Adhyaya 33
ഈ അധ്യായത്തിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ പരിഷദന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട പ്രഹ്ലാദൻ ദ്വാരകയുടെ മഹാത്മ്യം വിശദമായി പറയണമെന്നു ചോദിച്ച് സംവാദം ആരംഭിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവും മഹേശ്വരനും മറുപടിയായി—ദ്വാരക എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും മോക്ഷദായക ക്ഷേത്രങ്ങളുടെയും രാജകേന്ദ്രംപോലെ ശ്രേഷ്ഠമാണെന്നും, പ്രയാഗം, കാശി മുതലായ പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥങ്ങളെക്കാൾ പോലും താരതമ്യസ്തുതിയാൽ അതിന്റെ മഹിമ ഉയർത്തിപ്പറയപ്പെടുന്നതാണെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ദിക്കുകളനുസരിച്ച് ക്രമമായി—കോടിക്കണക്കിന് നദികളും തീർത്ഥങ്ങളും ദ്വാരകയെ ചുറ്റി വസിച്ച് ഭക്തിയോടെ സേവനം ചെയ്യുകയും, വീണ്ടും വീണ്ടും ശ്രീകൃഷ്ണദർശനം നേടുകയും ചെയ്യുന്നതായി വർണ്ണിക്കുന്നു. പിന്നെ വാരാണസി, അവന്തി, മഥുര, അയോധ്യ, കുരുക്ഷേത്ര, പുരുഷോത്തമ, ഭൃഗുക്ഷേത്രം/പ്രഭാസം, ശ്രീരംഗം തുടങ്ങിയ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പട്ടികയും, ശാക്ത, സൗര, ഗാണപത്യ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളുടെ പരാമർശവും, കൈലാസം, ഹിമവത്, ശ്രീശൈലം മുതലായ പർവതങ്ങൾ ദ്വാരകയെ വലയമായി ചുറ്റിനിൽക്കുന്നതും വരുന്നു. അവസാനത്തിൽ ഈ മഹാസംഗമം ശ്രദ്ധയും ഭക്തിയും കൊണ്ടാണ് സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു; ഗുരു കന്യാരാശിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സമയത്ത് ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ആനന്ദത്തോടെ ദർശനാർത്ഥം ദ്വാരകയിൽ എത്തുന്നു എന്ന കാലസൂചനയും നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ ദ്വാരകയെ സർവതീർത്ഥ-സമന്വയത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा ब्रह्ममहेशानौ यदुक्तं विष्णुपार्षदैः । द्वारकायास्तु माहात्म्यं तद्वर्णयितुमूचतुः
ശ്രീ പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—വിഷ്ണുവിന്റെ പാർഷദന്മാർ പറഞ്ഞതു കേട്ട ശേഷം ബ്രഹ്മാവും മഹേശനും ദ്വാരകയുടെ മഹാത്മ്യം വർണ്ണിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 2
श्रीब्रह्मेशानावूचतुः । भोभोः क्षेत्राणि तीर्थानि सरांसि सागरादयः । प्रयागादीनि तीर्थानि काश्याद्या मुक्तिदायकाः
ശ്രീ ബ്രഹ്മാവും ഈശാനനും പറഞ്ഞു—ഹോ ഹോ! പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങൾ, തീർത്ഥങ്ങൾ, സരോവരങ്ങൾ, സാഗരങ്ങൾ മുതലായവ; പ്രയാഗാദി തീർത്ഥങ്ങളും കാശി മുതലായ സ്ഥലങ്ങളും മോക്ഷദായകങ്ങളാണ്।
Verse 3
भवतां तीर्थराजानां महाराजस्त्वियं शुभा । द्वारका सेवनीया वै स्थीयतां स्वेच्छया बहिः
