संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ പറയുന്നു: മുൻ സംഭവങ്ങൾ കേട്ട ശേഷം നാരദൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് സന്ധ്യയെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു—മാനസപുത്രന്മാർ തത്തം ധാമങ്ങളിലേക്കു പോയതിന് ശേഷം സന്ധ്യ എവിടെ പോയി, പിന്നെ എന്തു ചെയ്തു, അവൾ ആരെ വിവാഹം ചെയ്തു എന്ന്. തത്ത്വവിദനായ ബ്രഹ്മാവ് ശങ്കരനെ സ്മരിച്ച് വംശ-തത്ത്വ വിവരണം ആരംഭിക്കുന്നു. സന്ധ്യ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രി; അവൾ തപസ്സു ചെയ്ത് ദേഹത്യാഗം ചെയ്തു, പിന്നെ പുനർജന്മത്തിൽ അരുന്ധതിയായി ജനിച്ചു. ഇങ്ങനെ സന്ധ്യയുടെ ആദികഥ തപസ്സും ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു-മഹേശന്മാരുടെ ദൈവവിധാനവും വഴി അരുന്ധതിയുടെ പതിവ്രതാ ആദർശവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः । स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനങ്ങൾ ഇങ്ങനെ കേട്ട മുനിശ്രേഷ്ഠനായ ആ ഋഷി, പ്രീതിയാൽ പ്രസന്നചിത്തനായി ശങ്കരനെ സ്മരിച്ചു സന്തോഷത്തോടെ സംസാരിച്ചു.
Verse 2
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः
നാരദൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഹേ വിധേ, ഹേ മഹാഭാഗ, ഹേ വിഷ്ണുശിഷ്യ മഹാമതേ! ചന്ദ്രമൗളിയായ ശിവന്റെ അത്ഭുത ലീലയെ നിങ്ങൾ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 3
गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते । दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि
കാമദേവൻ തന്റെ ദൗത്യം ഏറ്റെടുത്തു സന്തോഷത്തോടെ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയപ്പോൾ, ദക്ഷനും തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോയപ്പോൾ—എങ്കിലും, ഹേ കർത്താവായ ശിവാ, സംഭവിച്ച എല്ലാറ്റിന്റെയും അന്തർനിഹിത അധിഷ്ഠാതാവും കർത്താവും നിങ്ങൾ തന്നെയായിരുന്നു।
Verse 4
मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु । संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः
മാനസപുത്രന്മാർ തത്തത്തം ധാമങ്ങളിലേക്കു പോയശേഷം ബ്രഹ്മാവ് ചിന്തിച്ചു—“ബ്രഹ്മപുത്രിയും പിതൃജനനിയും ആയ ആ സന്ധ്യ എവിടെ പോയി?”
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे संध्याचरित्रवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ദ്വിതീയ റുദ്രസംഹിതയുടെ ദ്വിതീയ സതീഖണ്ഡത്തിൽ “സന്ധ്യാചരിത്രവർണനം” എന്ന അഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 6
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः । संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ആ ധീമാനായ ബ്രഹ്മപുത്രൻ (നാരദൻ) പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, അവൻ ഏകാഗ്രശക്തിയോടെ ശങ്കരനെ സ്മരിച്ചു; തുടർന്ന് തത്ത്വജ്ഞനായ ബ്രഹ്മാവ് പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 7
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ, സന്ധ്യയുടെ സമസ്ത ശുഭചരിതം ശ്രവിക്ക. അത് കേട്ടാൽ, ഹേ മുനേ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളുള്ള സ്ത്രീകളും എന്നും സാദ്ധ്വികളായി ദൃഢവ്രതികളാകും.
Verse 8
सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती
ആ സന്ധ്യ സത്യത്തിൽ എന്റെ പുത്രിയായിരുന്നു; പണ്ടെ എന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു ജനിച്ചു. തപസ്സു ചെയ്ത് ആ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച്, അവൾ തന്നേ വീണ്ടും പതിവ്രതയായ അരുന്ധതിയായി ജനിച്ചു.
Verse 9
मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती । ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता
അവൾ ബുദ്ധിമാനായ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ മേധാതിഥിയുടെ പുത്രിയായി ജനിച്ചു. ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശാനൻ (ശിവൻ) എന്നിവരുടെ വചനപ്രകാരം അവൾ നിഷ്ഠയോടെ വ്രതാചരണം നടത്തി.
