Adhyaya 13: The Structure of Jambudvipa: Nine Varshas, Navadvipa Bharata, Mountains, Rivers, and Peoples
जम्बूद्वीप-वर्ष-नदी-जनपद-वर्णन (Jambūdvīpa–Varṣa–Nadī–Janapada–Varṇana)
Nine Varshas and Sacred Geography
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ–നാരദ പരമ്പരയിലെ സംവാദക്രമത്തിൽ പുഷ്കരദ്വീപ വിവരണത്തിന് ശേഷം ജംബൂദ്വീപിന്റെ പവിത്ര ഭൗഗോളഘടന ക്രമബദ്ധമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഋഷികൾ സുകേശിയോട് ഒൻപത് വർഷങ്ങളെ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു—മദ്ധ്യത്തിൽ ഇലാവൃതവും തെക്കിൽ ഭാരതവർഷവും—ഭാരതത്തെ കർമഭൂമിയായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ഇവിടെ പുണ്യ–പാപം, വർണാശ്രമധർമ്മങ്ങൾ, സ്വർഗ്ഗവും അപവർഗ്ഗവും (മോക്ഷം) ലക്ഷ്യമാക്കിയ সাধനയും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മറ്റു വർഷങ്ങളിൽ യുഗധർമ്മം, ജര, മൃത്യു എന്നിവയുടെ അഭാവം പറഞ്ഞ് ലോകങ്ങളുടെ പദവിവ്യത്യാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭാരതം നവദ്വീപരൂപത്തിൽ, സമുദ്രപരിധികളോടെ, വിവിധ ജനപദങ്ങളും അതിരപ്രദേശ/മ്ലേച്ഛ കൂട്ടങ്ങളും ഉൾപ്പെടുത്തി വർണ്ണിക്കുന്നു. അവസാനം കുലപർവതങ്ങളും ഹിമവത്–വിംധ്യ–സഹ്യാദികളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന വിപുല നദീപ്രണാളികളും പട്ടികപ്പെടുത്തി, നദികളെ ലോകത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന ‘ജഗന്മാതാക്കൾ’ ആയി പ്രതിപാദിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ തീർത്ഥം, ധർമ്മകർമ്മം, മോക്ഷമാർഗം എന്നിവ ഭൂഗോളത്തിലൂടെ ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നു।
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Cosmographic schema of Jambūdvīpa: nine varṣas with Ilāvṛta at the center and Bhārata as the southern karmabhūmi.
- Doctrinal contrast between Bhārata (domain of puṇya–pāpa, svarga/apavarga via varṇa-based duties) and the other varṣas (absence of yuga-conditions, jarā, and mṛtyu).
- Sacred geography and ethnography of Bhārata: navadvīpa framing, boundary peoples, extensive lists of kulaparvatas, rivers, and janapadas tied to major mountain systems (Himavat, Vindhya, Sahya).
Shlokas in Adhyaya 13
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे द्वादशो ऽध्यायः सुकेशिरुवाच भवद्भिरुदिता घोरा पुष्करद्वीपसंस्थितिः जम्बूद्वीपस्य संस्थानं कथयन्तु महर्षयः
ഇങ്ങനെ ശ്രീ വാമനപുരാണത്തിലെ ദ്വാദശ അധ്യായം സമാപിച്ചു. സുകേശി പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ പുഷ്കരദ്വീപിന്റെ ഭയങ്കരമായ വിന്യാസം വിവരിച്ചു; ഇനി, ഹേ മഹർഷിമാരേ, ജംബൂദ്വീപിന്റെ ഘടന/വിന്യാസം വിവരിക്കൂ।
Verse 2
ऋषय ऊचुः जम्बूद्वीपस्य संस्थानं कथ्यमानं निसामय नवभेदं सुविस्तीर्णं स्वर्गसोक्षफलप्रदम्
ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—ജംബൂദ്വീപിന്റെ ഘടന പറയുന്നതുപോലെ കേൾക്കുക; അത് ഒൻപത് വിഭാഗങ്ങളായി വിഭജിതവും അതിവിസ്തൃതവും, സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്ന ഫലപ്രദവുമാണ്।
Verse 3
मध्ये त्विलावृतो वर्षो भद्रश्वः पूर्वतो ऽद्भुतः पूर्व उत्तरतश्चापि हिरण्यो राक्षसेश्वर
മധ്യത്തിൽ ഇലാവൃത വർഷം. കിഴക്കിൽ അത്ഭുതമായ ഭദ്രശ്വം. കൂടാതെ വടക്കുകിഴക്കിൽ ഹിരണ്യ എന്ന, രാക്ഷസാധിപതി (പ്രദേശം) ഉണ്ട്.
