदक्षुब्धत्वमीक्ष्यास्य कामो विस्मयमागतः वसन्तो ऽपि महाचिन्तां जगामाशु महामुने
അവന്റെ അക്ഷുബ്ധമായ സമാധാനം കണ്ടു കാമൻ വിസ്മയിച്ചു; ഹേ മഹാമുനേ, വസന്തനും വേഗത്തിൽ മഹാചിന്തയിൽ ആകപ്പെട്ടു.
Verse 3
ततश्चाप्सरसो दृष्ट्वा स्वागतेनाभिपूज्य च वसन्तमाह भगवानेह्येहि स्थीयतामिति
പിന്നീട് അപ്സരസ്സുകളെ കണ്ട ഭഗവാൻ സ്വാഗതം ചെയ്ത് ആദരിച്ചു; വസന്തനോടു—“വാ, വാ—ഇവിടെ തന്നെ നില്ക്കുക (താമസിക്കുക)” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 4
ततो विहस्य भगवान् मञ्जरीं कुसुमावृताम् आदाय प्राक्सुवर्णाङ्गीमूर्वोर्बालां विनिर्ममे
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ പുഞ്ചിരിയോടെ പുഷ്പാവൃതമായ ഒരു മഞ്ജരി എടുത്ത്, തന്റെ ഊരുകളിൽ നിന്ന് മുൻപുപോലെ സ്വർണ്ണവർണ്ണ ദേഹമുള്ള ഒരു യുവതിയെ സൃഷ്ടിച്ചു.
Verse 5
ऊरूद्भवां स कन्दर्पो दृष्ट्वा सर्वाङ्गसुन्दरीम् अमन्यत तदानङ्गः किमियं सा प्रिया रतिः
ഊരുവിൽ നിന്നു ജനിച്ച സർവ്വാംഗസുന്ദരിയായ ആ കന്യയെ കണ്ട അനംഗനായ കന്ദർപ്പൻ അപ്പോൾ മനസ്സിൽ വിചാരിച്ചു—“ഇവൾ ആരാണ്? ഇവളോ എന്റെ പ്രിയ രതി?”
Verse 6
तदेव वदनं चारु स्वक्षिभ्रूकुटिलालकम् सुनासावंशाधरोष्ठमालोकनपरायणम्
അവളുടെ മുഖം തന്നെയായിരുന്നു അത്യന്തം മനോഹരം—സുന്ദരമായ കണ്ണുകളും ഭ്രൂവിലാസവും വളഞ്ഞ അലകുകളും; സുന്ദര നാസാവംശവും മൃദുല അധരങ്ങളും—കാണുന്നതിൽ തന്നെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നത്।
Verse 7
तावेवाहार्य विरलौ पीवरौ मग्नचूचुकौ राजेते ऽस्यः कुचौ पीनौ सज्जनावि संहतौ
അവളുടെ രണ്ടു സ്തനങ്ങൾ—സൗന്ദര്യത്തിൽ അപൂർവം—പുഷ്ടമായിരുന്നു; മുലക്കണ്ണുകൾ അല്പം അകത്തോട്ടു മങ്ങിയവ; ദൃഢവും ഉന്നതവും ചേർന്നുനിന്നതും ആയി, നന്നായി ചേർത്ത ഇരട്ടാഭരണങ്ങൾപോലെ തിളങ്ങി।
Verse 8
तदेव तनु चार्वङ्ग्या वलित्रयविभूषितम् उदरं राजते श्लक्ष्णं रोमावलिविभूषितम्
ആ സുന്ദരാംഗിയുടെ സ്ലിം ഉദരവും തിളങ്ങി—മൂന്ന് സൂക്ഷ്മ മടക്കങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടത്, മൃദുലം, രോമാവലിയുടെ രേഖയാൽ ശോഭിതം।
Verse 9
रोमावलीच जघनाद् यान्ती स्तनतटं त्वियम् राजते भृङ्गमालेव पुलिनात् कमलाकरम्
നിതംബത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന് സ്തനതടത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ഈ രോമാവലി അങ്ങനെ ശോഭിച്ചു—മണൽത്തീരത്തിൽ നിന്ന് താമരകൾ നിറഞ്ഞ തടാകത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ഭൃംഗമാലപോലെ।
Verse 10
