दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः (Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu)
അധ്യായം 40-ൽ ദക്ഷയജ്ഞം വീരഭദ്രനും രുദ്രഗണങ്ങളും നശിപ്പിച്ചതിന് ശേഷമുള്ള സംഭവങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. വീരഭദ്രൻ കൈലാസത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയ ശേഷം എന്തു സംഭവിച്ചു എന്ന് നാരദൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് ചോദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു: രുദ്രഗണങ്ങളാൽ പരാജിതരായി പരിക്കേറ്റ ദേവന്മാരും മുനിമാരും ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ എത്തി നമസ്കരിച്ചു തങ്ങളുടെ ദുഃഖം വിശദമായി അറിയിക്കുന്നു. ‘പുത്രൻ’ ദക്ഷനെക്കുറിച്ചുള്ള ആഘാതവും യജ്ഞക്രമത്തിന്റെ ഭംഗവും മൂലം ബ്രഹ്മാവ് ശോകാകുലനായി ദേവഹിതത്തിനുള്ള അടിയന്തര മാർഗം ചിന്തിക്കുന്നു—ദക്ഷനെ പുനർജീവിപ്പിച്ച് മുടങ്ങിയ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കി ലോകയജ്ഞ-ക്രമം സ്ഥിരപ്പെടുത്തുക. എളുപ്പപരിഹാരം കാണാതെ ഭക്തിയോടെ വിഷ്ണുവിനെ ശരണം പ്രാപിച്ച് സമയോചിത ഉപദേശം നേടുന്നു; തുടർന്ന് ദേവർഷികളോടൊപ്പം വിഷ്ണുലോകത്ത് ചെന്നു സ്തുതി ചെയ്ത് അപേക്ഷിക്കുന്നു—അധ്വരം സമ്പൂർണമാകണം, ദക്ഷൻ വീണ്ടും യജമാനനാകണം, ദേവ-മുനികൾ ക്ഷേമം പ്രാപിക്കണം; ഇങ്ങനെ ശൈവകഥനത്തിൽ വിഷ്ണു മധ്യസ്ഥ സംരക്ഷകനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു।
Shlokas
Verse 1
नारद उचाच । विधे विधे महाप्राज्ञा शैवतत्त्वप्रदर्शक । श्राविता रमणीप्राया शिवलीला महाद्भुता
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിധേ, ഹേ വിധേ! മഹാപ്രാജ്ഞനേ, ശൈവതത്ത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്നവനേ! നിനക്കിൽ നിന്ന് ഭഗവാൻ ശിവന്റെ അത്യദ്ഭുതവും മനോഹരസ്വഭാവമുള്ളതുമായ ലീല കേട്ടിരിക്കുന്നു।
Verse 2
वीरेण वीरभद्रेण दक्षयज्ञं विनाश्य वै । कैलासाद्रौ गते तात किमभूत्तद्वदाधुना
വീരനായ വീരഭദ്രൻ ദക്ഷയജ്ഞം നശിപ്പിച്ച ശേഷം, (ശിവൻ) കൈലാസപർവതത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ—ഹേ താതാ! പിന്നെ എന്തു സംഭവിച്ചു? ഇപ്പോൾ അതു പറയുക।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । अथ देवगणास्सर्वे मुनयश्च पराजिताः । रुद्रानीकैर्विभिन्नांगा मम लोकं ययुस्तदा