Verse 10
वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा
പ്രശംസിത വ്രതങ്ങളുള്ള മഹാത്മാവ് വസിഷ്ഠനെ അവൾ ഭർത്താവായി വരിച്ചു. പതിവ്രതകളിൽ അവൾ മുഖ്യയായി, വന്ദ്യയും പൂജ്യയും ആയി; തപോബലത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ മഹാതേജസ്സോടെ ഭീഷണപ്രതാപവതിയായി നിലകൊണ്ടു.
Verse 12
नारद उवाच । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता । कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അവൾ എങ്ങനെ തപസ്സു ചെയ്തു, എന്തിനുവേണ്ടി, ഏത് സന്ധ്യാകാലത്ത്/സ്ഥലത്ത്? അവൾ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് എങ്ങനെ മേധാതിഥിയുടെ പുത്രിയായി ജനിച്ചു? കൂടാതെ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നീ ദേവന്മാർ അവൾക്കായി ഭർത്താവിനെ എങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ചു, അതിനാൽ പ്രശംസിതവ്രതനായ മഹാത്മാവ് വസിഷ്ഠനെ അവൾ വരിച്ചു?
Verse 13
एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः
ഹേ പിതാമഹാ! ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആകാംക്ഷയുള്ളവൻ; കൗതുകജനകമായ അരുന്ധതിയുടെ അത്ഭുതചരിതം സത്യാനുസാരമായി വിശദമായി പറയുക।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—മുന്പ് എന്റെ സ്വന്തം പുത്രിയായ സന്ധ്യയെ കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ് വേഗത്തിൽ കാമത്തിലേക്ക് വലിഞ്ഞു; എന്നാൽ അവൾ ശിവഭയത്താൽ അതു ഉപേക്ഷിച്ച് പിന്മാറി।
Verse 15
संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्
സന്ധ്യാസമയത്ത് കാമബാണങ്ങൾ കൊണ്ട് കലക്കപ്പെട്ട്, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച മഹാത്മ ഋഷിമാരുടേയും ചിത്തം പോലും ചാഞ്ചല്യമാകുന്നു।
Verse 16
भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति । आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति
എന്നോടു പരിഹാസത്തോടെ ഭർഗൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, എന്റെ ഉള്ളിൽ ധൈര്യം കുലുങ്ങുന്നതായി ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; ഋഷിമാരോടുള്ള പെരുമാറ്റത്തിൽ മര്യാദാഭംഗവും കണ്ടു।
Verse 17
कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता
മുനിമാരെയ്ക്കും മോഹം വരുത്തുന്ന കാമന്റെ അത്തരം ഭാവം വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ടപ്പോൾ, സന്ധ്യ സ്വയം ദുഃഖിതയായി അവിടെ വന്ന് ശരണം തേടി।
Verse 18
ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने । अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे
അപ്പോൾ, ഹേ മുനേ, ബ്രഹ്മാവാലും എനാലും ശപിക്കപ്പെട്ട മദനൻ എന്നിൽ തന്നെ ലയിച്ചു; ഞാൻ ശിവൻ എന്റെ സ്വന്തം ധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 19
आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम । मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्
ഹേ മുനിസത്തമ, ആ സന്ധ്യ കോപവശയായി. എന്റെ പുത്രി ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച് അപ്പോൾ പൂർണ്ണമായി ധ്യാനപരയായി.
Verse 20
ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी । इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्
ദൃഢമനസ്സുള്ള സതി ഒരു ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ മുമ്പ് സംഭവിച്ചതിനെ ധ്യാനിച്ചു. അതേ സമയത്ത് സന്ധ്യ ആലോചിച്ച് യഥോചിതവും യുക്തവുമായതു തീരുമാനിച്ചു.