Verse 4
पूर्वदक्षिणतश्चापि किंनरो वर्ष उच्यते भारतो दक्षिणे प्रोक्तो हरिर्दक्षिणपशचिमे
തെക്കുകിഴക്കിൽ കിന്നര വർഷം എന്നു പറയുന്നു. തെക്കിൽ ഭാരത വർഷം എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തെക്കുപടിഞ്ഞാറിൽ ഹരി എന്ന (പ്രദേശം) ഉണ്ട്.
Verse 5
पश्चिमे केकुमालश्च रम्यकः पश्चिमोत्तरे उत्तरे च कुरुर्वर्षः कल्पवृक्षसमावृतः
പടിഞ്ഞാറ് കേക്കുമാല എന്ന വർഷം; വടക്കുപടിഞ്ഞാറ് രമ്യകം. വടക്കോട്ട് കുരുവർഷം, അത് കല്പവൃക്ഷങ്ങളാൽ ആവൃതമാണ്.
Verse 6
पुण्या रम्या नवैवैते वर्षाः शालकटङ्कट इलावृताद्या ये चाष्टौ वर्षं मुक्त्वैव भारतम्
ഹേ ശാലകടങ്കടാ! ഈ ഒമ്പത് വർഷങ്ങളും പുണ്യവും രമ്യവും ആകുന്നു. ഇവയിൽ ഇലാവൃത മുതലായ എട്ട് വർഷങ്ങൾ (എന്നപേരിൽ) പറയപ്പെടുന്നു; ഭാരതവർഷം മാത്രം ഒഴിവാക്കി.
Verse 7
न तेष्वस्ति युगावस्था जरामृत्युभयं न च तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्यत्नतः विपर्ययो न तेष्वस्ति नोत्तमाधममध्यमाः
ആ (മറ്റു) വർഷങ്ങളിൽ യുഗക്രമം ഇല്ല; വാർദ്ധക്യവും മരണവും എന്ന ഭയവും ഇല്ല. അവിടെ സിദ്ധികൾ സ്വാഭാവികമായി ലഭിക്കുന്നു; കഠിനശ്രമമില്ലാതെ സുഖം തന്നെ പ്രബലമാണ്. അവിടെ വിപര്യയം/പതനം ഇല്ല; ഉത്തമ-അധമ-മധ്യമ ഭേദവും ഇല്ല.
Verse 8
यदेतद् भारतं वर्षं नवद्वीपं निसाचर सागरान्तरिताः सर्वे अगम्याश्च परस्परम्
ഹേ നിശാചരാ! ഈ ഭാരതവർഷം നവദ്വീപങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണ്. അവയെല്ലാം സമുദ്രം കൊണ്ട് വേർതിരിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ പരസ്പരം അഗമ്യങ്ങളാണ്.
Verse 9
इन्द्रीपः कसेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् नागद्वीपः कटाहश्च सिंहलो वारुणस्तथा
ഇന്ദ്രീപ, കസേരുമാൻ, താമ്രവർണ, ഗഭസ്തിമാൻ, നാഗദ്വീപ, കടാഹ, സിംഹല, കൂടാതെ വാരുണ—ഇവയാണ് ദ്വീപുകളുടെ നാമങ്ങൾ.
Verse 10
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः कुमाराख्यः परिख्यातो द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः
ഇത് അവയിൽ ഒൻപതാമത്തെ ദ്വീപാണ്; സമുദ്രം ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരിക്കുന്നു. ‘കുമാര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഈ ദ്വീപ് തെക്ക്–വടക്ക് ദിശയിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 11
पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः आन्ध्रा दक्षिमते वीर तुरुष्कास्त्वपि चोत्तरे
ഇതിന്റെ കിഴക്കേ അറ്റത്ത് കിരാതർ ഉണ്ട്; പടിഞ്ഞാറേ അറ്റത്ത് യവനർ വസിക്കുന്നു. തെക്കിൽ ആന്ധ്രർ, ഹേ വീരാ, വടക്കിലും തുരുഷ്കരും ഉണ്ട്.