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും മുനിമാരും പരാജിതരായി. രുദ്രസേനകൾ അവരുടെ അവയവങ്ങൾ കീറി ചിതറിച്ചതിനാൽ, അവർ ആശ്രയാർത്ഥം എന്റെ ലോകമായ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് വന്നു।
Verse 4
स्वयंभुवे नमस्कृत्य मह्यं संस्तूय भूरिशः । तत्स्वक्लेशं विशेषेण कार्त्स्येनैव न्यवेदयन्
സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാവ്)നെ നമസ്കരിച്ച് എന്നെ ധാരാളമായി സ്തുതിച്ച ശേഷം, അവൻ തന്റെ തന്നെ ക്ലേശവും ദുഃഖവും പ്രത്യേകമായി, പൂർണ്ണവിശദമായി അറിയിച്ചു।
Verse 5
तदाकर्ण्य ततोहं वै पुत्रशोकेन पीडितः । अचिन्तयमतिव्यग्रो दूयमानेन चेतसा
അത് കേട്ടപ്പോൾ ഞാൻ സത്യമായും പുത്രശോകത്തിൽ പീഡിതനായി. കത്തുന്ന മനസ്സോടെയും അത്യന്തം വ്യഗ്രതയോടെയും ഇനി എന്തു ചെയ്യണം എന്ന് ഞാൻ ആലോചിച്ചു തുടങ്ങി।
Verse 6
किं कार्य्यं कार्यमद्याशु मया देवसुखावहम् । येन जीवतु दक्षासौ मखः पूर्णो भवेत्सुरः
ഞാൻ ഇപ്പോൾ തന്നെ ഏതു കർമ്മം ചെയ്യണം—ദേവന്മാർക്ക് സുഖം വരുത്തുന്നതും, ദക്ഷൻ ജീവിക്കുന്നതും, ഈ യജ്ഞം പൂർണ്ണമാകുന്നതുമായ, ഹേ ദേവാ?
Verse 7
एवं विचार्य बहुधा नालभं शमहं मुने । विष्णुं तदा स्मरन् भक्त्या ज्ञानमाप्तं तदोचितम्
ഹേ മുനേ, ഇങ്ങനെ പലവിധം ആലോചിച്ചിട്ടും എനിക്ക് ശമം ലഭിച്ചില്ല. പിന്നെ ഭക്തിയോടെ വിഷ്ണുവിനെ സ്മരിച്ചപ്പോൾ, അന്നേരത്തിന് യോജിച്ച യഥോചിത ജ്ഞാനം എനിക്ക് ലഭിച്ചു।
Verse 8
अथ देवैश्च मुनिभिर्विष्णोर्लोकमहं गतः । नत्वा नुत्वा च विविधैस्स्तवैर्दुःखं न्यवेदयम्
പിന്നീട് ദേവന്മാരോടും മുനികളോടും കൂടി ഞാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോയി. വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ച്, വിവിധ സ്തവങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ച്, എന്റെ ദുഃഖം അവനോട് ഞാൻ അറിയിച്ചു।
Verse 9
यथाध्वरः प्रपूर्णः स्याद्देव यज्ञकरश्च सः । सुखिनस्स्युस्सुरास्सर्वे मुनयश्च तथा कुरु
ഹേ ദേവാ, ഈ അധ്വരം (യജ്ഞം) പൂർണ്ണമാകുകയും യജ്ഞകർതാവിനും സിദ്ധി ലഭിക്കുകയും, എല്ലാ ദേവന്മാരും മുനിമാരും സന്തുഷ്ടരാകുകയും ചെയ്യുമാറാകട്ടെ.