ഹേ തീർത്ഥരാജന്മാരുടെ മഹാരാജന്മാരേ! ഈ ശുഭ ദ്വാരക നിങ്ങളുടെയധിരാജ്ഞിയാണ്. ദ്വാരകയെ നിശ്ചയമായും സേവിക്കണം; അതിനാൽ നിങ്ങളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം പുറത്തുതന്നെ നിലകൊള്ളുക।
Verse 4
श्रीप्रह्लाद उवाच । महेशवचनं श्रुत्वा सर्वेषामुत्सवोऽभवत् । प्रदक्षिणां ततः कृत्वा द्वारकां प्रणिपत्य च । आवासं चक्रिरे तत्र क्षेत्रतीर्थानि हर्षतः
ശ്രീ പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—മഹേശന്റെ വചനം കേട്ടപ്പോൾ എല്ലാവർക്കും ഉത്സവാനന്ദം ഉദിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ദ്വാരകയെ പ്രണാമിച്ച്, ആ ക്ഷേത്ര-തീർത്ഥങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ അവിടെ തന്നെ വാസമാക്കി।
Verse 5
भागीरथी प्रयागं च यमुना च सरस्वती । सरयूगंडकी पुण्या गोमती पूर्ववाहिनी
അവിടെ ഭാഗീരഥീ (ഗംഗ), പ്രയാഗം, യമുന, സരസ്വതി; കൂടാതെ പുണ്യമായ സരയൂ, ഗണ്ഡകീ, കിഴക്കോട്ട് ഒഴുകുന്ന ഗോമതിയും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 6
अन्याश्च सरितः सर्वाः सिन्धुशोणौ नदौ तथा । पंचाशत्कोटिभिस्तीर्थैर्दिग्भागे ह्युत्तरे स्थिताः । लंपटाः कृष्णसेवायां पश्यतो द्वारकां मुहुः
മറ്റെല്ലാ നദികളും—സിന്ധുവും ശോണമും ഉൾപ്പെടെ—അമ്പത് കോടി തീർത്ഥങ്ങളോടുകൂടെ ഉത്തര ദിക്കിൽ നിലകൊണ്ടു. കൃഷ്ണസേവയിൽ ആസക്തരായി അവർ ദ്വാരകയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദർശിച്ചു।
Verse 7
मन्दाकिनी तथा पुण्या नदी भागीरथी च या । महानदी नर्मदा च शिप्रा प्राची सरस्वती
മന്ദാകിനിയും പുണ്യമായ ഭാഗീരഥീ നദിയും; മഹാനദിയും നർമദയും; ശിപ്രാ, പ്രാചീ, സരസ്വതി—ഇവയും തീർത്ഥങ്ങളിൽ സന്നിഹിതമായിരുന്നു.
Verse 8
चक्षुर्भद्रा तथा सीता नद्योऽन्याः पापनाशिनी । वर्तंते पूर्वदिग्भागे तीर्थैश्च षष्टिकोटिभिः
ചക്ഷുർഭദ്രയും സീതയും മറ്റു പാപനാശിനി നദികളും—കിഴക്കൻ ദിക്കുഭാഗത്ത് അറുപത് കോടി തീർത്ഥങ്ങളോടുകൂടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 9
पयोष्णी तपती पुण्या विदर्भा च पयस्विनी । गोदावरी महापुण्या भीमा कृष्णानदी तथा
പയോഷ്ണിയും പുണ്യമായ തപതിയും; വിദർഭയും പയസ്വിനിയും; മഹാപുണ്യമായ ഗോദാവരിയും; കൂടാതെ ഭീമയും കൃഷ്ണാ നദിയും—(അവയും സംഗമിച്ചു)।
Verse 10
कावेरीप्रमुखाः पुण्या अन्यैश्चैवाघनाशिनीः । स्वतीर्थसहिता भक्त्या नवनवतिकोटिभिः
കാവേരി-പ്രമുഖമായ പുണ്യ നദികളും മറ്റു അഘനാശിനി പ്രവാഹങ്ങളും—സ്വസ്വ തീർത്ഥങ്ങളോടുകൂടെ, ഭക്തിയോടെ തൊണ്ണൂറ്റൊമ്പത് കോടി എണ്ണത്തിൽ എത്തി.
Verse 11
स्थिता दक्षिणदिग्भागे द्वारकासेवनोत्सुकाः । क्रीडंति गोमतीनीरे तीरे च कृष्णसन्निधौ
അവർ ദക്ഷിണ ദിക്കുഭാഗത്ത് നിലകൊണ്ട് ദ്വാരകാസേവനത്തിന് ഉത്സുകരായിരുന്നു. ഗോമതിയുടെ ജലത്തിലും തീരത്തിലും, ശ്രീകൃഷ്ണസന്നിധിയിൽ, അവർ ക്രീഡിച്ചു.