Verse 12
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः सूद्राश्चान्तरवासिनः इज्यायुद्धवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः
ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, ശൂദ്രർ—അന്തരദേശവാസികളും—യജ്ഞാരാധന, യുദ്ധം, വ്യാപാരം മുതലായ തത്തത് കർമങ്ങളാൽ ശുദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 14
तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापं तथैव च / 13.13 महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः
അവരുടെ സാമൂഹ്യ ഇടപാടുകളും ഈ കർമങ്ങളാലേ ക്രമീകരിക്കപ്പെടണം. ഇവയാൽ തന്നെയാണ് സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയും അപവർഗ്ഗം (മോക്ഷം) ലഭിക്കുന്നത്; പുണ്യവും പാപവും അതുപോലെ ജനിക്കുന്നു.
Verse 15
तथान्ये शतसाहस्रा भूधरा मध्यवासिनाः विस्तारोच्छ्रायिणो रम्या विपुलाः शुभसानवः
മഹേന്ദ്രം, മലയ, സഹ്യ, ശുക്തിമാൻ, ഋക്ഷപർവതം, വിന്ധ്യ, പാരിയാത്ര—ഇവ ഏഴു കുലപർവതങ്ങൾ (പ്രധാന പർവതങ്ങൾ) ആകുന്നു.
Verse 16
कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दुर्दराचलः वातन्धमो वैद्युतश्च मैनाकः सरसस्तथा
കോലാഹല, സവൈഭ്രാജ, മന്ദര, ദുര്ദരാചല, വാതന്ധമ, വൈദ്യുത, മൈനാക, കൂടാതെ സരസ—ഇവ പർവ്വതനാമങ്ങളായി ഇവിടെ എണ്ണപ്പെടുന്നു.
Verse 17
तुङ्गप्रस्थो नागगिरिस्तथा गोवर्धनाचलः उज्जायनः पुष्पगिरिरर्बुदो रैवतस्तथा
തുങ്ഗപ്രസ്ഥ, നാഗഗിരി, ഗോവർധനാചല, ഉജ്ജായന, പുഷ്പഗിരി, അർബുദ, കൂടാതെ റൈവത—ഇവ പർവ്വതനാമങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 18
ऋष्यमूकः सगोमन्तश्चित्रकूटः कृतस्मरः श्रीपर्वतः कोङ्गणश्च शतशऽन्ये ऽपि पर्वताः
ഋഷ്യമൂക, സഗോമന്ത, ചിത്രകൂട, കൃതസ്മര, ശ്രീപർവ്വത, കോംഗണ—ഇവയ്ക്കുപുറമേ നൂറുകണക്കിന് മറ്റു പർവ്വതങ്ങളും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 19
तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छा आर्याश्च भागशः तैः पीयन्ते सरिच्छ्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ् निशामयः
അവയാൽ ജനപദങ്ങൾ കലർന്നിരിക്കുന്നു—ഭാഗം മ്ലേച്ഛരും ഭാഗം ആര്യരും. അവയാൽ തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠ നദികളുടെ ജലം പാനം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്; അവ ഏതൊക്കെയെന്ന് ശരിയായി കേൾക്കുക.
Verse 20
सरस्वती पञ्चरूपा कालिन्दी सहिरण्वती शतद्रुश्चन्द्रिका नीला वितस्तैरावती कुहूः
പഞ്ചരൂപയായ സരസ്വതി, കാലിന്ദി, സഹിരണ്വതി, ശതദ്രു, ചന്ദ്രിക, നീലാ, വിതസ്താ, ഐരാവതി, കൂടാതെ കുഹൂ.
Verse 21
मधुरा हाररावी च उशीरा धातुकी रसा गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृषद्वती
മധുരാ, ഹാരരാവീ, ഉശീരാ, ധാതുകീ, രസാ, ഗോമതീ, ധൂതപാപാ, ബാഹുദാ, സദൃശദ്വതീ—ഇവ നദികളായി കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 22
निश्चिरा गण्डकी चित्रा कौशिकी च वधूसरा सरूश्च सलौहित्या हिमवत्पादनिःसृताः
നിശ്ചിരാ, ഗണ്ഡകീ, ചിത്രാ, കൗശികീ, വധൂസരാ; കൂടാതെ സരൂയും സലൗഹിത്യയും—ഇവ ഹിമവത് (ഹിമാലയം) പാദത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 23
वेदस्मृतिर्वेदसिनी वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च पर्णाशा नन्दिनी चैव पावनी च मही तथा
വേദസ്മൃതി, വേദസിനീ, വൃത്രഘ്നീ, സിന്ധു; അതുപോലെ പർണാശാ, നന്ദിനീ, പാവനീ, മഹീ—ഇവ ഈ പരാമർശത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്ന നദികളാണ്.