Verse 10
देव देव रमानाथ विष्णो देवसुखावह । वयं त्वच्छरणं प्राप्तास्सदेवमुनयो ध्रुवम्
ഹേ ദേവദേവാ, ഹേ രമാനാഥ വിഷ്ണോ, ദേവസുഖദായകാ! ഞങ്ങൾ ദേവമുനികളോടുകൂടി നിശ്ചയമായി നിന്റെ പാദശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणस्स रमेश्वरः । प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा शिवात्मा दीनमानसः
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—എന്റെ വചനങ്ങൾ ഇങ്ങനെ കേട്ട രമേശ്വരൻ (വിഷ്ണു) ദീനമനസ്സോടെ ശ്രീശിവനെ സ്മരിച്ചു, ശിവാത്മഭാവത്തിൽ ഏകാഗ്രനായി, പിന്നെ എനിക്ക് മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 12
विष्णुरुवाच । तेजीयसि न सा भूता कृतागसि बुभूषताम् । तत्र क्षेमाय बहुधा बुभूषा हि कृतागसाम्
വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—അപരാധം ചെയ്തു കൊണ്ടും വളർച്ച തേടുന്നവന് യഥാർത്ഥ സമൃദ്ധി ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല. കുറ്റമുള്ളവരുടെ ക്ഷേമം പലവിധ പ്രായശ്ചിത്തോപായങ്ങളാൽ, സ്വരക്ഷയ്ക്കായി, മാത്രമേ ലഭിക്കൂ।
Verse 13
कृतपापास्सुरा सर्वे शिवे हि परमेश्वरे । पराददुर्यज्ञभागं तस्य शंभोर्विधे यतः
എല്ലാ ദേവന്മാരും പാപഭാഗികളായി പരമേശ്വരനായ ശിവനു യജ്ഞഭാഗം അർപ്പിച്ചു; കാരണം, ഹേ വിധേ ബ്രഹ്മാ, ആ ശംഭുവാണ് യജ്ഞത്തിന്റെയും ഭാഗവിതരണത്തിന്റെയും യഥാർത്ഥ വിധാതാവ്।
Verse 14
प्रसादयध्यं सर्वे हि यूयं शुद्धेन चेतसा । अथापरप्रसादं तं गृहीतांघ्रियुगं शिवम्
നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ശുദ്ധചിത്തത്തോടെ ശംഭുവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുവിൻ. പിന്നെ പരമാനുഗ്രഹം ലഭിച്ചാൽ, ശരണാഗതിയായി പിടിച്ചാശ്രയിക്കേണ്ട തിരുവടികളുള്ള ആ ശിവനെ ശരണം പ്രാപിക്കുവിൻ.
Verse 15
यस्मिन् प्रकुपिते देवे विनश्यत्यखिलं जगत् । सलोकपालयज्ञस्य शासनाज्जीवितं द्रुतम्
ആ ദേവൻ (ശിവൻ) ക്രോധിച്ചാൽ സർവ്വജഗത്തും നശിക്കും. അതുകൊണ്ട് ലോകപാലന്മാരോടുകൂടിയ യാഗത്തിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഉടൻ ജീവൻ സംരക്ഷിക്കണം.
Verse 16
तमाशु देवं प्रियया विहीनं च दुरुक्तिभिः । क्षमापयध्वं हृद्विद्धं दक्षेण सुदुरात्मना
ആ ദേവനെ വേഗം ക്ഷമാപണം ചെയ്ത് ശമിപ്പിക്കുവിൻ—അവൻ പ്രിയാവിയോഗത്തിൽ വിഹ്വലനും ഹൃദയം വേദനിച്ചവനും ആകുന്നു; ദുഷ്ടാത്മാവായ ദക്ഷൻ കഠിനവചനങ്ങളാൽ അവനെ മുറിവേൽപ്പിച്ചു.
Verse 17
अयमेव महोपायस्तच्छांत्यै केवलं विधे । शंभोस्संतुष्टये मन्ये सत्यमेवोदितं मया
ഹേ വിധേ (സൃഷ്ടാവേ), ആ ശാന്തിക്കായി ഇതു മാത്രമേ മഹോപായമായുള്ളൂ. ശംഭുവിന്റെ സന്തോഷത്തിനായെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ഞാൻ പറഞ്ഞത് തീർച്ചയായും സത്യം തന്നേ.
Verse 18
नाहं न त्वं सुराश्चान्ये मुनयोपि तनूभृतः । यस्य तत्त्वं प्रमाणं च न विदुर्बलवीर्ययोः
ഞാനുമല്ല, നീയും അല്ല, മറ്റു ദേവന്മാരും അല്ല, ദേഹധാരികളായ മുനിമാരും പോലും അല്ല—അവന്റെ തത്ത്വവും അവന്റെ ബലം-വീര്യത്തിന്റെ അളവും യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുന്നില്ല.