Verse 21
संध्योवाच । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम
സന്ധ്യ പറഞ്ഞു—ഞാൻ ജനിച്ച ഉടൻ തന്നെ എന്നെ യുവതിയായി കണ്ടു, കാമദേവന്റെ പ്രേരണയാൽ എന്റെ പിതാവിന്റെ മനസിൽ അനുരാഗപൂർണ്ണമായ അഭിലാഷം ഉദിച്ചു।
Verse 22
पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः
മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച ഭാവിതാത്മാക്കളായ മുനിമാരും നോക്കി നിൽക്കേ, ഞാൻ മര്യാദ ലംഘിച്ച് പെരുമാറുന്നതു കണ്ട ഉടൻ അവരുടെ മനസ്സ് കാമത്താൽ ചലിച്ചു।
Verse 24
फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः
ഈ പാപത്തിന്റെ ഫലം മദനൻ തന്നേ അനുഭവിച്ചു; കാരണം ശംഭുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ ക്രുദ്ധനായ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് അവനെ ശപിച്ചിരുന്നു.
Verse 26
यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा
എന്നെ നേരിൽ കണ്ട എന്റെ പിതാവും സഹോദരന്മാരും കാമവശരായി ലോഭദൃഷ്ടിയോടെ എന്നിലേക്കു സ്പൃഹ പുലർത്തി; അതിനാൽ എന്നേക്കാൾ വലിയ പാപി ആരുമില്ല.
Verse 27
ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि
അവർ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പെരുമാറുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ എനിക്കുള്ളിലും കാമഭാവം ഉദിച്ചു; അവർ എന്റെ തന്നെ ഭർത്താക്കന്മാരെന്നപോലെ, ആ സഹചാരികളൊക്കെയോടും എന്റെ അന്തർമനം ചായ്ന്നു.
Verse 28
करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत
ഞാൻ ചെയ്യാൻ പോകുന്ന പാപത്തിനുള്ള പ്രായശ്ചിത്തം ഞാൻ തന്നെയാകും; വേദമാർഗ്ഗാനുസരിച്ച് എന്റെ തന്നെ ശരീരത്തെ പവിത്ര അഗ്നിയിൽ ഹോമമായി അർപ്പിക്കും.
Verse 29
किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः
എങ്കിലും ഞാൻ ഈ ഭൂതലത്തിൽ ഒരു മർയ്യാദ സ്ഥാപിക്കും—ശരീരികളായ ജീവികൾ ജനിച്ച ഉടൻ തന്നെ കാമനയും ഭോഗലാലസയും കൊണ്ട് പ്രേരിതരാകരുത്.
Verse 30
एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् । मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्
ഈ ലക്ഷ്യത്തിനായി ഞാൻ അത്യന്തം ദാരുണമായ തപസ്സു ചെയ്യും; ധർമ്മത്തിന്റെ മർയ്യാദ സ്ഥാപിച്ച ശേഷം ഈ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും.
Verse 31
यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः । भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्
എന്റെ ശരീരത്തെക്കുറിച്ച് എന്റെ പിതാവ് സ്വയം ആഗ്രഹം കാട്ടിയിരിക്കെ, ആ ശരീരത്തോടെ സഹോദരന്മാരുടെ ഇടയിൽ എനിക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം?
Verse 32
मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्
എന്റെ ശരീരത്താൽ സ്വാഭാവിക ബന്ധുക്കളിലേക്കും കാമഭാവം ഉണർന്നുവെങ്കിൽ, അതൊരിക്കലും പുണ്യസാധനം അല്ല.
Verse 33
इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः
ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച് സന്ധ്യ ആ ശ്രേഷ്ഠ പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു, ചന്ദ്രഭാഗാ നദി ഒഴുകുന്ന ‘ചന്ദ്രഭാഗാ’ എന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.
Verse 34
अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्
അപ്പോൾ സന്ധ്യ തപസ്സിനായി മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് ശ്രേഷ്ഠ പർവ്വതത്തേക്കു അവിടെ പോയതായി അറിഞ്ഞ ബ്രഹ്മാവ്, തന്റെ പുത്രനായ എന്നോടു പറഞ്ഞു.
Verse 35
वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्
അരികിൽ വസിഷ്ഠൻ ഇരുന്നിരുന്നു—ആത്മസംയമനമുള്ളവൻ, സർവ്വജ്ഞൻ, ജ്ഞാനയോഗത്തിൽ സ്ഥാപിതൻ—സമീപാസനത്തിൽ ഉപവിഷ്ടനായി, വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതൻ.
