
Sukta 10.95
Dialogue hymn (Purūravas & Urvāśī); devatā as the divine-human relational power (apsaras as luminous inspiration)
Triṣṭubh (predominant in RV 10.95; dialogue sections vary but largely Triṣṭubh)
ഋഗ്വേദം 10.95 ഒരു നാടകീയ സംവാദസൂക്തമാണ്; മർത്ത്യനായ രാജാവ് പുരൂരവസ് (ഐള)യും അപ്സരസ്സായ ഉർവശിയും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണം. മനുഷ്യാഭിലാഷവും ദൈവിക നിബന്ധനകളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ഇതിൽ തെളിഞ്ഞു വരുന്നു. മൂർച്ചയുള്ള മറുപടികളിലൂടെ പ്രേമത്തെ ഉയർത്താനും തകർക്കാനും കഴിയുന്ന ശക്തിയായി ഇത് അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം മനുഷ്യ പങ്കാളിയെ മൃത്യതയുടെ അധീനനായി സ്ഥാപിച്ചാലും, സന്തതി വഴിയും യജ്ഞം വഴിയും സ്വർഗീയ പങ്കാളിത്തത്തിലേക്കുള്ള ഒരു പാത തുറന്നുവെക്കുന്നു.
Mantra 1
हये जाये मनसा तिष्ठ घोरे वचांसि मिश्रा कृणवावहै नु । न नौ मन्त्रा अनुदितास एते मयस्करन्परतरे चनाहन् ॥
ഹേ ജായേ, ഈ ഘോര സമയത്ത് മനസ്സോടെ ഉറച്ചു നില്ക്ക; ഇനി നാം നമ്മുടെ വചനങ്ങളെ മിശ്രമായ സ്വരസൗഹൃദമായി കൂട്ടിച്ചേർക്കാം. നമ്മുടെ ഈ മന്ത്രങ്ങൾ അനുദിത (ഉച്ചരിക്കപ്പെടാത്ത)വയുമല്ല, അടിസ്ഥാനരഹിതവയുമല്ല; അവ മാധുര്യം പകരുകയും, തങ്ങളുടെ ശക്തിയാൽ ദൂരെയുള്ള ദിവസങ്ങളെയും പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Mantra 2
किमेता वाचा कृणवा तवाहं प्राक्रमिषमुषसामग्रियेव । पुरूरवः पुनरस्तं परेहि दुरापना वात इवाहमस्मि ॥
നിന്റെ ഈ വാച് കൊണ്ട് ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം? ഞാൻ ഉഷസ്സുകളുടെ അഗ്രിയപോലെ മുന്നോട്ട് പുറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹേ പുരൂരവസ്, വീണ്ടും നിന്റെ അസ്ത (വീട്) ലേക്ക് മടങ്ങിപ്പോ; ഞാൻ പിടികൂടാൻ ദുഷ്പ്രാപ്യ—കാറ്റുപോലെ.
Mantra 3
इषुर्न श्रिय इषुधेरसना गोषाः शतसा न रंहिः । अवीरे क्रतौ वि दविद्युतन्नोरा न मायुं चितयन्त धुनयः ॥
ശ്രീക്കായി അമ്പുപോലെ, ഇഷുധി (അമ്പുകൂട്)യിലെ സംഭരണപോലെ, ഗോ-ലാഭംപോലെ, നൂറുകളുടെ വേഗംപോലെ—അങ്ങനെ നമ്മുടെ ക്രതു (സങ്കൽപ്പം) മിന്നിപ്പൊളിഞ്ഞു. എന്നാൽ ക്രതുവിൽ വീരൻ ഇല്ലെങ്കിൽ, ധുനയഃ (കുലുക്കുന്ന ശക്തികൾ) ആ ആർത്ത നിലവിളിയെ ശ്രദ്ധിക്കുകയില്ല; മായു (വേദനാഭരിതമായ പരിശ്രമം)യും തിരിച്ചറിയുകയില്ല.
