Adhyaya 72

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैव स्थापितं लिंगं धृतराष्ट्रेण भूभुजा । दुर्योधनेन चालोक्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവിടെയേ ഭൂപനായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഒരു ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു; ദുര്യോധനനെപ്പോലെ അതിനെ ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകുന്നു.

Verse 2

ऋषय ऊचुः । कस्मिन्काले नरेन्द्रेण धृतराष्ट्रेण भूभुजा । तत्र संस्थापितं लिगं वद त्वं रौमहर्षणे

ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—ഹേ രോമഹർഷണാ! നരേന്ദ്രനും ഭൂഭുജനുമായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഏത് കാലത്ത് അവിടെ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു? നീ പറയുക.

Verse 3

सूत उवाच । आसीद्भानुमतीनाम बलभद्रसुता पुरा । सर्वलक्षणसंपन्ना रूपौ दार्यगुणान्विता

സൂതൻ പറഞ്ഞു—പണ്ടുകാലത്ത് ബലഭദ്രന്റെ പുത്രിയായ ഭാനുമതി എന്നൊരു കന്യക ഉണ്ടായിരുന്നു; അവൾ സർവ്വശുഭലക്ഷണസമ്പന്നയും രൂപവതിയും മഹത്തായ ഗുണങ്ങളാൽ സമന്വിതയുമായിരുന്നു.

Verse 4

तां ददावथ पत्न्यर्थे धार्तराष्ट्राय धीमते । दुर्योधनाय संमन्त्र्य विष्णुना सह यादवः

അനന്തരം യാദവൻ വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം ആലോചിച്ച്, അവളെ ഭാര്യാർത്ഥമായി ധീമാനായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ ദുര്യോധനനു നൽകി.

Verse 5

अथ नागपुरात्सर्वे भीष्म द्रोणादयश्च ये । कौरवाः प्रस्थितास्तूर्णं पुरीं द्वारवतीं प्रति

അപ്പോൾ നാഗപുരത്തിൽ നിന്ന് ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ മുതലായവരോടുകൂടി എല്ലാ കൗരവരും വേഗത്തിൽ ദ്വാരവതീ നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 6

तथा पांडुसुताः पंच परिवारसमन्विताः । सौभ्रात्रं मन्यमानास्ते दुर्योधनसमन्वि ताः । जग्मुर्द्वारवतीं हृष्टाः सैन्येन महतान्विताः

അതുപോലെ പാണ്ഡുവിന്റെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ പരിവാരസഹിതരായി, സഹോദരസൗഹൃദം കരുതി ദുര്യോധനനോടൊപ്പം, ഹർഷത്തോടെ മഹാസൈന്യസമേതം ദ്വാരവതിയിലേക്കു പോയി.

Verse 7

अथ क्रमेण गच्छंतस्ते सर्वे कुरुपाण्डवाः । आनर्तविषयं प्राप्ता धनधान्यसमाकुलम्

പിന്നീട് ക്രമമായി മുന്നേറിക്കൊണ്ടിരുന്ന ആ കുരു–പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും ധനധാന്യസമൃദ്ധമായ ആനർത്തദേശത്തെത്തി.

Verse 8

सर्वपापहरं पुण्यं यत्र तत्क्षेत्रमुत्तमम् । हाटकेश्वरदेवस्य विख्यातं भुवनत्रये

അവിടെ ആ പരമോത്തമ ക്ഷേത്രഭൂമി ഉണ്ട്—പുണ്യവും സർവ്വപാപഹരവും—ഹാടകേശ്വരദേവന്റെ മേഖലയായി ത്രിഭുവനങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധം.

Verse 9

अथ प्राह विशुद्धात्मा वृद्धः कुरुपितामहः । धृतराष्ट्रं महीपालं सपुत्रं प्रहसन्निव

അപ്പോൾ വിശുദ്ധാത്മാവായ വൃദ്ധ കുരുപിതാമഹൻ, പുഞ്ചിരിയോടെന്നപോലെ, പുത്രസഹിതനായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 10

भीष्म उवाच । एतद्वत्स पुरा दृष्टं मया क्षेत्रमनुत्तमम् । हाटकेश्वरदेवस्य सर्वपातकनाशनम्

ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—വത്സാ, ഈ അനുത്തമ ക്ഷേത്രം ഞാൻ മുമ്പേ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; ഇത് ഹാടകേശ്വരദേവന്റെതും സർവ്വപാതകനാശകവുമാണ്.