जघनं त्वतिविस्तीर्ण भात्यस्या रशनावृतम् श्रीरोदमथने नद्धूं भूजङ्गेनेव मन्दरम्
അവളുടെ ജഘനം അതിവിശാലമായി, രശനാവൃതമായി ദീപ്തമാകുന്നു—ക്ഷീരസാഗരമഥനത്തിൽ സർപ്പബന്ധിതമായ മന്ദരപർവ്വതം പോലെ।
Verse 11
कदलीस्तम्भसदृशैरूर्ध्वमूलैरथोरुभिः विभाति सा सुचार्वङ्गी पद्मकिढ्जल्कसन्निभा
വാഴത്തണ്ടുപോലെ, മേലോട്ടു മൂലമുള്ളതുപോലെ (സുന്ദരമായി ചുരുങ്ങുന്ന) ഊരുകളാൽ അവൾ സുചാര്വംഗിയായി ദീപ്തമാകുന്നു—പദ്മകിഞ്ചല്കസദൃശമായ മൃദുലപ്രഭയോടെ।
Verse 12
जानुनी गूढगुल्फे च शुभे जङ्घे त्वरोमशे विभातो ऽस्यास्तथा पादावलक्तकसमत्विषौ
അവളുടെ മുട്ടുകൾ, നന്നായി രൂപപ്പെട്ട കണങ്കാലുകൾ, ശുഭമായ ജംഘകൾ—രോമരഹിതമായി—ദീപ്തമാകുന്നു; അവളുടെ പാദങ്ങൾ അലക്തക (ചുവന്ന ലാക്ഷ) സമപ്രഭയോടെ തിളങ്ങുന്നു।
Verse 13
इति संचिन्तयन् कामस्तामनिन्दितलोचनाम् कामातुरो ऽसौ संजातः किमुतान्यो जनो मुने
ഇങ്ങനെ അനിന്ദിതലോചനയായ അവളെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ കാമൻ തന്നേ കാമാതുരനായി; മുനേ, പിന്നെ മറ്റുള്ളവർ എത്രയോ അധികം!
Verse 14
माधवो ऽप्युर्वशीं दृष्ट्वा संचिन्तयत नारद किंस्वित् कामनरेन्द्रस्य राजधानी स्वयं स्थिता
നാരദാ, മാധവനും ഉർവശിയെ കണ്ടപ്പോൾ ചിന്തിച്ചു—‘കാമനരേന്ദ്രന്റെ രാജധാനി തന്നെയോ സ്വയം ഇവിടെ വന്നു നിലകൊണ്ടത്?’
Verse 15
आयाता शशिनो नूनमियं कान्तिर्निशाक्षये रविरश्मिप्रतापार्तिभीता शरणमागता
രാത്രിയുടെ അവസാനം നിശ്ചയമായും ചന്ദ്രന്റെ ഈ കാന്തി, സൂര്യകിരണങ്ങളുടെ ദഹനവേദനയെ ഭയന്ന് ശരണം തേടി ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു।
Verse 16
इत्थं संचितयन्नेव अवष्टभाप्सरोगणम् तस्थौ मुनिरिव ध्यानमास्थितः स तु माधवः
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അപ്സരാസമൂഹത്തെ നിയന്ത്രിച്ച്, ആ മാധവൻ ധ്യാനനിഷ്ഠ മുനിയെപ്പോലെ അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു।
Verse 17
ततः स विस्मितान् सर्वान् कन्दर्पादीन् महामुने दृष्ट्वा प्रोवाच वचनं स्मितं कृत्वा शुभव्रतः
അപ്പോൾ, ഹേ മഹാമുനേ, കന്ദർപ്പാദികളായ എല്ലാവരും വിസ്മയിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, ആ ശുഭവ്രതൻ ആദ്യം മന്ദഹാസം ചെയ്ത് വചനം പറഞ്ഞു।
Verse 18
इयं ममोरुसंभृता कामाप्सरस माधव नीयतां सुरलोकाय दीयतां वासवाय च
‘ഹേ മാധവാ, എന്റെ ഊരുവിൽ സംഭൃതയായതുപോലെ ഉള്ള ഈ കാമാപ്സരയെ ദേവലോകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക; വാസവനായി ഇന്ദ്രനുമേൽ അർപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക.’