Verse 24
पारा चर्मण्वती लूपी विदिशा वेणुमत्यपि सिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः
പാരാ, ചർമണ്വതീ, ലൂപീ, വിദിശാ, വേണുമതീ; കൂടാതെ സിപ്രാ, അവന്തീ—ഇവ പാരിയാത്ര പർവ്വതപ്രദേശത്തെ ആശ്രയിച്ച നദികളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 25
शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृपा मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटापवाहिका
ശോണം, മഹാനദാ, നർമദാ, സുരസാ, കൃപാ, മന്ദാകിനീ, ദശാർണാ, ചിത്രകൂടത്തിൽ നിന്നു ഒഴുകുന്ന നദി—ഇവ ഇവിടെ പരികീർത്തിതമായ നദികളാണ്.
Verse 26
चित्रोत्पला वै तमसा करमोदा पिशाचिका तथान्या पिप्पलश्रोणी विपाशा वञ्जुलावती
കൂടാതെ ചിത്രോത്പലാ, തമസാ, കരമോദാ, പിശാചികാ; പിന്നെയും മറ്റ് നദികൾ—പിപ്പലശ്രോണീ, വിപാശാ, വഞ്ജുലാവതീ—എന്നിവയും പറയുന്നു।
Verse 27
सत्सन्तजा शुक्तिमती मञ्जिष्ठा कृत्तिसा वसुः ऋक्षपादप्रसूता च तथान्या बलवाहिनी
സത്സന്തജാ, ശുക്തിമതി, മഞ്ജിഷ്ഠാ, കൃത്തിസാ, വസൂ; കൂടാതെ ഋക്ഷപാദപ്രസൂതാ എന്നും മറ്റൊരു നദിയായ ബലവാഹിനീ എന്നും പറയുന്നു।
Verse 28
शिवा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती वेण वैतरणी चैव सिनीवाहुः कुमुद्वती
ശിവാ, പയോഷ്ണീ, നിർവിന്ധ്യാ, താപീ, സനിഷധാവതീ; കൂടാതെ വേണാ, വൈതരണീ, സിനീവാഹു, കുമുദ്വതീ—ഈ നദികളും പുണ്യകരമാണ്।
Verse 29
तोया चैव महागैरी दुर्गन्धा वाशिलाः तथा विन्ध्यपादप्रसूताश्च नद्यः पुण्यजलाः शुभाः
തോയാ, മഹാഗൈരീ, ദുര്ഗന്ധാ, വാശിലാ—ഇവ വിന്ധ്യപർവതത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ നിന്നു ജനിച്ചതായി പറയുന്നു; ഇവയുടെ ജലം പുണ്യവും ശുഭവും ആകുന്നു।
Verse 30
गोदावरी भीमरथी कृष्णा वेणा सरस्वती तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरिरेव च
ഗോദാവരി, ഭീമരഥീ, കൃഷ്ണാ, വേണാ, സരസ്വതി; തുങ്ഗഭദ്രാ, സുപ്രയോഗാ, വാഹ്യാ, കൂടാതെ കാവേരി—ഇവ പുണ്യനദികളാണ്।
Verse 31
दुग्धोदा नलिनी रेव वारिसेना कलस्वना एतास्त्वपि महानद्यः सह्यपादविनिर्गताः
ദുഗ്ധോദാ, നലിനീ, രേവാ, വാരിസേനാ, കലസ്വനാ—ഇവയും മഹാനദികളാണ്; സഹ്യപർവതത്തിന്റെ പാദദേശത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
Verse 32
कृतमाला ताम्रर्णी वढ्जुला चोत्पलावती सिनी चैव सुदामा च शुक्तिमत्प्रभवास्त्विमाः
കൃതമാലാ, താമ്രർണീ, വഢ്ജുലാ, ഉത്പലാവതീ; കൂടാതെ സിനീ, സുദാമാ—ഇവയെല്ലാം ശുക്തിമത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 33
सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः पापप्रशमनास्तथा जगतो मातरः सर्वाः सर्वाः सागरयोषितः
ഈ എല്ലാ നദികളും പുണ്യമയങ്ങൾ—സരസ്വതികളുപോലെ; പാപശമനകരികളും. ഇവ എല്ലാം ലോകത്തിന്റെ മാതാക്കളാണ്; എല്ലാം സമുദ്രത്തിന്റെ യോഷിതികളെന്നപോലെ.