Verse 19
आत्मतंत्रस्य तस्यापि परस्य परमात्मनः । क उपायं विधित्सेद्वै परं मूढं विरोधिनम्
അവൻ സ്വതന്ത്രൻ—ആ പരമ പരമാത്മാവ് എല്ലാ നിയന്ത്രണത്തിനും അതീതൻ. അവനോട് വിരോധമായി നില്ക്കുന്ന ആ പരമമൂഢനെ തടയുവാനോ കീഴടക്കുവാനോ എന്ത് ഉപായം ആരെക്കൊണ്ട് നിർമിക്കാനാകും?
Verse 20
चलिष्येहमपि ब्रह्मन् सर्वैः सार्द्ध शिवालयम् । क्षमापयामि गिरिशं कृतागाश्च शिवे धुवम्
ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഞാനും എല്ലാവരോടൊപ്പം ശിവാലയത്തിലേക്ക് പോകും. ശിവയോടു ഞാൻ ചെയ്ത അപരാധങ്ങൾക്കായി ഗിരീശനോടു ഞാൻ നിശ്ചയമായി ക്ഷമ യാചിക്കും.
Verse 21
ब्रह्मोवाच । इत्थमादिश्य विष्णुर्मां ब्रह्माणं सामरादिकम् । सार्द्धं देवेर्मतिं चक्रे तद्गिरौ गमनाय सः
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ എന്നെ, ബ്രഹ്മാവിനെ, ദേവന്മാരാദികളോടുകൂടെ ഉപദേശിച്ച ശേഷം, വിഷ്ണു ദേവിയോടൊപ്പം ആ പർവതത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ തീരുമാനിച്ചു.
Verse 22
ययौ स्वधिष्ण्य निलयं शिवस्याद्रिवरं शुभम् । कैलासं सामरमुनिप्रजेशादिमयो हरिः
ഹരി (വിഷ്ണു) തന്റെ സ്വധാമത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു, ദേവഗണങ്ങളും മുനികളും പ്രജാപതിമാരും മുതലായവരോടൊപ്പം, ശിവന്റെ ശുഭമായ ശ്രേഷ്ഠ പർവതനിവാസമായ പുണ്യ കൈലാസത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 23
अतिप्रियं प्रभोर्नित्यं सुजुष्टं किन्नरादिभिः । नरेतरैरप्सरोभिर्योगसिद्धैमहोन्नतम्
ആ ധാമം പ്രഭുവിന് നിത്യവും അത്യന്തം പ്രിയം; കിന്നരന്മാർ മുതലായവർ അതിനെ സുസേവിക്കുന്നു. അപ്സരസ്സുകളും മറ്റു ദിവ്യ (മനുഷ്യേതര) ഗണങ്ങളും അവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; യോഗസിദ്ധന്മാർ അതിനെ മഹോന്നതമായി മഹിമപ്പെടുത്തുന്നു.
Verse 24
नानामणिमयैश्शृंगैः शोभमानं समंततः । नानाधातुविचित्रं वै नानाद्रुमलताकुलम्
ആ പർവ്വതപ്രദേശം നാനാവിധ മണിമയ ശിഖരങ്ങളാൽ എല്ലാടവും ദീപ്തിമാനായി തിളങ്ങി. വിവിധ ധാതുക്കളുടെ വൈചിത്ര്യത്തോടെ, പലവിധ വൃക്ഷലതകളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 25
नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिसमन्वितम् । नानाजलप्रस्रवणैरमरैस्सिद्धयोषिताम्
അത് നാനാവിധ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, വിവിധ പക്ഷികളാൽ ശോഭിതവുമായിരുന്നു. അനേകം ജലപ്രസ്രവണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, അമരന്മാരും സിദ്ധന്മാരും അവരുടെ ദിവ്യയോഷിതകളോടുകൂടെ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നിടമായിരുന്നു.
Verse 26
रमणैवाहरंतीनां नानाकंदर सानुभिः । द्रुमजातिभिरन्याभी राजितं राजतप्रभम्
ആ ദേശം നാനാവിധ മനോഹരമായ ചരിവുകളും അനേകം ഗുഹകളും കൊണ്ടു അത്യന്തം രമണീയമായി തിളങ്ങി. വെള്ളിനിറ ദീപ്തിയുള്ള ആ പ്രദേശം വിവിധ വൃക്ഷജാതികളാൽ കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു, കാണുന്നവരുടെ ഹൃദയം ഹരിച്ചെടുത്തു.