Verse 36
ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् । तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു— ഹേ വസിഷ്ഠപുത്രാ! നീ സന്ധ്യയിലേക്കു പോകുക; അവൾ ദൃഢമനസ്സോടെ തപസ്സിനെ തിരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നു. വിധിപ്രകാരം അവൾക്ക് തപോദീക്ഷ നൽകുക।
Verse 37
मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् । युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम
ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! മുമ്പ് കാമാസക്തരെ വെറും കണ്ടാൽ മാത്രം അവളുടെ ദൃഷ്ടി താഴ്ന്നുപോകുമായിരുന്നു; നിങ്ങളെയും, എന്നെയും, സ്വയംതന്നെയും കാമസ്പർശിതരെന്നു അവൾ കരുതിയിരുന്നു।
Verse 38
अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा । युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति
ആ അപൂർവമായ കര്മ്മത്തെ ആലോചിച്ച്, മുമ്പേ തന്നെ മരണത്തെ ധ്യാനിച്ച അവൾ, ഇപ്പോൾ നിങ്ങളെക്കൊണ്ടുതന്നെ—നിങ്ങളോടുള്ള കാരണത്താൽ—സ്വപ്രാണം ഉപേക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 39
समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे
മര്യാദ പാലിക്കുന്നവരിൽ മര്യാദയെ സ്ഥാപിക്കുവാൻ, സാദ്വി സതി തപസ്സിലൂടെ യഥാർത്ഥ പരിധി നിശ്ചയിക്കുമെന്ന് നിശ്ചയിച്ചു; തപസ്സിനായി ചന്ദ്രഭാഗാ എന്ന പർവതത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 40
न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन । तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु
പ്രിയനേ, മറ്റൊരാളുടെ തപസ്സിന്റെ അന്തർഭാവവും ഫലവും ആരും യഥാർത്ഥത്തിൽ നിശ്ചയിക്കുകയോ അംഗീകരിക്കുകയോ ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ഉപദേശിച്ചതുപോലെ തന്നെ പ്രവർത്തിക്ക; അവൾ ആഗ്രഹിച്ചതിനെ പ്രാപിക്കട്ടെ।
Verse 41
इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने । परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्
ഹേ മുനേ, ഈ രൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് തനിക്കുതന്നെയുള്ള മറ്റൊരു രൂപം ധരിച്ചു, അവളുടെ സമീപത്ത് നിലകൊണ്ട്, തപശ്ചര്യയുടെ ശാസനശക്തി പ്രകടിപ്പിച്ചു ശൈവ തപോമാർഗം വെളിപ്പെടുത്തി।
Verse 42
इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् । नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु
ഇവിടെ മുമ്പേ നിന്റെ ഇതേ സ്വരൂപം കണ്ടതിനാൽ അവൾക്ക് ഇപ്പോൾ പുതുതായി ഒന്നും ലഭിക്കില്ല; അതിനാൽ നീ മറ്റൊരു രൂപം ധരിക്കൂ.
Verse 43
ब्रह्मोवाच नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता । यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ നാരദാ, കരുണാമയനായ വശിഷ്ഠൻ എന്നെ ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചു. ‘യഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ട് ആ മുനി സന്ധ്യാകർമ്മം ചെയ്യാൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 44
तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् । ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि
അവിടെ അദ്ദേഹം ശുഭഗുണങ്ങളാൽ സമ്പൂർണ്ണവും പവിത്രമായ മാനസസരോവരത്തോട് ഉപമിക്കാവുന്നതുമായ ഒരു ദിവ്യസരോവർ കണ്ടു. തുടർന്ന് അതിന്റെ തീരത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന സന്ധ്യാദേവിയെയും വശിഷ്ഠൻ ദർശിച്ചു.