Mantra 4
सा वसु दधती श्वशुराय वय उषो यदि वष्ट्यन्तिगृहात् । अस्तं ननक्षे यस्मिञ्चाकन्दिवा नक्तं श्नथिता वैतसेन ॥
അന്തരംഗ വസു (ധനം) ധരിച്ച അവൾ, ഉഷസ്സിന്റെ വേളയിൽ ശ്വശുര (വൃദ്ധാധികാരം/ശക്തി)ക്കായി വയഃ (ജീവവൃദ്ധി, പോഷണം) ആഗ്രഹിക്കുന്നു; പിന്നെ അന്തിഗൃഹാത്—വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. അവൾ ആ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നു; അവിടെ പകലും രാത്രിയും വൈതസേനൻ ബന്ധങ്ങളെ പൊട്ടിക്കുന്നു.
Mantra 5
त्रिः स्म माह्नः श्नथयो वैतसेनोत स्म मेऽव्यत्यै पृणासि । पुरूरवोऽनु ते केतमायं राजा मे वीर तन्वस्तदासीः ॥
ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം വൈതസേനൻ കെട്ട് പൊട്ടിക്കുന്നു; നീ എന്നെ അവ്യത്യൈ—അഖണ്ഡ തുടർച്ചയ്ക്കായി—പരിപൂരണമാക്കുന്നു. ഓ പുരൂരവസ്, നിന്റെ കേതു (പ്രകാശ-ചിഹ്നം) പിന്തുടർന്ന് ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു; ഓ വീരാ, അന്ന് നീയായിരുന്നു എന്റെ രാജാവ്, എന്റെ തന്വഃ (ദേഹധാരിത സത്ത)യുടെ ബലം.
Mantra 6
या सुजूर्णिः श्रेणिः सुम्नआपिर्ह्रदेचक्षुर्न ग्रन्थिनी चरण्युः । ता अञ्जयोऽरुणयो न सस्रुः श्रिये गावो न धेनवोऽनवन्त ॥
സുജൂർണി (വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന) ശ്രേണികൾ സുമ്നം (അനുഗ്രഹം) നിറഞ്ഞവയാണ്; ഹൃദയത്തിൽ ദൃഷ്ടിയുള്ളവ, കുരുക്കില്ലാതെ സ്വേച്ഛയായി സഞ്ചരിക്കുന്നവ. അവ അരുണ അഞ്ജനത്തെപ്പോലെ ഒഴുകുന്നു. ശ്രീ (ശോഭ)യും വർദ്ധനയും വേണ്ടി അവ മുന്നേറുന്നു—പശുക്കളെപ്പോലെ, ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കാത്ത പാലുതരുന്ന ധേനുക്കളെപ്പോലെ.
Mantra 7
समस्मिञ्जायमान आसत ग्ना उतेमवर्धन्नद्यः स्वगूर्ताः । महे यत्त्वा पुरूरवो रणायावर्धयन्दस्युहत्याय देवाः ॥
നിന്റെ ജനനസമയത്തുതന്നെ ദീപ്തശക്തികൾ സന്നിഹിതരായിരുന്നു; നദികളും നിന്നെ വർദ്ധിപ്പിച്ചു—സ്വഗൂർത്താ (ശരിയായി നയിക്കപ്പെട്ടവ). മഹത്തായ കര്മ്മത്തിനായി, ഹേ പുരൂരവസ്, ദേവന്മാർ നിന്നെ യുദ്ധത്തിനായി ശക്തിപ്പെടുത്തി—ദസ്യുഹത്യയ്ക്കായി, ഇരുണ്ട വിഘ്നകാരികളുടെ സംഹാരത്തിനായി.
Mantra 8
सचा यदासु जहतीष्वत्कममानुषीषु मानुषो निषेवे । अप स्म मत्तरसन्ती न भुज्युस्ता अत्रसन्रथस्पृशो नाश्वाः ॥
എന്നാൽ അമാനുഷ ചലനങ്ങളിലിടയിൽ മനുഷ്യൻ വസിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ—അവർ മർത്ത്യദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ—അവർ നിലനിൽക്കുകയില്ല. ഭയത്തോടെ എന്നിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നു; രഥത്തെ തൊടുന്ന കുതിരകൾ പേടിച്ച് മാറിനിൽക്കുന്നതുപോലെ.