Verse 34
अन्याः सहस्रशश्चात्र क्षुद्रनद्यो हि राक्षस सदाकालवहाश्चान्याः प्रवृट्कालवहास्तथा उदङ्मध्योद्भवा देशाः पिबन्ति स्वेच्छया शुभाः
ഇവിടെ, ഹേ രാക്ഷസാ, മറ്റും ആയിരക്കണക്കിന് ചെറുനദികളുണ്ട്. ചിലത് എല്ലാകാലവും ഒഴുകുന്നു; ചിലത് മഴക്കാലത്ത് മാത്രം ഒഴുകുന്നു. വടക്കും മദ്ധ്യവും പ്രദേശങ്ങളിൽ ഉദ്ഭവിച്ച ശുഭദേശങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ഇച്ഛപ്രകാരം (ആ ജലം) പാനം ചെയ്യുന്നു, അഥവാ ജലസേചനം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 35
मत्स्याः कुशट्टाः कुणिकुण्डलाश्च पाञ्जालकाश्याः सह कोसलाभिः
മത്സ്യർ, കുശട്ടർ, കുണികുണ്ഡലർ, പാഞ്ചാലർ, കാശ്യർ—ഇവരെല്ലാം കോസലരോടൊപ്പം (പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു)।
Verse 36
वृकाः शबरकौवीराः सभूलिङ्गा जनास्त्विमे शकाश्चैव समशका मध्यदेश्य जनास्त्विमे
ഇവർ വൃക, ശബര, കൗവീര, ഭൂലിംഗ എന്നീ ജനങ്ങൾ; കൂടാതെ ശകയും സമശകയും—ഇവർ മധ്യദേശത്തിലെ ജനങ്ങളെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 37
वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः अपरान्तास्तथा शूद्राः पह्लावाश्च सखेटकाः
ഇവരിൽ വാഹ്ലീക, വാടധാന, ആഭീര, കാലതോയക; അതുപോലെ അപരാന്ത, ശൂദ്ര, പഹ്ലവ, സഖേടക എന്നിവരും ഉൾപ്പെടുന്നു।
Verse 38
गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः शातद्रवा ललित्थाश्च पारावतसमूषकाः
ഗാന്ധാരരും യവനരും; സിന്ധു, സൗവീര, മദ്രക; ശാതദ്രവ, ലലിത്ത, പാരാവത-സമൂഷക എന്നിവരും (പരാമർശിതർ)।
Verse 39
माठरोदकधाराश्चज कैकैया दशमास्तथा श्रत्रियाः प्रतिवैश्याश्च वैश्यशूद्रकुलानि च
മാഠരോദകധാര, കൈകേയ, ദശമാ; ശ്രത്രിയ, പ്രതിവൈശ്യ; കൂടാതെ വൈശ്യ-ശൂദ്ര കുലങ്ങളും (പരാമർശിക്കുന്നു)।
Verse 40
काम्बोजा दरदाश्चैव बर्बरा ह्यङ्गलौकिकाः चीनाश्चैव तुषाराश्च बहुधा बाह्यतोदराः
കാംബോജയും ദരദയും; കൂടാതെ ബർബരയും അങ്കലൗകികയും; അതുപോലെ ചീനയും തുഷാരയും—ഇവർ പലവിധമായി ബാഹ്യദേശങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന ജനങ്ങളാണ്।
Verse 41
आत्रेयाः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः लम्पकास्तावकारामाः शूलिकास्तङ्गणैः सहा
ആത്രേയർ ഭാരദ്വാജരോടുകൂടെ; പ്രസ്ഥലരും ദശേരകരും; ലമ്പകർ, താവകാരാമർ, ശൂലികർ—തംഗണരോടൊപ്പം—(ഇവർ ജനപദങ്ങൾ).