Verse 27
व्याघ्रादिभिर्महासत्त्वैर्निर्घुष्टं क्रूरतोज्झितम् । सर्वशोभान्वितं दिव्यं महाविस्मयकारकम्
അത് വ്യാഘ്രാദി മഹാസത്ത്വങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനധ്വനികളാൽ മുഴങ്ങുകയുണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും, അവിടെ ക്രൂരതയുടെ ലേശവും ഇല്ലായിരുന്നു. സർവ്വശോഭയാൽ സമന്വിതമായ ആ ദിവ്യധാമം മഹാവിസ്മയം ജനിപ്പിച്ചു.
Verse 28
पर्यस्तं गंगया सत्या स्थानपुण्यतरोदया । सर्वपावनसंकर्त्र्या विष्णुपद्या सुनिर्मलम्
ആ സ്ഥലം സത്യഗംഗയാൽ സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അവളുടെ ഉദയത്താൽ സ്ഥലവും കൂടുതൽ പുണ്യമയമാകുന്നു. വിഷ്ണുപാദത്തിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച ആ പരമ നിർമ്മലധാര സർവ്വപാപങ്ങളും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അത് പൂർണ്ണമായി പവിത്രമാകുന്നു.
Verse 29
एवंविधं गिरिं दृष्ट्वा कैलासाख्यं शिवप्रियम् । ययुस्ते विस्मयं देवा विष्ण्वाद्यास्समुनीश्वराः
ഇത്തരത്തിലുള്ള കൈലാസം എന്ന ശിവപ്രിയ പർവ്വതം കണ്ടപ്പോൾ ദേവന്മാർ—വിഷ്ണുവും ശ്രേഷ്ഠ മുനിമാരും കൂടെ—വിസ്മയത്തിൽ നിറഞ്ഞു.
Verse 30
तस्समीपेऽलकां रम्यां ददृशुर्नाम ते पुरीम् । कुबेरस्य महादिव्यां रुद्रमित्रस्य निर्जराः
അതിനടുത്ത് അവർ ‘അലകാ’ എന്ന മനോഹര നഗരി കണ്ടു—കുബേരന്റെ അത്യന്തം ദിവ്യമായ തലസ്ഥാനം—രുദ്രൻ (ശിവൻ)്റെ മിത്രനെന്നു പ്രസിദ്ധനായ കുബേരന്റെത്.
Verse 31
वनं सौगंधिकं चापि ददृशुस्तत्समीपतः । सर्वद्रुमान्वितं दिव्यं यत्र तन्नादमद्रुतम्
പിന്നീട് അതിനടുത്ത് അവർ ‘സൗഗന്ധിക’ എന്ന സുഗന്ധഭരിത വനവും കണ്ടു—എല്ലാ തരത്തിലുള്ള വൃക്ഷങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായ ആ മംഗളകരമായ ദിവ്യ അരണ്യം—അവിടെ ആ അത്ഭുത നാദം ഇടവിടാതെ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 32
तद्बाह्यतस्तस्य दिव्ये सरितावतिपावने । नंदा चालकनंदा च दर्शनात्पापहारिके
ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തിന്റെ പുറത്തായി രണ്ട് ദിവ്യവും അതിപാവനവുമായ നദികൾ ഒഴുകുന്നു—നന്ദയും ചാലകനന്ദയും—അവയുടെ ദർശനം മാത്രത്തിൽ പാപങ്ങൾ അകലുന്നു.