Mantra 9
यदासु मर्तो अमृतासु निस्पृक्सं क्षोणीभिः क्रतुभिर्न पृङ्क्ते । ता आतयो न तन्वः शुम्भत स्वा अश्वासो न क्रीळयो दन्दशानाः ॥
ഭൂമിയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ശക്തികളാലും വിവേകസങ്കൽപ്പങ്ങളായ ക്രതുക്കളാലും അമൃതന്മാരോടു ചേർന്നുകലരാതെ, സ്പർശമറ്റ മർത്ത്യൻ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ആ പ്രേരണകൾ അവന്റെ ദേഹധാരിയായ തനുവിനെ അലങ്കരിക്കുകയില്ല—കളിക്കുന്ന കുതിരകൾപോലെ കടിച്ചും അശാന്തമായും, അവ അവന്റെതായിത്തന്നെ നിന്നിട്ടും അസംയോജിതമായി തുടരുന്നു.
Mantra 10
विद्युन्न या पतन्ती दविद्योद्भरन्ती मे अप्या काम्यानि । जनिष्टो अपो नर्यः सुजातः प्रोर्वशी तिरत दीर्घमायुः ॥
പറന്നുപോകുന്ന മിന്നൽത്തിളക്കുപോലെ അവൾ ദീപ്തിയോടെ തെളിയുന്നു; എനിക്കായി മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന, കാമ്യമായ വസ്തുക്കളെ അവൾ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു. ‘അവൻ ജനിച്ചു’—അപാം (ജലങ്ങളുടെ) നര്യൻ, സുജാതനായ പുത്രൻ; ഉർവശീ അവനെ ദീർഘായുസ്സിലേക്കു കടത്തിക്കൊണ്ടുപോകട്ടെ.
Mantra 11
जज्ञिष इत्था गोपीथ्याय हि दधाथ तत्पुरूरवो म ओजः । अशासं त्वा विदुषी सस्मिन्नहन्न म आशृणोः किमभुग्वदासि ॥
നീ ഇങ്ങനെ ജനിച്ചു; അതുകൊണ്ട് സംരക്ഷണത്തിനായി (ഗോപീഥ്യ) ആ ബലം, ഹേ പുരൂരവസ്, നീ എന്റെ ഉള്ളിൽ സ്ഥാപിച്ചു. എങ്കിലും, അറിഞ്ഞിട്ടും, ആ ദിവസം ഞാൻ നിന്നോട് ആജ്ഞാപിച്ചില്ല; നീ എന്റെ വാക്ക് കേട്ടില്ല—അപ്പോൾ ആനന്ദത്തിൽ പങ്കുചേരാത്തവനെപ്പോലെ എന്തിന് നീ സംസാരിക്കുന്നു?
Mantra 13
प्रति ब्रवाणि वर्तयते अश्रु चक्रन्न क्रन्ददाध्ये शिवायै । प्र तत्ते हिनवा यत्ते अस्मे परेह्यस्तं नहि मूर मापः ॥
ഞാൻ മറുപടി പറയുമ്പോൾ കണ്ണീർ പിന്നോട്ടു തിരിയുന്നു; അവൻ കരയുന്നു, പക്ഷേ ശിവായൈ—പരമശാന്തിക്കായി—അല്ല. അസ്മേ (ഞങ്ങളോടൊപ്പം) ഉള്ള നിന്റെ ഭാഗം ഞാൻ മുന്നോട്ടു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; പരേ ഹി—ഇവിടെ നിന്ന് അകലെ പോകുക, അസ്തം—അസ്തമയത്തിലേക്ക് വിടപറയുക; ഹേ മൂര (മൂഢനേ), മാപഃ—എന്റെ അടുത്തേക്ക് വരരുത്.
Mantra 14
सुदेवो अद्य प्रपतेदनावृत्परावतं परमां गन्तवा उ । अधा शयीत निॠतेरुपस्थेऽधैनं वृका रभसासो अद्युः ॥
ഇന്ന് സുദേവഃ (സു-ദേവ, അനുകൂലനായവൻ) മുന്നോട്ട് പറന്നുപോകട്ടെ—അനാവൃത്, തിരിഞ്ഞുനോക്കാതെ—പരാവതം, അതിദൂരത്തിലേക്ക്, പരമാം ഗന്തവാ ഉ, പരമത്തിനപ്പുറം വരെ. പിന്നെ അവൻ നിരൃതേരുപസ്ഥേ—നിരൃതി (വിലയം/നാശം) യുടെ മടിയിൽ—ശയീത, കിടക്കും; പിന്നെ ഇന്നുതന്നെ രഭസാസോ വൃകാഃ—ഉഗ്രമായ ചെന്നായ്ക്കൾ—അവനെ പിടിച്ചെടുക്കും.