Verse 42
औरसाश्चालिमद्राश्च किरातानां च जातयः तामसाः क्रममासाश्च सुपार्श्वाः पुण्ड्रकास्तथा
ഔരസരും അലിമദ്രരും, കൂടാതെ കിരാതരുടെ വിവിധ ജാതികൾ; താമസരും ക്രമമാസരും; അതുപോലെ സുപാർശ്വരും പുണ്ഡ്രകരും (ജനപദങ്ങൾ).
Verse 43
कुलूताः कुहुका ऊर्णास्तूणीपादाः सुकुक्कुटाः माण्डव्या मालवीयाश्च उत्तरापथवासिनः
കുലൂതർ, കുഹുകർ, ഊർണർ, തൂണീപാദർ, സുകുക്കുടർ; മാണ്ഡവ്യരും മാലവീയരും—ഇവർ എല്ലാവരും ഉത്തരാപഥവാസികൾ.
Verse 44
अङ्गा वङ्गा मुद्गरवास्त्वन्तर्गिरिबहिर्गिराः तथा प्रवङ्गा वाङ्गेया मांसादा बलदन्तिकाः
അംഗർ, വംഗർ, മുദ്ഗരവർ; അന്തർഗിരിയിലും ബഹിർഗിരിയിലും വസിക്കുന്നവർ; അതുപോലെ പ്രവംഗർ, വാങ്ഗേയർ, മാംസാദർ, ബലദന്തികർ (ജനങ്ങൾ).
Verse 45
ब्रह्मोत्तरा प्राविजया भार्गवाः केशवर्राः प्रग्ज्योतिषाश्च शूद्रश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः
ബ്രഹ്മോത്തരർ, പ്രാവിജയർ, ഭാർഗവർ, കേശവർരർ; പ്രാഗ്ജ്യോതിഷരും ശൂദ്രരും; വിദേഹരും താമ്രലിപ്തകരും (ജനപദങ്ങൾ).
Verse 46
माला मगधगोनन्दाः प्राच्य नजपदास्त्विमे पुण्ड्राश्च केरलाश्चैव चौडाः कुल्याश्च राक्षस
ഇവ ജനപദങ്ങൾ—മാലാ, മഗധ, ഗോണന്ദർ; പ്രാച്യർയും ഈ നജപദങ്ങളും; കൂടാതെ പുണ്ഡ്രർ, കേരളർ, ചൗഡർ, കുല്യർ, രാക്ഷസർ।
Verse 47
जातुषा मूषिकादाश्च कुमारादा महाशकाः महाराष्ट्रा माहिषिकाः कालिङ्गाश्चैव सर्वशः
അതുപോലെ ജാതുഷർ, മൂഷികാദർ, കുമാരാദർ, മഹാശകർ; മഹാരാഷ്ട്രർ, മാഹിഷികർ, കാലിംഗർ—ഇവരൊക്കെയും (ജനപദങ്ങൾ)।
Verse 48
आभीराः सह नैषीका आरण्याः शबराश्च ये वलिन्ध्या विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह
ആഭീരർ നൈഷീകരോടൊപ്പം; വനവാസികളും ശബരരും; വലിന്ധ്യർ, വിന്ധ്യമൗലേയർ, വൈദർഭർ—ദണ്ഡകരോടുകൂടെ।
Verse 49
पौरिकः सौशिकाश्चैव अश्मका भोगवर्द्धनाः वैषिकाः कुन्दला अन्ध्रा उद्भिदा नलकारकाः दाक्षिणात्या जनपदास्त्विमे शालकटङ्कटः
ഇവ ദക്ഷിണ ജനപദങ്ങൾ—പൗരികർ, സൗശികർ; അശ്മകർ, ഭോഗവർദ്ധനർ; വൈഷികർ, കുന്ദലർ, ആന്ധ്രർ, ഉദ്ഭിദർ, നലകാരകർ; കൂടാതെ ശാലകടങ്കടർ।
Verse 50
सूर्पारका कारिवना दुर्गास्तालीकटैः सह पुलीयाः ससिनीलाश्च तापसास्तामसास्तथा
സൂർപ്പാരകർ, കാരിവനർ, ദുർഗർ—താലീകടരോടൊപ്പം; കൂടാതെ പുലീയർ, സസിനീലർ; അതുപോലെ താപസർ, താമസർ (ഗണങ്ങൾ) എന്നും।
Verse 51
कारस्करास्तु रमिनो नासिक्यान्तरनर्मदाः भारकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि
കാരസ്കരരും രമിനരും; നാസിക്യരും അന്തർ-നർമദരും; ഭാരകച്ഛരും സമാഹേയരും—സാരസ്വതരോടുകൂടിയും—ഇവിടെ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 53
वात्सेयाश्च सुराष्ट्राश्च आवन्त्याश्चार्बुदैः सह इत्येते पश्चिमामाशां स्थिता जानपदा जनाः 13.52 कारुषाश्चैकलव्याश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोजाः किङ्कवरैः सह
കാരുഷരും ഏകലവ്യരും; മേക്കലർ—ഉത്കലരോടുകൂടി; ഉത്തമർണരും ദശാർണരും; ഭോജർ—കിങ്കവരരോടുകൂടി—ഇവർ പടിഞ്ഞാറ് ദിക്കിലെ ജനപദജനങ്ങളാണ്.