Verse 45
तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा
തീരത്ത് നിലകൊണ്ടിരുന്ന ആ ദേവിയാൽ ആ കമലപ്രഭാസരോവർ ദീപ്തമായി; പ്രദോഷസമയത്ത് ഉദയിക്കുന്ന ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രസമൂഹവും ആകാശത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 46
मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी । वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्
മുനി അവളെ അവിടെ അത്യന്തം ശുഭവും ഉത്തമലക്ഷണങ്ങളാലും യുക്തയായി കണ്ടു, കൗതുകത്തോടെ ചുറ്റും നോക്കി; അവിടെ ‘ബൃഹല്ലോഹിത’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു സരോവരം ദർശിച്ചു।
Verse 47
चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् । यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्
ആ പ്രാകാരത്തിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രഭാഗാ നദി തെക്കോട്ട് സമുദ്രത്തേക്കു ഒഴുകുന്നതായി കണ്ടു; ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ചുറ്റുമുള്ള പർവതങ്ങളോടുകൂടിയ മഹത്തായ ഭംഗിയുള്ള ദൃശ്യം അവൾ ദർശിച്ചു।
Verse 48
निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्
ചന്ദ്രഭാഗാ നദി പടിഞ്ഞാറോട്ട് വഴിതുറന്ന് മുന്നോട്ട് ഒഴുകി. ഹിമവതിൽ നിന്നുയർന്ന ഗംഗ സാഗരത്തെത്തുന്നതുപോലെ അവളും സമുദ്രത്തേയ്ക്ക് നീങ്ങി.
Verse 49
तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा
ചന്ദ്രഭാഗ എന്ന ആ പർവതത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ബൃഹല്ലോഹിത നദീതീരത്തുനിന്ന് വരികയായിരുന്ന സന്ധ്യയെ കണ്ടു; പിന്നെ ആദരത്തോടെ അവളോട് ചോദിച്ചു.
Verse 50
वशिष्ठ उवाच । किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् । कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭദ്രേ, നീ എന്തിനാണ് ഈ നിർജന പർവതത്തിലേക്ക് വന്നത്? നീ ആരുടെ പുത്രിയാണ്, നിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ്?
Verse 51
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव
ഇത് ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—ഇത് രഹസ്യമാക്കേണ്ടതല്ലെങ്കിൽ പറയുക. പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തമായ നിങ്ങളുടെ മുഖം എങ്ങനെ നിശ്ചേഷ്ടവും നിർവികാരവും ആയി?
Verse 52
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—മഹാത്മാവായ വശിഷ്ഠന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ടും, അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആ മഹർഷിയെ കണ്ടും അവർ വിസ്മയത്തിലും ശ്രദ്ധയിലും നിറഞ്ഞു.
Verse 53
शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्
ബ്രഹ്മചര്യവ്രതത്തിൽ ദീപ്തനായ, ജടാധാരിയായ, നിയന്ത്രണത്തോടെ ദേഹം ധരിക്കുന്ന ആ തപസ്വിയെ കണ്ടു സന്ധ്യ ആദരത്തോടെ പ്രണാമം ചെയ്തു; പിന്നെ ആ തപോധനനോടു സംസാരിച്ചു.
Verse 54
संध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो
സന്ധ്യ പറഞ്ഞു—“ഹേ വിഭോ, ഏത് ഉദ്ദേശ്യത്താൽ നിങ്ങൾ ഈ സിദ്ധമായ പർവതത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു, അത് എനിക്ക് വ്യക്തമായി അറിയിക്കണമേ. നിങ്ങളുടെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടു എനിക്ക് എന്താണ് സിദ്ധിക്കാനിരിക്കുന്നത്?”
Verse 55
तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता
“ഹേ ബ്രഹ്മൻ, തപസ്സു ചെയ്യാൻ ഞാൻ ഈ നിർജന പർവതത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു. ഞാൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രിയായി ജനിച്ചവൾ; ‘സന്ധ്യ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയാണ്.”
Verse 56
यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते
ഇത് നിനക്കു യുക്തവും സഹ്യവും ആണെങ്കിൽ, എന്നെ പൂർണ്ണമായി ഉപദേശിക്കൂ. എന്റെ ഈ അഭിലാഷം ഗുഹ്യമാണ്; മറ്റാർക്കും ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒന്നും അറിയില്ല.
Verse 57
अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम
തപസ്സിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാവം അറിയാതെ ഞാൻ ഈ തപോവനത്തിൽ ആശ്രയം തേടിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ ചിന്തയാൽ ഞാൻ ക്ഷയിക്കുന്നു; എന്റെ മനസ്സ് സത്യമായും വിറയ്ക്കുന്നു.
Verse 58
ब्रह्मोवाच । आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—അവളുടെ വചനങ്ങൾ കേട്ട ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠൻ, സ്വയം എല്ലാ കർത്തവ്യ-വിധികളിലും നിപുണനായിരുന്നിട്ടും, പിന്നെ ഒന്നും ചോദിച്ചില്ല.