Verse 33
पपुः सुरस्त्रियो नित्यमवगूह्य स्वलोकतः । विगाह्य पुंभिस्तास्तत्र क्रीडंति रतिकर्शिताः
ദേവസ്ത്രീകൾ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട് അവിടെ നിത്യവും പാനം ചെയ്തു. അവിടെ ദേവപുരുഷന്മാരോടൊപ്പം ജലത്തിൽ മുങ്ങി ക്രീഡിച്ചു; രതിസുഖത്തിന്റെ ക്ഷീണത്തിൽ അവരുടെ ദേഹങ്ങൾ ക്ഷീണിതമായി.
Verse 34
हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगंधिकं च यत् । गच्छंतस्ते सुरा आराद्ददृशुश्शांकरं वटम्
യക്ഷേശ്വരന്റെ പുരിയും ആ സുഗന്ധിതമായ (സൗഗന്ധിക) വനവും വിട്ട് ദേവന്മാർ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. പോകുന്നതിനിടയിൽ സമീപത്തുതന്നെ ശങ്കരൻ (ശ്രീശിവൻ)യുടെ പാവനമായ വടവൃക്ഷം അവർ ദർശിച്ചു.
Verse 35
पर्यक् कृताचलच्छायं पादोन विटपाय तम् । शतयोजन कोत्सेधं निर्नीडं तापवर्ज्जितम्
അതിന്റെയിഴ പർവതഛായയെ ശയ്യപോലെ വിരിച്ചുവെച്ചതുപോലെ വിശാലമായിരുന്നു; അതിന്റെ ശാഖകൾ പ്രായം നിലത്തോളം താഴ്ന്നിരുന്നു. ആ വടവൃക്ഷം നൂറ് യോജന ഉയരം, കൂടുകളില്ലാത്തതും പൂർണ്ണമായി താപരഹിതവുമായിരുന്നു.
Verse 36
महापुण्यवतां दृश्यं सुरम्यं चातिपावनम् । शंभुयोगस्थलं दिव्यं योगिसेव्यं महोत्तमम्
ഇത് മഹാപുണ്യവാന്മാർക്കു മാത്രം ദർശനയോഗ്യം—അത്യന്തം മനോഹരവും പരമപാവനവും. ഇത് ശംഭുവിന്റെ യോഗസ്ഥലം, ദിവ്യം, യോഗികൾ സേവിക്കേണ്ട മഹോത്തമ സ്ഥലം.
Verse 37
मुमुक्षुशरणे तस्मिन् महायोगमये वटे । आसीनं ददृशुस्सर्वे शिवं विष्ण्वादयस्सुराः
അവിടെ, മോക്ഷം തേടുന്നവർക്കുള്ള ശരണമായ മഹായോഗമയ വടവൃക്ഷത്തിങ്കൽ, വിഷ്ണു മുതലായ സർവ്വ ദേവന്മാരും യോഗാസനത്തിൽ ആസീനനായ ശിവനെ ദർശിച്ചു.
Verse 38
विधिपुत्रैर्महासिद्धैश्शिव भक्तिरतैस्सदा । उपास्यमानं सुमुदा शांतैस्संशांतविग्रहैः
അവനെ വിധി (ബ്രഹ്മാ) പുത്രന്മാരായ മഹാസിദ്ധർ—എപ്പോഴും ശിവഭക്തിയിൽ ലീനരായി, മഹാനന്ദത്തോടെ, മനസ്സിൽ ശാന്തരായി, ദേഹത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ശമിച്ചവരായി—ആനന്ദത്തോടെ ഉപാസിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 39
तथा सख्या कुबेरेण भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् । सेव्यमानं विशेषेण स्वगणैर्ज्ञातिभिस्सदा
അതുപോലെ ഗുഹ്യകരുടെയും രാക്ഷസരുടെയും അധിപനായ കുബേരനോടു അവന് സഖ്യതയുണ്ടായിരുന്നു; തന്റെ ഗണങ്ങളാലും ബന്ധുക്കളാലും അവൻ സദാ പ്രത്യേക ആദരത്തോടെ സേവിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 40
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे शिवदर्शनवर्णनं नाम चत्वारिंशोध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ രണ്ടാം ഗ്രന്ഥമായ ‘രുദ്രസംഹിത’യുടെ രണ്ടാം വിഭാഗമായ ‘സതീഖണ്ഡ’ത്തിൽ ‘ശിവദർശനവർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള നാല്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 41