Verse 19
इत्युक्ताः कम्पमानास्ते जग्मुर्गृह्योर्वशीं दिवम् सहस्राक्षाय तां प्रादाद् रूपयौवनशालिनीम्
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവർ വിറച്ചുകൊണ്ട് സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി ഉർവശിയെ കൊണ്ടുവന്നു; രൂപവും യൗവനവും നിറഞ്ഞ ആ കന്യയെ സഹസ്രാക്ഷനായ (ഇന്ദ്രൻ)ക്ക് സമർപ്പിച്ചു।
Verse 20
आचक्षुश्चरितं ताभ्यां धर्मजाभ्यां महामुने देवाराजाय कामाद्यास्ततो ऽभृद् विस्मयः परः
മഹാമുനേ, ധർമ്മജരായ ആ ഇരുവരും ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനു സംഭവിച്ച വൃത്താന്തം അറിയിച്ചു; തുടർന്ന് കാമൻ മുതലായവർക്കെല്ലാം പരമ വിസ്മയം ഉദിച്ചു।
Verse 21
एताद्शं हि चरितं ख्यातिमग्र्यां जगाम ह पातालेषु तथा मर्त्यै दिक्ष्वष्टासु जगाम च
നിശ്ചയമായും ഇത്തരമൊരു ചരിതം പരമോന്നത ഖ്യാതി നേടി; അത് പാതാളങ്ങളിലും, മർത്ത്യലോകത്തും, എട്ടുദിക്കുകളിലുമെല്ലാം വ്യാപിച്ചു।
Verse 22
एकदा निहते रौद्रो हिरण्यकशिपौ मुने अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादौ नाम दानवः
മുനേ, ഒരിക്കൽ ക്രൂരനായ ഹിരണ്യകശിപു വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, പ്രഹ്ലാദൻ എന്ന ദാനവൻ അപ്പോൾ രാജസ്ഥാനത്ത് അഭിഷിക്തനായി।
Verse 23
तस्मिञ्शासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके मखानि भुवि राजानो यजन्ते विधिवत्तदा
ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും പൂജിക്കുന്ന ആ ദൈത്യേന്ദ്രൻ ഭരിക്കുമ്പോൾ, ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാർ വിധിപൂർവ്വം മഖയജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി।
Verse 24
ब्राह्मणाश्च तपो धर्मं तीर्थयात्राश्च कुर्वते वैश्याश्च पशुवृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः
ബ്രാഹ്മണർ തപസ്സും ധർമ്മാചരണവും നടത്തി തീർത്ഥയാത്രകൾ ചെയ്തു; വൈശ്യർ പശുപാലനകേന്ദ്രിതമായ ഉപജീവനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു; ശൂദ്രർ ശുശ്രൂഷാസേവയിൽ രതരായി।
Verse 25
चातुर्वर्ण्यं ततः स्वे स्वे आश्रमे धर्मकर्मणि आवर्त्तत ततो देवा वृत्त्या युक्ताभवान् मुने
അനന്തരം ചാതുർവർണ്യം തത്തത്താശ്രമങ്ങളിൽ ധർമ്മകർമ്മങ്ങളിൽ വീണ്ടും പ്രവൃത്തിയായി; തുടർന്ന്, ഹേ മുനേ, ദേവന്മാർ തത്തത്തവൃത്തികളിൽ യഥോചിതമായി സ്ഥാപിതരായി।
Verse 26
ततस्तु च्यवनो नाम भार्गवेन्द्रो महातपाः जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं चैवाकुलीश्वरम्
അപ്പോൾ ‘ച്യവനൻ’ എന്ന മഹാതപസ്വി, ഭാർഗവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, നർമദയിൽ സ്നാനം ചെയ്യാനും ‘ആകുലീശ്വര’ എന്ന തീർത്ഥം സന്ദർശിക്കാനും പോയി।
Verse 27
तत्र दृष्ट्वा महादेवं नदीं स्नातुमवातरत् अवतीर्णं प्रजग्राह नागः केकरलोहितः
അവിടെ മഹാദേവനെ കണ്ട ശേഷം സ്നാനാർഥം നദിയിലേക്കിറങ്ങി; ഇറങ്ങിയ ഉടൻ ‘കേക്കര-ലോഹിത’ എന്ന നാഗം അവനെ പിടിച്ചു.