Verse 12
सप्तद्वीपेषु याः संति तथाऽन्या वै सरिद्वराः । सागराश्च तथा सप्त पश्चिमायां दिशि स्थिताः
സപ്തദ്വീപങ്ങളിലുളള ശ്രേഷ്ഠ നദികളും, മറ്റു ഉത്തമ സരിതകളും, അതുപോലെ ഏഴ് സമുദ്രങ്ങളും—ഇവയൊക്കെയും പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിൽ സ്ഥാപിതമായിരുന്നു।
Verse 13
क्रीडंति चक्रतीर्थे वै तीर्थैश्च शतकोटिभिः । पश्यंति च मुहुः कृष्णं पश्चिमाभिमुखं सदा
അവർ ചക്രതീർഥത്തിൽ നിശ്ചയമായി ദിവ്യാനന്ദത്തോടെ ക്രീഡിക്കുന്നു, ശതകോടി തീർഥങ്ങളോടുകൂടെ; പിന്നെയും പിന്നെയും സദാ പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖം തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്ന കൃഷ്ണനെ ദർശിക്കുന്നു।
Verse 14
विदिशासु च सर्वासु तीर्थसंख्या न विद्यते । पुष्करादीनि तीर्थानि विशाला विरजा गया
എല്ലാ ദിശകളിലും തീർഥങ്ങളുടെ എണ്ണം എണ്ണിപ്പറയാനാവില്ല; പുഷ്കരാദി തീർഥങ്ങളും, വിശാലാ, വിരജാ, ഗയാ എന്നിവയും (അവിടെ ഉണ്ട്)।
Verse 15
शतैककोटिभिस्तीर्थैर्गोमत्युदधिसंगमे । वर्त्तंते कृष्णसेवायां सोत्सवानि द्विजोत्तमाः
ഗോമതി-സമുദ്ര സംഗമത്തിൽ, ശത-ഏക-കോടി തീർഥങ്ങളുടെ നടുവിൽ, ദ്വിജോത്തമർ ഉത്സവങ്ങളോടുകൂടെ കൃഷ്ണസേവയിൽ നിരന്തരം ലീനരായിരിക്കുന്നു।
Verse 16
वाराणसी पूरैशान्यामवन्ती पूर्वदिक्स्थिता । आग्नेय्यां दिशि कांती च दक्षिणे मथुरा स्थिता
ഈശാന്യ ദിശയിൽ വാരാണസി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു, കിഴക്ക് ദിശയിൽ അവന്തി; അഗ്നേയ ദിശയിൽ കാന്തി, തെക്കിൽ മഥുര സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।
Verse 17
नैरृत्यां च तथा माया अयोध्या पश्चिमे स्थिताः । वायव्यां तु कुरुक्षेत्रं हरिक्षेत्रं तथोत्तरे
നൈഋത്യ ദിക്കിൽ മായാ; പടിഞ്ഞാറ് അയോധ്യ സ്ഥാപിതമാണ്. വായവ്യത്തിൽ കുരുക്ഷേത്രം; വടക്കിൽ ഹരിക്ഷേത്രം ഉണ്ട്.
Verse 18
शिवक्षेत्रं च ऐशान्यामैंद्र्यां च पुरुषोत्तमः । आग्नेय्यां च भृगुक्षेत्रं प्रभासं दक्षिणाश्रितम्
ഈശാന്യത്തിൽ ശിവക്ഷേത്രം; ഐന്ദ്ര ദിക്കിൽ പുരുഷോത്തമൻ. ആഗ്നേയത്തിൽ ഭൃഗുക്ഷേത്രം; തെക്കിൽ പ്രഭാസം സ്ഥാപിതമാണ്.
Verse 19
श्रीरंगं नैरृते भागे लोहदंडं तु पश्चिमे । नारसिंहानि वायव्ये कोकामुख्यं तथोत्तरे
നൈഋത്യ ഭാഗത്ത് ശ്രീരംഗം; പടിഞ്ഞാറ് ലോഹദണ്ഡം. വായവ്യത്തിൽ നരസിംഹ ക്ഷേത്രങ്ങൾ; വടക്കിൽ കോകാമുഖ്യം ഉണ്ട്.
Verse 20
कामाख्या रेणुकादीनि शाक्तेयानि च सर्वशः । क्षेत्रराजानि सर्वाणि यथास्थाने वसंति हि
കാമാഖ്യ, രേണുകാദികൾ ഉൾപ്പെടെ സർവ്വ ശാക്ത പീഠങ്ങളും—ഈ എല്ലാ ക്ഷേത്രരാജങ്ങളും തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു.