Verse 54
तोशला कोशलाश्चैव त्रैपुराश्चैल्लिकास्तथा तुरुसास्तुम्बराश्चैव वहनाः नैषधैः सह
തോഷലരും കോശലരും; ത്രൈപുരരും ചൈലികരും; തുരുഷരും തുംബരരും; വഹനർ—നൈഷധരോടുകൂടി—ഇവരും ജനപദങ്ങളായി പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 55
अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतहोत्रास्त्ववन्तयः सुकेशे वन्ध्यमूलस्थस्त्विमे जनपदाः स्मृताः
അനൂപർ, തുണ്ഡികേരർ, വീതഹോത്രർ, അവന്തയർ; സുകേശയിൽ പാർക്കുന്നവരും വിന്ധ്യ-മൂലത്തിൽ വസിക്കുന്നവരും—ഇവർ ജനപദങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 56
अथो देशान् प्रवक्ष्यामः पर्वताश्रयिणस्तु ये निराहारा हंसमार्गाः कुपथास्तङ्गणाः खशाः
ഇപ്പോൾ പർവ്വതാശ്രിതമായ ദേശങ്ങളെ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു—നിരാഹാരർ, ഹംസമാർഗർ, കുപഥർ, തംഗണർ, ഖശർ.
Verse 57
कुथप्रावरणाश्चैव ऊर्णाः चपुण्याः सहूहुकाः त्रिगर्त्ताश्च किराताश्च तोमराः शिशिराद्रिकाः
അതുപോലെ കുഥപ്രാവരണർ, ഊർണർ, ചപുണ്യർ, സഹൂഹുകർ, ത്രിഗർത്ത്തർ, കിരാതർ, തോമരർ, ശിശിരാദ്രികർ എന്നിവരും (ജനപദങ്ങളായി) ഉണ്ട്.
Verse 58
इमे तवोक्ता विषयाः सुविस्तराद् द्विपे कुमारे रजनीचरेश एतेषु देशेषु च देशधर्मान् संकीर्त्यमानाञ् शृणु तत्त्वातो हि
ഹേ രജനീചരേശ്വരാ! കുമാരദ്വീപത്തിൽ ഈ വിഷയങ്ങൾ നിനക്കു വിശദമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇനി ഈ ദേശങ്ങളിൽ കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്ന ദേശധർമ്മങ്ങളെ സത്യതയോടെ ശ്രവിക്ക.
Frequently Asked Questions
It synthesizes liberation-theology with sacred cartography: Bhārata is defined as karmabhūmi where ritual action (ijyā), social duty, and ethical causality (puṇya–pāpa) lead to svarga and apavarga. This structural integration—dharma, pilgrimage-space, and soteriology—functions as a shared Purāṇic framework that accommodates both Vaiṣṇava and Śaiva devotional economies within the same sanctified landscape.
Rivers are explicitly praised as purifying and as ‘mothers of the world,’ many traced to major mountain sources (Himavat, Vindhya, Sahya). The cataloging itself is a form of topographical sanctification: naming rivers and kulaparvatas authorizes them as pilgrimage-worthy loci where bathing, travel, and ritual observance are understood to mitigate pāpa and support merit-making.
Bhārata is singled out from the other varṣas as the realm where yuga-conditions and moral causality operate, making it uniquely suited for disciplined practice and social-religious duty. The chapter frames Bhārata as navadvīpa, sea-bounded and internally diverse, thereby linking cosmology to lived geography and to the ethical program of varṇa-based occupations and rites.