Mantra 15
पुरूरवो मा मृथा मा प्र पप्तो मा त्वा वृकासो अशिवास उ क्षन् । न वै स्त्रैणानि सख्यानि सन्ति सालावृकाणां हृदयान्येता ॥
ഹേ പുരൂരവഃ, മാ മൃഥാ—നശിക്കരുത്; മാ പ്ര പപ്തഃ—വിനാശത്തിലേക്ക് മുന്നോട്ടു വീഴരുത്. മാ ത്വാ വൃകാസോ അശിവാസ ഉ ക്ഷൻ—അശിവ (അശുഭ) ചെന്നായ്ക്കൾ നിന്നെ കീറിക്കളയരുത്. ന വൈ സ്ത്രൈണാനി സഖ്യാനി സന്തി—മാത്രം സ്ത്രീസഹജ/ബാഹ്യസ്വഭാവത്തിലുള്ള സൗഹൃദങ്ങൾ നിലനിൽക്കില്ല; ഏതാ ഹൃദയാനി സാലാവൃകാണാം—സാലാവൃക (പുറത്ത് സുഹൃത്ത്, ഉള്ളിൽ വേട്ടക്കാരൻ) അത്തരക്കാരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
Mantra 16
यद्विरूपाचरं मर्त्येष्ववसं रात्रीः शरदश्चतस्रः । घृतस्य स्तोकं सकृदह्न आश्नां तादेवेदं तातृपाणा चरामि ॥
ഞാൻ ബഹുരൂപിണിയായ ശക്തിയായി മർത്ത്യരിടയിൽ സഞ്ചരിക്കുകയും, രാത്രികളിലും നാലു ഋതുക്കളിലും വസിക്കുകയും ചെയ്തു; ദിവസത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ഘൃതത്തിന്റെ മധുരതയുടെ ഒരു തുള്ളി ആസ്വദിച്ചു—അതുകൊണ്ടു മാത്രം, അതേ അളവുകൊണ്ട്, ഞാൻ തൃപ്തയായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
Mantra 17
अन्तरिक्षप्रां रजसो विमानीमुप शिक्षाम्युर्वशीं वसिष्ठः । उप त्वा रातिः सुकृतस्य तिष्ठान्नि वर्तस्व हृदयं तप्यते मे ॥
ഞാൻ വസിഷ്ഠൻ; അന്തരിക്ഷത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച് രജസ്സിന്റെ ലോകങ്ങളെ അളക്കുന്ന ഉർവശിയെ ഉപദേശിക്കാനും (തിരികെ നേടാനും) ഞാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. സുകൃതത്തിന്റെ—സത്കർമ്മത്തിന്റെ—ദാനം നിന്റെ സമീപത്ത് നില്ക്കുന്നു; തിരിഞ്ഞുവരിക, എന്റെ ഹൃദയം തപിക്കുന്നു.
Mantra 18
इति त्वा देवा इम आहुरैळ यथेमेतद्भवसि मृत्युबन्धुः । प्रजा ते देवान्हविषा यजाति स्वर्ग उ त्वमपि मादयासे ॥
ഹേ ഐളാ! ഈ ദേവന്മാർ നിന്നോടിങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ നീ മരണത്തിന്റെ ബന്ധു—മർത്ത്യതയാൽ ബന്ധിതൻ—ആകുന്നു. എങ്കിലും നിന്റെ പ്രജ ഹവിഷാ കൊണ്ടു ദേവന്മാരെ യജിക്കും; നീയും സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ ദിവ്യാനന്ദത്തിൽ പങ്കുചേരും.
It is a conversation between a human king and a divine apsaras. Their love becomes a lesson about why the human world cannot hold the divine on its own terms, and how sacrifice and right order give a lawful connection to heaven.
Because it draws a clear boundary: passion cannot override the conditions of embodied life. The hymn teaches that immortality is approached through alignment with cosmic order—especially through yajña and disciplined will (kratu)—not through possession.
It suggests that inspiration and beauty (apsaras-like energies) must be met with steadiness of mind and discernment. Otherwise, impulses remain restless and unharmonized; when integrated, they ‘adorn’ life and support duty, continuity, and higher joy.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.