मुने तुभ्यं प्रवोचंतं पृच्छते ज्ञानमुत्तमम् । कुशासने सूपविष्टं सर्वेषां शृण्वतां सताम्
ഹേ മുനേ! നിങ്ങൾ കുശാസനത്തിൽ യഥാവിധി ഉപവിഷ്ടനായി ഉപദേശിക്കുമ്പോൾ, സദ്ജനന്മാർ എല്ലാവരും ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുമ്പോൾ, ആരോ നിങ്ങളോടു പരമോന്നത ജ്ഞാനത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു।
Verse 42
कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं चरणं चैव जानुनि । बाहुप्रकोष्ठाक्षमालं स्थितं सत्तर्कमुद्रया
അവൻ വലതുതുടയിൽ ഇടതുകാൽ വെച്ച്, മറ്റുകാൽ മുട്ടിന്മേൽ സ്ഥാപിച്ചു. അവന്റെ മുൻകൈയിൽ അക്ഷമാല ശോഭിച്ചു; സത്തർക്കമുദ്രയിൽ സമാധാനത്തോടെ അവൻ നിലകൊണ്ടു.
Verse 43
एवंविधं शिवं दृष्ट्वा तदा विष्ण्वादयस्सुराः । प्रणेमुस्त्वरितं सर्वे करौ बध्वा विनम्रकाः
ഇത്തരമൊരു ദിവ്യരൂപത്തിൽ ശിവനെ കണ്ടപ്പോൾ വിഷ്ണു മുതലായ ദേവന്മാർ എല്ലാവരും ഉടൻ തന്നെ വേഗത്തിൽ നമസ്കരിച്ചു. കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ എല്ലാവരും പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 44
उपलभ्यागतं रुद्रो मया विष्णुं सतां गतिः । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवंदनमपि प्रभुः
സജ്ജനങ്ങളുടെ ഗതിയും ആശ്രയവും ആയ വിഷ്ണു അവിടെ എത്തിയെന്ന് രുദ്രൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അപ്പോൾ പ്രഭുവായിരുന്നിട്ടും അവൻ എഴുന്നേറ്റ് തലകുനിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ അഭിവന്ദിച്ചു.
Verse 45
वंदितांघ्रिस्तदा सर्वैर्दिव्यैर्विष्ण्वादिभिश्शिवः । ननामाथ यथा विष्णुं कश्यपं लोकसद्गतिः
അപ്പോൾ വിഷ്ണു മുതലായ എല്ലാ ദിവ്യന്മാരും വന്ദിച്ച പാദങ്ങളുള്ള ശിവനും, ലോകങ്ങളുടെ സദ്ഗതിയായ കശ്യപനെ വിഷ്ണു നമസ്കരിക്കുന്നതുപോലെ, അതേവിധം നമിച്ചു.
Verse 46
सुरसिद्धगणाधीशमहर्षिसु नमस्कृतम् । समुवाच सुरैर्विष्णुं कृतसन्नतिमादरात्
ദേവന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, ഗണാധിപന്മാർ, മഹർഷിമാർ എന്നിവരാൽ നമസ്കൃതനായ വിഷ്ണു, ദേവന്മാരോടു ആദരത്തോടെ വിനയമായി നമിഞ്ഞ് അവരോട് സംസാരിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Vīrabhadra and the Rudra-gaṇas destroying Dakṣa’s yajña, followed by devas and sages seeking Brahmā’s help and then approaching Viṣṇu for restoration.
The chapter treats an incomplete yajña as a sign of cosmic disequilibrium; restoration requires not merely restarting ritual form but re-aligning authority and auspiciousness with the proper divine order (ultimately grounded in Śiva-tattva).
Rudra’s forces (as instruments of disruption when dharma is violated), Brahmā’s role as deliberating overseer of cosmic administration, and Viṣṇu’s role as preserver-mediator who can facilitate restoration after crisis.