Verse 28
गृहीतस्तेन नागेन सस्मार मनसा हरिम् संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषो ऽभून्महोरगः
ആ നാഗം പിടിച്ചപ്പോൾ അവൻ മനസ്സിൽ ഹരിയെ സ്മരിച്ചു; പുണ്ഡരീകാക്ഷനെ സ്മരിച്ചതുമാത്രത്തിൽ ആ മഹാസർപ്പം വിഷരഹിതനായി.
Verse 29
नीतस्तेनातिरौद्रेण पन्नगेन रसातलम् निर्विषश्चापि तत्याज च्यवनं भुजगोत्तमः
ആ അതിരൗദ്രനായ പന്നഗൻ അവനെ രസാതലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി; വിഷരഹിതനായ ആ ഭുജഗോത്തമൻ പിന്നെ ച്യവനനെ വിട്ടയച്ചു.
Verse 30
संत्यक्तमात्रो नागेन च्यवनो भार्गवोत्तमः चचार नागकन्याभिः पूज्यचमानः समन्ततः
സർപ്പം വിട്ടയച്ച ഉടൻ ഭാർഗവോത്തമനായ ച്യവനൻ നാഗകന്യകളാൽ എല്ലാദിക്കിലും പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 31
विचारन् प्रविवेशाथ दानवानां महत् पुरम् संपूज्यमानो दैत्येन्द्रः प्रह्लादो ऽथ ददर्श तम्
പിന്നീട് ആലോചിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദാനവരുടെ മഹാനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ പൂജിക്കപ്പെടുകയായിരുന്ന ദൈത്യേന്ദ്രൻ പ്രഹ്ലാദൻ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടു.
Verse 32
भृगुपुत्रे महातेजाः पूजां चक्रे यथार्हतः संपूजितोपविष्टश्च पृष्टश्चागमनं प्रति
ഭൃഗുപുത്രനോടു ആ മഹാതേജസ്വി യഥോചിതമായി പൂജ നടത്തി. പൂജിക്കപ്പെട്ട് ഇരുന്ന ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ചോദിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 33
स चोवाच महाराज महातीर्थं महाफलम् स्नातुमेवागतो ऽस्म्यद्य द्रष्टुञ्चैवाकुलीश्वरम्
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു— ‘മഹാരാജാവേ, ഇത് മഹാതീർത്ഥവും മഹാഫലപ്രദവും ആകുന്നു. ഞാൻ ഇന്ന് ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യാനും ആകുലീശ്വരനെ ദർശിക്കാനും വന്നിരിക്കുന്നു.’
Verse 34
नद्यामेवावतीर्णो ऽस्मि गृहीतश्चाहिना बलान् समानीतो ऽस्मि पाताले दृष्टश्चात्र भवानपि
‘ഞാൻ നദിയിലേക്കുതന്നെ ഇറങ്ങിയിരുന്നു; അപ്പോൾ സർപ്പം ബലമായി എന്നെ പിടിച്ചു. എന്നെ പാതാളത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു; ഇവിടെ നിങ്ങളെയും ഞാൻ കണ്ടു.’