Verse 59
अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् । प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्
അവൾ ആത്മനിയമത്തോടെ തപസ്സിന് ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരിക്കുന്നതു കണ്ട ദക്ഷൻ, മനസ്സിൽ ഭക്തവത്സലനായ ശങ്കരനെ സ്മരിച്ചു കൊണ്ട്, അവളോടു പറഞ്ഞു.
Verse 60
वसिष्ठ उवाच । परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—പരമ തേജസ്സുള്ളവനും പരമ തപസ്സുള്ളവനും പരമോന്നതനും പരമാരാധ്യനുമായ ശംഭുവിനെ മനസ്സിൽ ധരിക്കട്ടെ.
Verse 61
धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्
ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം—ഇവയുടെ ഏക ആദികാരണനും സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ആദിയുമായ ആ ഏക പുരുഷോത്തമനെ ഭജിക്ക.
Verse 62
मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः
ഹേ ശുഭാനനേ! ഈ മന്ത്രം കൊണ്ടു ദേവേശനായ ശംഭുവിനെ ഭജിക്ക; അതിനാൽ നിനക്കു സമ്പൂർണ്ണ പ്രാപ്തിയും സർവ്വസിദ്ധികളും ലഭിക്കും—സംശയമില്ല।
Verse 63
ॐ नमश्शंकरायेति ओंमित्यंतेन सन्ततम् । मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु
‘ഓം നമഃ ശങ്കരായ’—അവസാനത്തിൽ ‘ഓം’ മുദ്രയോടെ നിരന്തരം ജപിക്കണം. ഇനി മൗനതപസ്സിന്റെ ആരംഭവിധി ഞാൻ പറയുന്നു; കേൾക്കുക.
Verse 64
स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् । द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः
സ്നാനം മൗനത്തോടെ ചെയ്യണം; മൗനത്തോടെ തന്നെ ഹരൻ (ശിവൻ) പൂജയും ചെയ്യണം. ഇരുവേളകളിലും പൂർണ്ണമായ ജലാഹാരമേ സ്വീകരിക്കണം—ആദ്യവും ആറാം കാലവും.
Verse 65
तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् । एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्
മൂന്നാം ഘട്ടത്തിൽ, ആറാം നിശ്ചിതകാലത്ത്, ഉപവാസത്തിൽ പരായണനാകണം. ഇങ്ങനെ തപസ്സ് സമാപ്തിയായാലും, ആറാം കാലത്തുതന്നെ ക്രിയ (അനുഷ്ഠാനം) നടത്തണം.
Verse 66
एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः
ഹേ ദേവി! ഇങ്ങനെ ‘മൗനതപസ്’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്ന ഈ അനുഷ്ഠാനം ബ്രഹ്മചര്യഫലം നൽകുന്നു. ഇത് സർവ്വ അഭീഷ്ടങ്ങളും നൽകുന്നു—ഇത് സത്യം, സത്യമേ; സംശയമില്ല.
Verse 67
एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति
ഇങ്ങനെ ചിത്തം സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, ലൗകികകാമന ഉപേക്ഷിച്ച് ശങ്കരനെ ധ്യാനിക്ക. അവൻ നിനക്കു പ്രസന്നനായാൽ, അചിരത്തിൽ തന്നെ നിന്റെ അഭീഷ്ടം നൽകും.
Verse 68
ब्रह्मोवाच । उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ ഇരുന്ന് സന്ധ്യാ-തപസ്സോടുകൂടിയ ക്രിയ നിർവഹിച്ചു. ആ വിധി യഥാന്യായം (അവൾക്ക്) ഉപദേശിച്ച്, മുനി അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു.
Frequently Asked Questions
The chapter explains Sandhyā’s subsequent fate and identity-change: after tapas and relinquishing her body, she is said to be reborn as Arundhatī, establishing an etiological link between primordial Sandhyā and the later exemplary wife-figure.
It presents tapas as a mechanism of ontological refinement and re-situation: a being’s form and role can be reconfigured to embody dharmic exemplarity, with divine sanction (Brahmā–Viṣṇu–Maheśa) anchoring the transformation.
Śiva is highlighted through epithets (Śaṅkara, Śaśimauli) and as the devotional reference-point invoked before authoritative teaching; Brahmā appears as the tattvavit narrator; Nārada functions as the epistemic catalyst through questioning.