Verse 11

अत्राहं चैव नि र्मुक्तः स्त्रीहत्योद्भवपातकात् । तस्मादत्रैव राजेंद्र तिष्ठामः पंचवासरान्

ഇവിടെയാണു ഞാൻ സ്ത്രീഹത്യയിൽ നിന്നുയർന്ന പാതകത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായത്; അതിനാൽ, ഹേ രാജേന്ദ്രാ, നാം ഇവിടെ തന്നെ അഞ്ചുദിവസം താമസിക്കാം.

Verse 12

येन सर्वाणि पश्यामस्तीर्थान्यायतनानि च । यान्यत्र संति पुण्यानि मुनीनां भावितात्मनाम्

യേന ഞങ്ങൾ ഇവിടെ ഉള്ള എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളെയും പുണ്യായതനങ്ങളെയും ദർശിക്കുമോ—ഭാവിതാത്മരായ മുനിമാരുടെ പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ അവയാണ്।

Verse 13

अथ तद्वचनाद्राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः । शतसंख्यैः सुतैः सार्धं कौतूहलसमन्वितः

അപ്പോൾ ആ വചനമനുസരിച്ച് അംബികാസുതനായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ കൗതുകം നിറഞ്ഞവനായി തന്റെ നൂറു പുത്രന്മാരോടുകൂടെ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 14

जगाम सत्वरं तत्र यत्र तत्क्षेत्रमुत्तमम् । तपस्विगणसंकीर्णं युक्तं चैवाश्रमैः शुभैः

അവൻ വേഗത്തിൽ അവിടേക്ക് പോയി; അവിടെയായിരുന്നു ആ ഉത്തമക്ഷേത്രം—തപസ്വികളുടെ സംഘങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും ശുഭാശ്രമങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവുമായിരുന്നു।

Verse 15

ब्रह्मघोषेण महता नादितं सर्वतोदिशम् । वह्निपूजोत्थधूम्रेण कलुषीकृतपाद पम् । क्रीडामृगैश्च संकीर्णं धावद्भिर्बहुभिस्तथा

മഹത്തായ ബ്രഹ്മഘോഷം കൊണ്ട് ആ സ്ഥലം എല്ലാദിക്കിലും മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അഗ്നിപൂജയിൽ നിന്നുയർന്ന പുക മൂലം നിലവും വൃക്ഷങ്ങളും മങ്ങിയിരുന്നു; അനവധി ഓടുന്ന ക്രീഡാമൃഗങ്ങൾകൊണ്ടും അത് നിറഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 16

ततो निवार्य सैन्यं स्वमुपद्रवभयान्नृपः । पञ्चभिः पांडवैः सार्धं शतसंख्यैस्तथा सुतैः

പിന്നീട് ഉപദ്രവഭയം മൂലം രാജാവ് തന്റെ സൈന്യത്തെ തടഞ്ഞുവെച്ചു; അഞ്ചു പാണ്ഡവന്മാരോടും നൂറു പുത്രന്മാരോടും കൂടി അവിടെ സഞ്ചരിച്ചു।

Verse 17

भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लीकेन समन्वितः । द्रोणाचार्येण वीरेण तत्पुत्रेण कृपेण च

അവൻ ഭീഷ്മൻ, സോമദത്തൻ, ബാഹ്ലീകൻ എന്നിവരോടൊപ്പം, വീരനായ ദ്രോണാചാര്യൻ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ, കൂടാതെ കൃപാചാര്യനും സഹിതം ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 18

सौबलेन च कर्णेन तथान्यैरपि पार्थिवैः । परिवारपरित्यक्तैस्तस्मिन्क्षेत्रे चचार सः

ശൗബലൻ (ശകുനി), കർണ്ണൻ എന്നിവരോടും മറ്റു രാജാക്കളോടും കൂടി, രാജപരിവാരത്തെ വിട്ടുവെച്ച് അവൻ ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു।

Verse 19

तेऽपि सर्वे महात्मानः क्षत्रियास्तत्र संस्थिताः । चक्रुर्धर्मक्रियाः सर्वाः श्रद्धापूतेन चेतसा

അവിടെ പാർത്തിരുന്ന ആ മഹാത്മാക്കളായ ക്ഷത്രിയർ എല്ലാവരും, ശ്രദ്ധയാൽ ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ എല്ലാ ധർമ്മകർമ്മങ്ങളും അനുഷ്ഠിച്ചു।

Verse 20

स्नानं चक्रुर्विधानेन तीर्थेषु द्विजसत्तमाः । भ्रांत्वाभ्रांत्वा सुपुण्येषु श्रुत्वाश्रुत्वा द्विजन्मनाम्

ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർ വിധിപ്രകാരം തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്തു; അതിപുണ്യസ്ഥലങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും സഞ്ചരിച്ചു, ബ്രാഹ്മണരുടെ ഉപദേശങ്ങൾ പുനഃപുനഃ ശ്രവിച്ചു।