Verse 35
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं च्यवनस्य दितीश्वरः प्रोवाच धर्मसंयुक्तं स वाक्यं वाक्यकोविदः
ച്യവനന്റെ ഈ വചനം കേട്ട ദൈത്യാധിപൻ, വാക്ചാതുര്യമുള്ളവൻ, ധർമ്മസമ്പന്നമായ വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചു।
Verse 36
प्रह्लाद उवाच भगवन् कानि तीर्थानि पृथिव्यां कानि चाम्बरे रसातले च कानि स्युरेतद् वक्तुं ममार्हसि
പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ! ഭൂമിയിൽ ഏതു തീർത്ഥങ്ങൾ, ആകാശത്തിൽ ഏവ, രസാതലത്തിൽ ഏവ ഉണ്ടാകും? ഇത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരേണ്ടതാണ്।
Verse 37
च्यवन उवाच पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम् चक्रतीर्थं महाबाहो रसातलतले विदुः
ച്യവനൻ പറഞ്ഞു— ഭൂമിയിൽ നൈമിഷം എന്ന തീർത്ഥം, അന്തരിക്ഷത്തിൽ പുഷ്കരം; ഹേ മഹാബാഹോ, ചക്രതീർത്ഥം രസാതലതലത്തിൽ ഉള്ളതായി അറിയപ്പെടുന്നു।
Verse 38
पुलस्त्य उवाच श्रुत्वा तद्भार्गववचो दैत्यराजो महामुने नेमिषै गन्तुकामस्तु दानवानितदब्रवीत्
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹാമുനേ! ഭാർഗവന്റെ (ച്യവനന്റെ) വചനം കേട്ട് ദൈത്യരാജൻ നൈമിഷത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ദാനവന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 39
प्रह्लाद उवाच उत्तिष्ठध्वं गमिष्यामः स्नातुं तीर्थं हि नैमिषम् द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम्
പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു— എഴുന്നേൽക്കുവിൻ; നൈമിഷ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ നാം പോകാം. പീതവസ്ത്രധാരിയായ, പദ്മനേത്രനായ, അച്യുതനായ പുണ്ഡരീകാക്ഷനെ നാം ദർശിക്കും।
Verse 40
पुलस्त्य उवाच इत्युक्ता दानवेन्द्रेण सर्वे ते दैत्यदानवाः चक्रुरुद्योगमतुलं निर्जग्मुश्च रसातलात्
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ദാനവേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ദൈത്യദാനവന്മാർ എല്ലാവരും അതുലമായ ഒരുക്കം നടത്തി രസാതലത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 41
ते समभ्येत्य दैतेया दानवाश्च महाबलाः नेमिषारण्यमागत्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः
ആ മഹാബലികളായ ദൈത്യരും ദാനവരും ഒന്നിച്ചു വന്ന് നൈമിഷാരണ്യത്തിലെത്തി ആനന്ദത്തോടെ സ്നാനകർമ്മം ചെയ്തു।
Verse 42
ततो दितीश्वरः श्रीमान् मृगव्यां स चचार ह चरन् सरस्वतीं पुण्यां ददर्श विमलोदकाम्
അതിനുശേഷം ദിതിവംശത്തിന്റെ ആ ശ്രീമാനായ അധിപൻ വേട്ടഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു; സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ നിർമലജലമുള്ള പുണ്യസരസ്വതിയെ ദർശിച്ചു।
Verse 43
तस्यादूरे महाशाखं शलवृक्षं शरैश्चितम् ददर्श बाणानपरान् मुखे लग्नान् परस्परम्
അവനിൽ നിന്ന് അകലെയല്ലാതെ മഹാശാഖകളുള്ള ശലവൃക്ഷം അമ്പുകളാൽ നിറഞ്ഞതായി അവൻ കണ്ടു; കൂടാതെ മറ്റുഅമ്പുകളുടെ അഗ്രങ്ങൾ പരസ്പരം തമ്മിൽ കുടുങ്ങിയതും കണ്ടു।
Verse 44
ततस्तानद्भुताकारान् बाणान् नागोपवीतकान् दृष्ट्वातुलं तदा चक्रे क्रोधं दैत्येश्वरः किल
അപ്പോൾ പാമ്പ് ഉപവീതമായിരിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള അത്ഭുതാകാര അമ്പുകളെ കണ്ട ദൈത്യേശ്വരൻ, എന്നു പറയുന്നു, അത്യന്തം ക്രോധിച്ചു।
Verse 45
स ददर्श ततो ऽदूरात्कृष्णाजिनधरौ मुनी समुन्नतजटाभारौ तपस्यासक्तमानसौ
അപ്പോൾ അവൻ അകലെയല്ലാതെ, കൃഷ്ണാജിനം ധരിച്ച രണ്ടു മുനിമാരെ കണ്ടു—ഉയർത്തിയ ജടാഭാരമുള്ളവർ, തപസ്സിൽ ലീനമായ മനസ്സുള്ളവർ।
Verse 46
तयोश्च पार्श्वयोर्दिव्ये धनुषी लक्षणान्विते शार्ङ्गमागवं चैव अक्ष्य्यौ च महेषुधी
അവരുടെ ഇരുപാർശ്വങ്ങളിലും ശുഭലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയ രണ്ടു ദിവ്യധനുസ്സുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു—ശാർങ്ഗവും ആഗവവും—കൂടാതെ രണ്ടു അക്ഷയ മഹാതൂണീരങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 47
तौ दृष्ट्वामन्यत तदा दामिबिकाविति दानवः ततः प्रोवाच वचनं तावुभौ पुरुषोत्तमौ
അവരെ കണ്ടപ്പോൾ ദാനവൻ ‘ഇവർ വെറും ദംഭികൾ’ എന്നു വിചാരിച്ചു; പിന്നെ ആ രണ്ടു ഉത്തമപുരുഷന്മാരോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 48
किं भवद्भ्यां समारःधं दम्भं धर्मविनाशनम् क्व तपः क्व जटाभारः क्व चेमौ प्रवरायुधौ
നിങ്ങൾ ഇരുവരും ധർമ്മനാശകരമായ ഈ ദംഭം എന്തിന് ആരംഭിച്ചു? തപസ്സ് എവിടെ, ജടാഭാരത്തിന്റെ ഈ ഭാരമേവിടെ—ഇവ രണ്ടു ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങൾ എന്തിന്?
