Sukta 90

Mantra 1

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥

പുരുഷൻ സഹസ്രശീർഷൻ, സഹസ്രാക്ഷൻ, സഹസ്രപാത് ആകുന്നു. അവൻ ഭൂമിയെ സർവ്വദിക്കുകളിലും വൃത്വാ—ആവരിച്ചു; ദശാംഗുലം അളവോളം അതീതമായി നിലകൊണ്ട് അതിനെ അതിക്രമിക്കുന്നു.

Mantra 2

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥

പുരുഷൻ തന്നെയാണ് ഇതെല്ലാം—യദ്ഭൂതം, യച്ച ഭവ്യം. അവൻ അമൃതത്വത്തിന്റെ ഈശാനൻ; കാരണം അന്നേന അവൻ അതിരോഹതി—മേലേറി, ദേഹധാരിതജീവിതത്തെ ആധാരപ്പെടുത്തി അതിനെ അതീതമാക്കുന്നു.

Mantra 3

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥

ഇത്രയത്രേ അവന്റെ മഹിമ; എന്നാൽ പുരുഷൻ ഇതിലും മഹാനാണ്. അവന്റെ ഒരു പാദം (ചതുർത്ഥാംശം) സർവ്വഭൂതങ്ങളായി—സകല ജീവജഗത്തായി—ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു; അവന്റെ മൂന്ന് പാദങ്ങൾ ദിവിയിൽ അമൃതമായ അജര-അമര സ്വരൂപമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Mantra 4

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥

പുരുഷന്റെ മൂന്ന് പാദങ്ങൾ ഊർധ്വത്തിലേക്ക് ഉദിച്ചു; അവന്റെ ഒരു പാദം വീണ്ടും ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി. അവിടെ നിന്ന് അവൻ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും വ്യാപിച്ചു—ഭക്ഷിക്കുന്നതിലേക്കും ഭക്ഷിക്കാത്തതിലേക്കും—സകലത്തിലും പ്രവേശിച്ച് സർവ്വത്ര വ്യാപകനായി.

Mantra 5

तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥

അവനിൽ നിന്ന് വിരാട് ജനിച്ചു; വിരാടിൽ നിന്ന് പുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനിച്ച ഉടനെ അവൻ അതിയായി വ്യാപിച്ചു—ഭൂമിയുടെ പിന്നിലും മുന്നിലും; പ്രത്യക്ഷമായ ക്രമം വിരാടിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചാലും, ചൈതന്യപുരുഷൻ തന്റെ പ്രത്യക്ഷതയെക്കാൾ അപ്പുറമായി മഹാനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Mantra 6

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥

ദേവന്മാർ പുരുഷനെ ഹവിഃ ആയി സ്വീകരിച്ച് യജ്ഞം വിപുലമാക്കിയപ്പോൾ, വസന്തം അവന്റെ ആജ്യം ആയി, ഗ്രീഷ്മം അവന്റെ ഇധ്മം (ഇന്ധനം) ആയി, ശരത് അവന്റെ ഹവിഃ ആയി. കാലത്തിന്റെ സമഗ്ര താളം തന്നെ അന്തർഅർപ്പണത്തിന്റെ ഉപാധിയായി ചേതനയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു.

Mantra 7

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥

ആ യജ്ഞത്തെ അവർ ബർഹിഷി—പവിത്രാസനത്തിൽ—പ്രോക്ഷണം ചെയ്തു: സകലത്തിന്റെയും അഗ്രത്തിൽ ജനിച്ച പുരുഷനെ. അതിനാൽ ദേവന്മാർ യജിച്ചു; സാധ്യന്മാരും ഋഷിമാരും കൂടെ. സൃഷ്ടിയെ യഥാക്രമത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്ന ഈ അഭിഷേക-കർമ്മത്തിൽ എല്ലാ ഉന്നത ശക്തികളും പങ്കുചേരുന്നു.

Mantra 8

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥

ആ സർവഹുത യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് പൃഷദാജ്യം—ചിത്രിതമായ ശുദ്ധ ഘൃത-തത്ത്വം—സമാഹരിക്കപ്പെട്ടു. അതിൽ നിന്ന് അവൻ പശുക്കളെ/പശുക്കളായ ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ചു: വായവ്യ, ആരണ്യ, ഗ്രാമ്യ—എന്നിവയെ. യജ്ഞപരമായ പരിവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ജീവശക്തികളും സ്വാഭാവിക പ്രേരണകളും രൂപംകൊണ്ട് തത്തത്ത മേഖലകളിൽ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