Verse 21

दानानि च विशिष्टानि ददुरिष्टानि चापरे । दीनेभ्यः कृपणेभ्यश्च तपस्विभ्यो विशेषतः

അവർ വിശിഷ്ട ദാനങ്ങൾ നൽകി; മറ്റുള്ളവർ സ്വീകരിക്കുന്നവർക്ക് ഇഷ്ടമായ ദാനങ്ങളും അർപ്പിച്ചു—ദീനർക്കും ദരിദ്രർക്കും, പ്രത്യേകിച്ച് തപസ്വികൾക്കും।

Verse 22

चक्रुः श्राद्धक्रियाश्चान्ये पितॄनुद्दिश्य भक्तितः । पितॄणां तर्पणं चान्ये तिलमिश्र जलेन च

ചിലർ ഭക്തിയോടെ പിതൃന്മാരെ ഉദ്ദേശിച്ച് ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങൾ നടത്തി; മറ്റുചിലർ എള്ളുകലർന്ന ജലത്തോടെ പിതൃതർപ്പണവും അർപ്പിച്ചു।

Verse 23

अन्ये होमक्रिया भूपा जपमन्ये निरर्गलम् । स्वाध्यायमपरे शान्ताः सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः

ചില രാജാക്കന്മാർ ഹോമക്രിയകൾ നടത്തി; ചിലർ നിരന്തര ജപത്തിൽ ലീനരായി; മറ്റുചിലർ ശാന്തരും സംയമികളുമായി സമ്യക്‌ശ്രദ്ധയോടെ സ്വാധ്യായത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു।

Verse 24

देवतायतनान्यन्ये माहात्म्यसहितानि च । श्रुत्वा पूर्वनृपाणां च पूजयंति विशेषतः

മറ്റുചിലർ ദേവാലയങ്ങളോടനുബന്ധിച്ച മഹാത്മ്യവും പൂർവ്വരാജാക്കന്മാരുടെ കഥകളും കേട്ട്, ആ ധാമങ്ങളെ പ്രത്യേക ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചു।

Verse 25

बलिदानैः सुवस्त्रैश्च गन्धपुष्पोपलेपनैः । मार्जनैध्वजदानैश्च तथा प्रेक्षणकैः शुभैः

ബലിദാനങ്ങൾ, ഉത്തമ വസ്ത്രങ്ങൾ, സുഗന്ധലേപനങ്ങളും പുഷ്പങ്ങളും കൊണ്ട്; മാർജനശുദ്ധി, ധ്വജദാനം, കൂടാതെ ശുഭ പ്രേക്ഷണോത്സവങ്ങളാൽ—

Verse 26

मंडनैः पुष्पमालाभिः समंताद्द्विजसत्तमाः । हस्त्यश्वरथदानैश्च गोर्भिर्वस्त्रैश्च कांचनैः । कृतार्था ब्राह्मणाः सर्वे कृतास्तै स्तत्र भक्तितः

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! എല്ലാടവും അലങ്കാരങ്ങളും പുഷ്പമാലകളും കൊണ്ട് അവരെ ആദരിച്ചു. ആന, കുതിര, രഥം, പശു, വസ്ത്രം, സ്വർണം എന്നിവയുടെ ദാനങ്ങളാൽ അവിടെ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരും തൃപ്തരായി കൃതാർത്ഥരാക്കപ്പെട്ടു—ഇതെല്ലാം ഭക്തിയോടെ നടന്നു।

Verse 27

एवं स्नात्वा तथाऽभ्यर्च्य देवान्विप्रान्नृपोत्तमाः । धृतराष्ट्रसमायुक्ता जग्मुः स्वशिबिरं ततः

ഇങ്ങനെ സ്നാനം ചെയ്ത്, വിധിപൂർവ്വം ദേവന്മാരെ ആരാധിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ആദരിച്ചു, ധൃതരാഷ്ട്രനോടുകൂടിയ ആ ശ്രേഷ്ഠ രാജാക്കന്മാർ പിന്നെ തങ്ങളുടെ ശിബിരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।

Verse 28

शंसन्तो विस्मया विष्टास्तीर्थान्यायतनानि च । तस्मिन्क्षेत्रे द्विजांश्चैव तापसान्संशितव्रतान्

അത്ഭുതത്തിൽ മുങ്ങി അവർ തീർത്ഥങ്ങളെയും പുണ്യായതനങ്ങളെയും പുകഴ്ത്തി; അതേ ക്ഷേത്രത്തിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും നിയന്ത്രിതവ്രതമുള്ള തപസ്വികളെയും കൂടി സ്തുതിച്ചു।