Verse 49
अथोवाच नरो दैत्यं का ते चिन्ता दितीश्वर सामर्थ्ये सति यः कुर्यात् तत्संपद्येत तस्य हि
അപ്പോൾ നരൻ ദൈത്യനോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ ദിതിവംശാധിപാ, നിനക്ക് എന്ത് ചിന്ത? സാമർത്ഥ്യം ഉള്ളപ്പോൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നവന് അവന്റെ അഭിപ്രേതഫലം നിശ്ചയമായും സിദ്ധിക്കുന്നു.”
Verse 50
अथोवाच दितीशस्तौ का शक्तिर्युवयोरिह मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके
അപ്പോൾ ദിതിവംശാധിപൻ ആ രണ്ടുപേരോടു പറഞ്ഞു— “ഞാൻ ഇവിടെ നില്ക്കുമ്പോൾ—ഞാൻ ദൈത്യേന്ദ്രൻ, ധർമ്മസേതുവിന്റെ പ്രവർത്തകൻ—നിങ്ങൾക്കിവിടെ എന്ത് ശക്തിയുണ്ട്?”
Verse 51
नरस्तं प्रत्युवाचाथ आवाभ्यां शक्तिरूर्जिता न कश्चिच्छक्नुयाद् योद्धुं नरनारायणौ युधि
അപ്പോൾ നരൻ അവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു— “ഞങ്ങളുടെ ശക്തി മഹാബലമാണ്. യുദ്ധത്തിൽ നര-നാരായണരോടു ആരും പോരാടാൻ കഴിയുകയില്ല.”
Verse 52
दैत्येश्वरस्तस्तः क्रुद्धः प्रतिज्ञामारुरोह च यथा कथञ्चिज्जेष्यामि नरनारायणौ रणे
അപ്പോൾ ദൈത്യാധിപൻ ക്രോധത്തോടെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു— “എങ്ങനെയായാലും യുദ്ധത്തിൽ നര-നാരായണരെ ഞാൻ ജയിക്കും.”
Verse 53
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा दितीश्वरः स्थाप्य बलं वनान्ते वितत्य चापं गुणमाविकृष्य तलध्वनिं घोरतरं चकार
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാത്മാവായ ദിതിവംശാധിപൻ വനത്തിന്റെ അറ്റത്ത് തന്റെ സൈന്യത്തെ സ്ഥാപിച്ചു; പിന്നെ വില്ല് വലിച്ച് ഞാണു വലിച്ചു, അത്യന്തം ഭീകരമായ ടങ്കാരധ്വനി ഉണ്ടാക്കി.
Verse 54
ततो नरस्त्वाजगवं हि चापमानम्य बाणान् सुबहुञ्शिताग्रान् मुमोच तानप्रतिमैः पृषत्कैश्चिच्छेद दैत्यस्तपनीयपुङ्खैः
അപ്പോൾ നരൻ ആജഗവ വില്ല് വളച്ച് മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രങ്ങളുള്ള അനേകം അമ്പുകൾ വിട്ടു; എന്നാൽ ദൈത്യൻ സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള അപരിമിത ശരംകൊണ്ട് അവയെ ഛേദിച്ചു.