Mantra 9

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥

തസ്മാത് സർവ്വഹുത യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് ഋചഃ (ഋഗ്വേദീയ ഋച്ചുകൾ)യും സാമാനി (സാമവേദീയ സാമഗാനങ്ങൾ)യും ജനിച്ചു; തസ്മാത് ഛന്ദാംസി—വാക്കിനെ ധരിക്കുന്ന ഛന്ദസ്സുകൾ—ഉദ്ഭവിച്ചു; തസ്മാത് യജുഃ (യജുർവേദീയ യജുസ്-സൂത്രങ്ങൾ)യും പ്രത്യക്ഷമായി—അന്തര്യജ്ഞത്തിനായി രൂപപ്പെടുത്തിയ ഉച്ചാരണശക്തികൾ.

Mantra 10

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥

തസ്മാത് അശ്വാഃ ജനിച്ചു—യേ കേ ച ഉഭയാദതഃ, ഇരുവശത്തേക്കും ഗമിക്കുന്ന എല്ലാ ചലനശക്തികളും; തസ്മാത് ഗാവഃ ജനിച്ചു—ജ്ഞാനപ്രകാശത്തിന്റെ കിരണരൂപമായ ഗോകൾ; തസ്മാത് അജാ-അവയഃ—ആടും ചെമ്മരിയാടും—ഉദ്ഭവിച്ചു, വിവിധ പോഷണശക്തികളും യജ്ഞത്തിൽ താങ്ങുനൽകുന്ന ഊർജങ്ങളും ആയി.

Mantra 11

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥

അവർ പുരുഷനെ വ്യാപിപ്പിച്ച് സ്ഥാപിച്ച് പലവിധമായി ക്രമീകരിച്ചപ്പോൾ, അവന്റെ മുഖം എന്തായി? അവന്റെ ബാഹുക്കൾ ഏതൊക്കെ? ഏതൊക്കെ ഊരുക്കൾ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു, ഏതൊക്കെ പാദങ്ങൾ? ഏകന്റെ ശക്തികൾ പ്രകടനത്തിന്റെ പ്രവർത്തിക്കായി എങ്ങനെ വിഭജിക്കപ്പെട്ടു?

Mantra 12

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥

ബ്രാഹ്മണൻ അവന്റെ മുഖമായിരുന്നു; ഭുജങ്ങൾ രാജന്യ (ക്ഷത്രിയ)യായി രൂപപ്പെട്ടു. അവന്റെ ഊറുകൾ വൈശ്യരായിരുന്നു; അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രൻ ജനിച്ചു.

Mantra 13

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥

ചന്ദ്രൻ മനസ്സിൽ നിന്ന് ജനിച്ചു; കണ്ണിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ ജനിച്ചു. മുഖത്തിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും ജനിച്ചു; പ്രാണത്തിൽ നിന്ന് വായു ജനിച്ചു.

Mantra 14

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥

നാഭിയിൽ നിന്ന് അന്തരിക്ഷം ഉണ്ടായി; ശിരസ്സിൽ നിന്ന് ദ്യൗഃ (സ്വർഗ്ഗം) ക്രമമായി സ്ഥാപിതമായി. പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭൂമി ഉറപ്പപ്പെട്ടു; ചെവിയിൽ നിന്ന് ദിക്കുകൾ—ഇങ്ങനെ അവർ ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു.

Mantra 15

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥

ഏഴ് പരിധികൾ (യജ്ഞവേദിയുടെ ചുറ്റുമുള്ള വളയങ്ങൾ) ഉണ്ടായിരുന്നു; മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഏഴ് സമിധകൾ ഒരുക്കപ്പെട്ടു. ദേവന്മാർ യജ്ഞം വിപുലീകരിക്കുമ്പോൾ, പുരുഷനെ പശു-അർപ്പണമായി ബന്ധിച്ചു—അഗ്നിയിൽ പരിവർത്തനത്തിനായി സമസ്ത സത്തയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി.

Mantra 16

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥

യജ്ഞത്തിലൂടെ ദേവന്മാർ യജ്ഞത്തെയേ യജ്ഞമായി അർപ്പിച്ചു; അതായിരുന്നു ഋതത്തിന്റെ ആദ്യ ധർമ്മങ്ങൾ. ആ മഹിമയാൽ അവർ പരമ നാകം (ഉന്നത സ്വർഗ്ഗം) പ്രാപിച്ചു; അവിടെ പുരാതന സാദ്ധ്യ ദേവന്മാർ വസിക്കുന്നു—സിദ്ധമായ ശക്തികൾ, ദൈവിക പ്രവർത്തിയുടെ ആദിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർ.