Sukta 49
Sukta 6.49
Mitra-Varuṇa (and Agni as included power)
ഈ സൂക്തം വ്യാപകമായ ഒരു ആഹ്വാനമാണ്. ആദ്യം ഋതം (ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ ക്രമം)യും ശരിയായ ആചാരവും കാക്കുന്ന മിത്ര–വരുണന്മാരെ വിളിച്ച്—അവർ വരിക, കേൾക്കുക, അഗ്നിയുടെ ഫലപ്രദമായ ശക്തിയോടൊപ്പം ശുഭകരമായ സംരക്ഷണം നൽകുക എന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഇത് പല ദേവന്മാരിലേക്കുള്ള (പാതകളുടെ മാർഗദർശിയായ പൂഷൻ ഉൾപ്പെടെ) പ്രാർത്ഥനയായി വികസിച്ച്, പ്രചോദിത വാക്ക്, സുരക്ഷിത യാത്ര, സഹായത്തിന്റെ ദീപ്തമായ ‘ധാരകൾ’, ഒടുവിൽ ദീർഘകാല സമൃദ്ധി, സുരക്ഷിത വാസസ്ഥലം, ദൈവരഹിത വൈരത്തിന്റെ മേൽ വിജയം എന്നിവ തേടുന്നു.
Mantras
Mantra 1
स्तुषे जनं सुव्रतं नव्यसीभिर्गीर्भिर्मित्रावरुणा सुम्नयन्ता । त आ गमन्तु त इह श्रुवन्तु सुक्षत्रासो वरुणो मित्रो अग्निः ॥
സുവ്രതമായ ജനസമൂഹത്തെ ഞാൻ പുതുപുതിയ ഗീരുകളാൽ സ്തുതിക്കുന്നു—സുമ്നം (കൃപാപ്രസാദം) നൽകുന്ന മിത്ര-വരുണന്മാരെ. അവർ ഞങ്ങളിലേക്കു വരട്ടെ; ഇവിടെ കേൾക്കട്ടെ: സുക്ഷത്രന്മാർ—വരുണൻ, മിത്രൻ, അഗ്നി.
Mantra 2
विशोविश ईड्यमध्वरेष्वदृप्तक्रतुमरतिं युवत्योः । दिवः शिशुं सहसः सूनुमग्निं यज्ञस्य केतुमरुषं यजध्यै ॥
ഹേ വിശോ-വിശഃ (കുലങ്ങളേ കുലങ്ങളേ), അധ്വരേഷു (യജ്ഞങ്ങളിൽ) ഈഡ്യൻ—സ്തുത്യൻ—അഗ്നിയെ ആരാധിക്കുവിൻ; അവന്റെ ക്രതു (സങ്കൽപ്പം) അഖണ്ഡം, അവൻ അശ്രാന്ത സഞ്ചാരി, രണ്ടു യുവതി ലോകങ്ങൾ (ദ്യൗഃ–പൃഥിവീ) തമ്മിൽ ചരിക്കുന്ന ദൂതൻ. ദിവഃ ശിശു, സഹസഃ സൂനു, യജ്ഞസ്യ കേതു—അരു‍ഷ (ചുവന്ന ജ്വാല)—അവനെ ഹവിക്കായി യജധ്വൈ, പൂജിക്കുവിൻ.
Mantra 3
अरुषस्य दुहितरा विरूपे स्तृभिरन्या पिपिशे सूरो अन्या । मिथस्तुरा विचरन्ती पावके मन्म श्रुतं नक्षत ऋच्यमाने ॥
അരു‍ഷ (രക്തവർണ്ണ)ന്റെ രണ്ടു ദുഹിതാക്കൾ, രൂപത്തിൽ വ്യത്യസ്തർ: ഒരുത്തി ദീപ്തമായ അലങ്കാരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു, മറ്റുത്തി സൂര്യന്റെ തന്നെ. പരസ്പര പ്രേരണയിൽ ചലിച്ച്, പാവക (ശുദ്ധികാരക) അഗ്നിയിൽ അവർ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഋചി (സ്തുതി) രൂപപ്പെടുമ്പോൾ, ശ്രുത മൻ (കേട്ട ചിന്ത) തന്റെ ലക്ഷ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.
Mantra 4
प्र वायुमच्छा बृहती मनीषा बृहद्रयिं विश्ववारं रथप्राम् । द्युतद्यामा नियुतः पत्यमानः कविः कविमियक्षसि प्रयज्यो ॥
പ്ര വായുമച്ഛാ എന്റെ ബൃഹതീ മനീഷാ (വിശാല ചിന്ത) പോകുന്നു—ബൃഹദ്രയി, വിശ്വവാര, രഥപ്രാം (രഥം നിറയ്ക്കുന്ന) മഹാസമ്പത്ത് തേടി. ദ്യുതദ്യാമാ (ദീപ്ത പഥങ്ങൾ) സഹിതം, നിയുതഃ (യുക്ത ശക്തികൾ) നിയന്ത്രിച്ച്, കവി (ദൃഷ്ടാ) കവിയെ ഹവിക്കായി ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു—ഹേ പ്രയജ്യ (പൂജ്യ), നീ അവനെ യജ്ഞത്തിലേക്ക് പ്രേരിപ്പിക്കു.
Mantra 5
स मे वपुश्छदयदश्विनोर्यो रथो विरुक्मान्मनसा युजानः । येन नरा नासत्येषयध्यै वर्तिर्याथस्तनयाय त्मने च ॥
ആ ദീപ്തമായ വപുസ് (രൂപം) എന്നെ മൂടി കാത്തുകൊള്ളട്ടെ—അശ്വിന്മാരുടെ രഥം, സ്വർണ്ണപ്രഭയിൽ തിളങ്ങുന്ന, മനസ്സാൽ യുക്തമായത്. അതിനാൽ, ഹേ നാസത്യന്മാരേ, ഹേ മനുഷ്യരുടെ അധിപന്മാരേ, ഞങ്ങളുടെ ആകാംക്ഷയെ വേഗപ്പെടുത്താൻ നിങ്ങൾ വരിക—സന്താനത്തിനും (ഭാവിക്കുമായി) അകത്തുള്ള ആത്മത്തിനുമായി കൂടി.
Mantra 6
पर्जन्यवाता वृषभा पृथिव्याः पुरीषाणि जिन्वतमप्यानि । सत्यश्रुतः कवयो यस्य गीर्भिर्जगतः स्थातर्जगदा कृणुध्वम् ॥
ഹേ പർജന്യനും വാതനും, ഭൂമിയുടെ വൃഷഭന്മാരേ, ഈർപ്പമുള്ള പോഷകസമ്പത്തുകളെ—അകത്തെ സാരത്തെ—ഉണർത്തി വളർത്തുവിൻ. ഹേ സത്യശ്രുത കവികളേ, നിങ്ങളുടെ ഗീർഭികൾ (വാക്കുകൾ) കൊണ്ടാണ് ചലിക്കുന്ന ലോകവും സ്ഥിരലോകവും ക്രമത്തിലാകുന്നത്—ലോകം തന്നേ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സിദ്ധിയിലേക്കു വളരുവാൻ ഇടവരുത്തുവിൻ.
Mantra 7
पावीरवी कन्या चित्रायुः सरस्वती वीरपत्नी धियं धात् । ग्नाभिरच्छिद्रं शरणं सजोषा दुराधर्षं गृणते शर्म यंसत् ॥
ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന പ്രവാഹമുള്ള, ചിത്രായു (വിവിധവർണ്ണ ജീവിത) ധരിച്ച യുവ കന്യയായ സരസ്വതി—വീരശക്തികളുടെ പത്നി—ഞങ്ങളിലേയ്ക്ക് പ്രചോദിത ധീ (ബുദ്ധി) സ്ഥാപിക്കട്ടെ. ദേവീജനങ്ങളോടൊപ്പം സജോഷാ (ഒരുമിച്ച്), ഗായകനു അച്ഛിദ്ര ശരണം—ദുരാധർഷം, അജയ്യമായത്—എന്നും ശർമ (ശാന്ത ആശ്രയം) എന്നും നൽകട്ടെ.
Mantra 8
पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्यानळर्कम् । स नो रासच्छुरुधश्चन्द्राग्रा धियंधियं सीषधाति प्र पूषा ॥
ഓരോ പാതയിലും, വഴികളെ ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ചു കാത്തുരക്ഷിക്കുന്ന പഥസ്പതി പൂഷൻ, ആത്മാവിന്റെ കാമനയാൽ പ്രേരിതനായി, സ്തുതിയെ സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരട്ടെ. പ്രകാശമേറിയ അഗ്രഭാഗമുള്ള ദീപ്തധാരകൾ ഞങ്ങൾക്ക് ദാനമാകട്ടെ; ചിന്തയ്‌ക്കു പിന്നാലെ ചിന്തയെ മുന്നേറ്റത്തിലേക്ക് പ്രേരിപ്പിക്കട്ടെ.
Mantra 9
प्रथमभाजं यशसं वयोधां सुपाणिं देवं सुगभस्तिमृभ्वम् । होता यक्षद्यजतं पस्त्यानामग्निस्त्वष्टारं सुहवं विभावा ॥
ആദ്യഭാജൻ, യശസ്വി, ജീവശക്തികളുടെ സ്ഥാപകൻ, സുന്ദരഹസ്തനായ ദേവൻ, സുഖഗ്രഹനായ ഋഭു—അങ്ങനെയുള്ള യജ്യനായ ത്വഷ്ടാവിനെ, ദീപ്തനായ അഗ്നി ഹോതൃരൂപത്തിൽ യജിപ്പിക്കട്ടെ. നമ്മുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങൾക്കായി സുസ്വാഹ്വാനനായ വിഭാവാ അഗ്നി ത്വഷ്ടാവിനെ യജിക്കട്ടെ.
Mantra 10
भुवनस्य पितरं गीर्भिराभी रुद्रं दिवा वर्धया रुद्रमक्तौ । बृहन्तमृष्वमजरं सुषुम्नमृधग्घुवेम कविनेषितासः ॥
ഈ ഗീരുകളാൽ ഞങ്ങൾ രുദ്രനെ—ഭുവനങ്ങളുടെ പിതാവിനെ—പകലും രാത്രിയും വർധിപ്പിക്കുന്നു. വിശാലനും ഉയർന്നവനും, അജരനും, സുസുമ്നൻ (ശുഭകൃപാദാതാവ്) ആയ അവനെ ഞങ്ങൾ വിളിക്കുന്നു; കവിയുടെ പ്രേരണയാൽ ചലിതരായി, ഞങ്ങൾ ഓരോരുത്തരും താന്താന്തര രീതിയിൽ അവനെ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു.
Mantra 11
आ युवानः कवयो यज्ञियासो मरुतो गन्त गृणतो वरस्याम् । अचित्रं चिद्धि जिन्वथा वृधन्त इत्था नक्षन्तो नरो अङ्गिरस्वत् ॥
ഹേ മരുതന്മാരേ—യുവാക്കളും കവിസദൃശരുമായ യജ്ഞാർഹരേ—വരുവിൻ; ഗായകന്റെ ശ്രേഷ്ഠമായ ആഹ്വാനത്തിലേക്ക് വരുവിൻ. നിങ്ങൾ പ്രകാശമില്ലാത്തതിനെപ്പോലും ഉണർത്തുന്നു, അതിനെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ, ഹേ വീരപുരുഷന്മാരേ, അങ്ഗിരസന്മാരുടെ രീതിയിൽ ലക്ഷ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.
Mantra 12
प्र वीराय प्र तवसे तुरायाजा यूथेव पशुरक्षिरस्तम् । स पिस्पृशति तन्वि श्रुतस्य स्तृभिर्न नाकं वचनस्य विपः ॥
വീരനുവേണ്ടി മുന്നോട്ട്, ശക്തനുവേണ്ടി മുന്നോട്ട്, വേഗവാനുവേണ്ടി മുന്നോട്ട്—കൂട്ടത്തിന്റെ രക്ഷകനുപോലെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് പോകുവിൻ. അവൻ തന്റെ ദേഹത്തിൽ ശ്രുതിയുടെ (പ്രകൃത വചനത്തിന്റെ) പൂർണ്ണതയെ സ്പർശിക്കുന്നു; വാക്കിന്റെ ദൃഢ പടികളാൽ പ്രചോദിതനായ വിപഃ നാകം (സ്വർഗം) പ്രാപിക്കുന്നതുപോലെ.
Mantra 13
यो रजांसि विममे पार्थिवानि त्रिश्चिद्विष्णुर्मनवे बाधिताय । तस्य ते शर्मन्नुपदद्यमाने राया मदेम तन्वा तना च ॥
ഭൗമമായ ഇടങ്ങളെ അളന്നവൻ—മൂന്നുതവണ, നിശ്ചയം, വിഷ്ണു—വൈരിയാൽ പീഡിതനായ മനുവിനുവേണ്ടി. ആ നിന്റെ ശർമൻ (ആശ്രയം) ഞങ്ങൾക്ക് നല്കപ്പെടുമ്പോൾ, ഞങ്ങൾ റായാ (സമ്പത്തിന്റെ) പൂർണ്ണതയിൽ ആനന്ദിക്കട്ടെ—ദേഹത്തിലും അന്തസ്സിലും.
Mantra 14
तन्नोऽहिर्बुध्न्यो अद्भिरर्कैस्तत्पर्वतस्तत्सविता चनो धात् । तदोषधीभिरभि रातिषाचो भगः पुरंधिर्जिन्वतु प्र राये ॥
ഞങ്ങൾക്കായി അഹിർബുധ്ന്യൻ ജലങ്ങളാലും സ്തുതിഗീതങ്ങളാലും (അർക) അതിനെ സ്ഥാപിക്കട്ടെ; പർവതവും അതിനെ സ്ഥാപിക്കട്ടെ; സവിതൃയും നമ്മുടെ ആനന്ദത്തിനായി അതിനെ ദൃഢമാക്കട്ടെ. ഔഷധികളോടുകൂടെ, ഭഗൻ—പുരന്ധി (പൂർണ്ണത-സിദ്ധിയുടെ ശക്തി) സഹിതം—ഞങ്ങളെ സമൃദ്ധിയിലേക്കു പ്രേരിപ്പിച്ചു ജീവിപ്പിക്കട്ടെ.
Mantra 15
नु नो रयिं रथ्यं चर्षणिप्रां पुरुवीरं मह ऋतस्य गोपाम् । क्षयं दाताजरं येन जनान्त्स्पृधो अदेवीरभि च क्रमाम विश आदेवीरभ्यश्नवाम ॥
ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്ക് രഥംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന സമൃദ്ധി നല്കണമേ—ജനങ്ങളെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്ന, അനേകം വീരശക്തികളാൽ സമ്പന്നമായ, മഹത്തായ, ഋത (സത്യ-ക്രമം) യുടെ രക്ഷകൻ. ജരയില്ലാത്ത, ക്ഷയമില്ലാത്ത ഒരു വാസസ്ഥലം നല്കണമേ; അതിന്റെ ബലത്തിൽ ദേവരില്ലാത്ത വൈരിബലങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച് ഞങ്ങൾ മുന്നേറി, ദേവസമ്മതമായ വിശുകളിലേക്കു (സമുദായങ്ങളിലേക്കു) എത്തുവാൻ കഴിയട്ടെ.
Inside Sukta 49
How it unfolds
- Where it opens
The poet praises the ‘noble host’ of right-will—Mitra–Varuṇa—inviting them, with Agni, to arrive and listen (RV 6.49.1).
- Development
The hymn widens from ethical-sovereign guardianship to practical life-needs: guidance on paths, the quickening of inspired speech and thought, and the securing of luminous supports (e.g., Pūṣan’s guidance in RV 6.49.8).
- Climax
A comprehensive boon-request: abundant, people-leading wealth and heroic strength under the guardianship of ṛta—prosperity that is not merely material but truth-protected.
- Where it settles
It ends by asking for an undecaying dwelling and the power to stride beyond ‘adevī’ (godless/unguided) hostility, reaching communities aligned with the gods (RV 6.49.15).
The deity: Mitra–Varuṇa, with Agni as the operative power
- In the VedaMitra and Varuṇa are invoked as suvrata—steadfast in sacred law—bestowers of sumná (grace), hearing the hymn and arriving to the sacrifice; Varuṇa’s sovereignty and Mitra’s harmonizing friendship uphold social and cosmic rightness, while Agni functions as the present, sacrificial force that carries prayer and makes the divine aid effective.
- Cosmic functionUpholding ṛta: maintaining truthful order in nature and society, guarding oaths and right relations (Mitra), exercising moral sovereignty and surveillance (Varuṇa), and ensuring the sacrifice’s linkage between humans and gods (Agni).
- Inner significanceMitra–Varuṇa represent inner alignment: truthful speech, ethical restraint, and harmonious cooperation; Agni is the awakened will and discernment that ‘conveys’ intention into action; Pūṣan symbolizes guided movement—finding the right way through uncertainty.
The seer
- Bharadvāja Bārhaspatya (traditional attribution for Maṇḍala 6)Bharadvāja gotra; Bārhaspatya (connected with Bṛhaspati) · Chief seer-family of the Sixth Maṇḍala, renowned for hymns that join strict ṛta-ethics with practical boons—protection, victory, and well-ordered prosperity—often mediated through Agni and the Ādityas.
Famous verses
sukṣatrāso varuṇo mitro agniḥ
पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्यानळर्कम् । स नो रासच्छुरुधश्चन्द्राग्रा धियंधियं सीषधाति प्र पूषा ॥ṛtasya gopām
Attributes of the deity
- Guardians of ṛta (cosmic and moral order)
- Suvrata (firm in right law)
- Bestowers of sumná (benevolent grace)
- Protective sovereignty and oversight (Varuṇa)
- Friendship, contracts, and social concord (Mitra)
- Sacrificial mediation and transformative fire-power (Agni)
- Guidance on paths and safe travel (Pūṣan)
Also by this seer
- Rig Veda Maṇḍala 6 (Bharadvāja family collection)
- Hymns to Agni, Indra, the Ādityas (including Mitra–Varuṇa), and allied deities within RV 6
- Later Vedic tradition remembers Bharadvāja as a major ṛṣi and progenitor of an enduring ritual lineage (Bharadvāja gotra)
The rite, step by step
- Establish and kindle Agni; recite opening praise inviting Mitra–Varuṇa and Agni to ‘come and hear’ (āgamanam/śravaṇam).
- Offer ghee with mantras emphasizing suvrata and sumná—seeking favor through right intention and truthful speech.
- Invoke allied powers as the hymn broadens (notably Pūṣan) for protection on paths, guidance, and inspired thought.
- Conclude with petitions for rayi (plenty), kṣaya (secure dwelling), and victory over hostile, ‘adevī’ forces; seal with final oblations and quiet assent.
- Optionally perform a brief satya/vrata reaffirmation (oath of truthfulness) aligning the sacrificer with Mitra–Varuṇa’s domain.
Offerings
- Ājya (ghee) into the fire
- Samidh (fuel sticks)
- Simple havis such as puroḍāśa/anna (as customary in household rites)
- Water libation and śānti-style concluding oblation (context-dependent)
Frequently Asked Questions
The hymn primarily addresses Mitra and Varuṇa (the Ādityas who uphold ṛta), with Agni included as the active sacrificial power. It also brings in Pūṣan as a guide and protector of paths.
It asks for divine hearing and protection, guidance on journeys and life-paths, inspired thought and speech, abundant wealth and strength, a secure home, and the ability to overcome hostile forces opposed to the gods.
Because the prosperity requested is framed as ‘guarded by ṛta’—meaning it should be stable, lawful, and ethically supported. Mitra–Varuṇa embody this order, so aligning with them is presented as the basis of lasting well-being.
Ask anything about Sukta 49 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