Verse 55
छिन्नान् समीक्ष्याथ नरः पृषत्कान् दैत्येश्वरेणाप्रतिमेव संख्ये क्रुद्धः समानम्य महाधनुस्ततो मुमोच चान्यान् विविधान् पृषत्कान्
അപ്പോൾ ആ അപരിമിതമായ യുദ്ധത്തിൽ ദൈത്യേശ്വരൻ തന്റെ അമ്പുകൾ ഛേദിച്ചതുകണ്ട് നരൻ ക്രുദ്ധനായി; മഹാധനുസ് വളച്ച് പലവിധത്തിലുള്ള മറ്റു അമ്പുകൾ വിട്ടു।
Verse 56
एकं नरो द्वौ दितिजेश्वरश्च त्रीन् धर्मसूनुश्चतुरो दितीशः नरस्तु बाणान् प्रमुमोच पञ्च षड् द्रत्यनाथो निशितान् पृषत्कान्
നരൻ ഒരു അമ്പ് വിട്ടു; ദിതിജേശ്വരൻ രണ്ട്; ധർമ്മസൂനു മൂന്ന്; ദിതീശൻ നാല്. പിന്നെ നരൻ അഞ്ച് അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു; ദൈത്യനാഥൻ ആറു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വിട്ടു।
Verse 57
सप्तर्षिमुख्यो द्विचतुश्च दैत्यो नरस्तु षट् त्रीणि च दैत्यमुख्ये षट्त्रीणि चैकं च दितीश्वरेण मुक्तानि बाणानि नराय विप्र
ഹേ വിപ്ര, സപ്തർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ അമ്പുകൾ വിട്ടു; ദൈത്യൻ രണ്ട് എന്നും നാല് എന്നും; നരൻ ദൈത്യമുഖ്യനോടു ആറു എന്നും മൂന്ന് എന്നും അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു. ദിതീശ്വരൻ നരനോടു ആറു, മൂന്ന്, ഒന്ന് എന്നിങ്ങനെ അമ്പുകൾ വിട്ടു।
Verse 58
एकं च षट् पञ्च नरेण मुक्तास्त्वष्टौ शराः सप्त च दानवेन षट् सप्त चाष्टौ नव षण्नरेण द्विसप्ततिं दैत्यपतिः ससर्ज्ज
നരൻ ഒന്ന്, ആറു, അഞ്ച് അമ്പുകൾ വിട്ടു; ദാനവൻ എട്ട് എന്നും ഏഴ് എന്നും അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു. പിന്നെ നരൻ ആറു, ഏഴ്, എട്ട്, ഒൻപത്, ആറു അമ്പുകൾ വിട്ടു; ദൈത്യപതി എഴുപത്തിരണ്ട് അമ്പുകൾ സൃഷ്ടിച്ച് വർഷിച്ചു।
Verse 59
शतं नरस्त्रीणि शतानि दैत्यः षड् धर्मपुत्रो दश दैत्यराजः ततो ऽप्यसंख्येयतरान् हि बाणान् मुमोचतुस्तौ सुभृशं हि कोपात्
നരൻ നൂറ്റിമൂന്ന് അമ്പുകൾ വിട്ടു; ദൈത്യൻ നൂറുകളായി അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു. ധർമ്മപുത്രൻ ആറു അമ്പുകൾ; ദൈത്യരാജൻ പത്ത്. തുടർന്ന് അത്യന്തം കോപത്തോടെ ഇരുവരും അതിലും അസംഖ്യമായ അമ്പുകൾ ഭീകരമായി വർഷിച്ചു।
Verse 60
ततो नरो बाणगणैरसख्यैरवास्तरद्भूमिमथो दिशः खम् स चापि दैत्यप्रवरः पृषत्कैश्चिच्छेद वेगात् तपनीयपुङ्खैः
അപ്പോൾ ആ നരൻ അസംഖ്യമായ ബാണസമൂഹങ്ങളാൽ ഭൂമിയും ദിക്കുകളും ആകാശവും മൂടി. ദൈത്യപ്രവരൻ സ്വർണ്ണപക്ഷമുള്ള വേഗശരങ്ങളാൽ അവയെ അതിവേഗം ഛേദിച്ചു വീഴ്ത്തി.
Verse 61
ततः पतत्त्रिभिर्वीरौ सुभृशं नरदानवौ युद्धे वरास्त्रैर्युध्येतां घोररूपैः परस्परम्
അപ്പോൾ ബാണങ്ങളുടെ പറക്കലിനിടയിൽ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ—നരനും ദാനവനും—യുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ഉഗ്രമായി, ഭയങ്കരരൂപമുള്ള ശ്രേഷ്ഠാസ്ത്രങ്ങളാൽ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ച് പോരാടി.