Verse 21
उत्तरे चैव सौराणि गाणपत्यानि कृत्स्नशः । क्षेत्राण्युत्तरतः संति रुक्मिण्याः सन्निधौ द्विजाः
വടക്കിൽ സൗരവും ഗാണപത്യവും ആയ എല്ലാ തീർത്ഥകേന്ദ്രങ്ങളും ഉണ്ട്. ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, വടക്കുഭാഗത്ത് ഇവ റുക്മിണിയുടെ സന്നിധിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 22
धेनुकं नैमिषारण्यं दंडकं सैंधवं तथा । दशारण्यमर्बुदं च नरनारायणाश्रमम्
ധേനുകം, നൈമിഷാരണ്യം, ദണ്ഡകം കൂടാതെ സൈന്ധവം; ദശാരണ്യം, അർബുദം, നര-നാരായണരുടെ പുണ്യാശ്രമവും (അവിടെ ഉണ്ട്)।
Verse 23
यथादिशं वसंति स्म द्वारकायाः समन्ततः । मेर्वाद्याः पर्वताः सौम्ये द्वारकासेवनोत्सुकाः
ഹേ സൗമ്യേ! മേരു മുതലായ പർവ്വതങ്ങൾ തത്തത്ത ദിക്കുകളിൽ ദ്വാരകയെ ചുറ്റി വസിച്ച്, ദ്വാരകാ-സേവയിൽ അത്യുത്സുകരായിരിക്കുന്നു।
Verse 24
कैलासाद्याश्च ऐशान्यामैन्द्र्यां हिमवदादयः । श्रीशैलाद्याश्च आग्नेय्यां सिंहाद्र्याद्या यमे तथा
ഈശാന ദിക്കിൽ കൈലാസം മുതലായവ, കിഴക്കിൽ ഹിമവാൻ മുതലായവ; ആഗ്നേയത്തിൽ ശ്രീശൈലം മുതലായവ, തെക്കിൽ സിംഹാദ്രി മുതലായവ (സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു)।
Verse 25
नैरृत्यां वाममार्गाद्या महेन्द्रऋषभादयः । अन्ये च पुण्यशैलाश्च सलोकालोक मानसाः । द्वारकां परितः संति पर्य्युपासंति प्रत्यहम्
നൈഋത്യ ദിക്കിൽ വാമമാർഗം മുതലായവയും, മഹേന്ദ്രം, ഋഷഭം മുതലായവയും (പർവ്വതങ്ങൾ) ഉണ്ട്। മറ്റു പുണ്യശൈലങ്ങളും—ലോകാലോകവും മാനസവും സഹിതം—ദ്വാരകയെ ചുറ്റി നിലകൊണ്ട് പ്രതിദിനം അവളെ പര്യുപാസിക്കുന്നു।
Verse 26
एवं ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सनकादयः । क्षेत्रतीर्थादिभिर्युक्ता अन्यैः पुण्यतमैस्तथा
ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും സനകാദി ഋഷിമാരും—ക്ഷേത്രം, തീർത്ഥം മുതലായവയോടുകൂടി—മറ്റു അതിപുണ്യമായ സന്നിധികളോടും കൂടി (അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു)।
Verse 27
श्रद्धया परया भक्त्या कन्याराशिस्थिते गुरौ । आयांति द्वारकां द्रष्टुं ब्राह्म्याद्याश्च प्रहर्षिताः
പരമ ശ്രദ്ധയും ഭക്തിയും സഹിതം—ഗുരു കന്നിരാശിയിൽ സ്ഥിതനായിരിക്കുമ്പോൾ—ബ്രാഹ്മീ മുതലായ ദേവിമാർ ഹർഷത്തോടെ ദ്വാരക ദർശനത്തിനായി വരുന്നു।
Verse 33
इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वारकामाहात्म्यवर्णनपूवकं द्वारकायां सर्वतीर्थक्षेत्रादिकृतनिवास वर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ എൺപത്തൊന്നായിരം ശ്ലോകങ്ങളുള്ള സംഹിതയുടെ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ഏഴാം വിഭാഗത്തിൽ, ദ്വാരകാമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ നാലാം ഭാഗത്തിൽ ‘ദ്വാരകാമാഹാത്മ്യവർണ്ണനപൂർവകമായി ദ്വാരകയിൽ സർവ്വ തീർത്ഥ-ക്ഷേത്രാദികളുടെ നിവാസവർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള മുപ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।