Verse 62
ततस्तु दैत्येन वरास्त्रपाणिना चापे नियुक्तं तु पितामहास्त्रम् महेश्वरास्त्रं पुरुषोत्तमेव समं समाहत्य निपेततुस्तौ
അപ്പോൾ ശ്രേഷ്ഠാസ്ത്രധാരിയായ ദൈത്യൻ തന്റെ ധനുസ്സിൽ പിതാമഹാസ്ത്രം (ബ്രഹ്മാസ്ത്രം) നിയോഗിച്ചു. എന്നാൽ പുരുഷോത്തമൻ മഹേശ്വരാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ സമമായി പ്രതിഹതിച്ചതിനാൽ ആ രണ്ടു അസ്ത്രങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നിർവീര്യമായി വീണു.
Verse 63
ब्रह्मस्त्रे तु प्रशमिते प्रह्लादः क्रोधमूर्छितः गदां प्रगृह्य तरसा प्रचस्कन्द रथोत्तमात्
ബ്രഹ്മാസ്ത്രം ശമിച്ചപ്പോൾ പ്രഹ്ലാദൻ ക്രോധമൂഢനായി. ഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച് ശക്തിയായി തന്റെ ഉത്തമ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഇറങ്ങി.
Verse 64
गदापाणिं समायान्तं दैत्यं नारायणस्तदा दृष्ट्वाथ पृष्ठतश्चक्रे नरं योद्धूमनाः स्वयम्
അപ്പോൾ ഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച ദൈത്യൻ അടുത്തുവരുന്നത് കണ്ട നാരായണൻ നരനെ തന്റെ പിന്നിൽ നിർത്തി, സ്വയം യുദ്ധിക്കാനുള്ള മനസ്സോടെ മുന്നിൽ നിലകൊണ്ടു.
Verse 65
ततो दीतीशः सगदः समाद्रवत् सशार्ङ्गपाणिं तपसां निधानम् ख्यातं पुराणर्षिमुदारविक्रमं नारायणं नारद लोकपालम्
അപ്പോൾ ദിതിവംശാധിപനായ ദൈത്യൻ, ഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച്, ശാർങ്ഗപാണിയായ വിഷ്ണുവിന്റെ നേരെ—തപസ്സുകളുടെ നിധി, പുരാതന ഋഷിയായി പ്രസിദ്ധൻ, ഉദാരപരാക്രമനായ നാരായണൻ—ഹേ നാരദ, ലോകപാലൻ—എന്നവനിലേക്കു പാഞ്ഞെത്തി।
Frequently Asked Questions
Prahlāda’s stotra identifies Nārāyaṇa as the all-encompassing supreme principle, subsuming major deities and cosmic functions (e.g., Brahmā, the three-eyed deity, Agni, Vāyu, Sūrya, Candra) within Viṣṇu’s being. This is a classic Purāṇic strategy of syncretic theology: it acknowledges the wider pantheon and their iconographic roles while asserting a unifying, non-competitive hierarchy in which devotion (bhakti) to Nārāyaṇa becomes the integrating axis.
Two pilgrimage geographies are explicitly named: Naimiṣāraṇya, where Prahlāda performs his morning rite (āhnika-kriyā), and Badarikāśrama, to which he proceeds for devotional encounter with Nara–Nārāyaṇa. While the chapter does not provide a full tīrtha-māhātmya catalogue, it uses these sites as topographical sanctification markers—linking ritual discipline (Naimiṣa) and ascetic-devotional attainment (Badarī) to the transformation of asura kingship into dharma-guided conduct.
Prahlāda moves from a vow-driven martial project (to defeat the ‘Dharmaja’ Sādhya) to the recognition that the divine cannot be conquered by force. Guided by Pītavāsā, he ‘wins’ through exclusive devotion, receives boons (eradication of bodily, mental, and verbal sin; steadfast Viṣṇu-oriented intellect), delegates sovereignty to Andhaka, and adopts a renunciatory-yogic stance—presenting bhakti and ethical governance as the mature resolution of asura-dharma.
Read Vamana Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.