Sukta 91
Sukta 1.91
Soma (Indu)
ഈ സൂക്തം സോമനെ (ഇന്ദു) പ്രകാശിതനായ മാർഗദർശിയായി സ്തുതിക്കുന്നു—പിതാക്കന്മാർ ഒരിക്കൽ നടന്നതുപോലെ അന്വേഷകരെ “രാജപഥം” വഴി നയിക്കുന്നവനായി, ദേവന്മാരുടെ ഇടയിൽ നിധി ജയിപ്പിക്കുന്ന ദിവ്യശക്തിയായി. വീണ്ടും വീണ്ടും സോമനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു: ജീവശക്തി വിപുലമാക്കുക, രോഗവും അക്രമവും നീക്കുക, ധനവും സമൃദ്ധിയും വർധിപ്പിക്കുക, പ്രകാശമയ നേട്ടങ്ങളിൽ ആരാധകന്റെ ന്യായമായ പങ്കിനായി പോരാടുക.
Mantras
Mantra 1
त्वं सोम प्र चिकितो मनीषा त्वं रजिष्ठमनु नेषि पन्थाम् । तव प्रणीती पितरो न इन्दो देवेषु रत्नमभजन्त धीराः ॥
ഹേ സോമ, പ്രകാശിതമായ മനീഷയാൽ നീ ജാഗ്രതയുള്ളവനും ബോധമുള്ളവനും ആകുന്നു; നീ ഞങ്ങളെ ഏറ്റവും രാജസമായ പഥത്തിലൂടെ നയിക്കുന്നു. ഹേ ഇന്ദു, നിന്റെ പ്രണീതിയാൽ നമ്മുടെ പിതാക്കന്മാർ—ധീരരായ ഋഷിമാർ—ദേവന്മാരിൽ ദിവ്യാനന്ദത്തിന്റെ രത്നം (നിധി) പങ്കുവെച്ചു നേടി.
Mantra 2
त्वं सोम क्रतुभिः सुक्रतुर्भूस्त्वं दक्षैः सुदक्षो विश्ववेदाः । त्वं वृषा वृषत्वेभिर्महित्वा द्युम्नेभिर्द्युम्न्यभवो नृचक्षाः ॥
ഹേ സോമ, ക്രതുക്കളാൽ നീ സുക്രതു—ഇച്ഛാശക്തിയിൽ പൂർണ്ണമായി ശക്തൻ; ദക്ഷങ്ങളാൽ നീ സുദക്ഷ—വിവേകത്തിൽ സമ്പൂർണ്ണമായി കഴിവുള്ളവൻ—മറ്റും വിശ്വവേദാ, എല്ലാം അറിയുന്നവൻ. നീ വൃഷാ, വൃഷത്വങ്ങളാൽ; നിന്റെ മഹിത്വവും ദ്യുമ്നങ്ങളും—പ്രകാശമയമായ സിദ്ധികളും—കൊണ്ട് നീ നൃചക്ഷാഃ, മനുഷ്യരുടെ ദ്രഷ്ടാവാകുന്നു.
Mantra 3
राज्ञो नु ते वरुणस्य व्रतानि बृहद्गभीरं तव सोम धाम । शुचिष्ट्वमसि प्रियो न मित्रो दक्षाय्यो अर्यमेवासि सोम ॥
രാജാവായ വരുണന്റെ വ്രതങ്ങളുപോലെ തന്നെയാണ് നിന്റെ വ്രതങ്ങൾ (നിയമങ്ങൾ); ഹേ സോമ, നിന്റെ ധാമം വിശാലവും ഗഹനവും ആകുന്നു. നീ അതിശുചി; മിത്രനെപ്പോലെ പ്രിയൻ; അര്യമനെപ്പോലെ ദക്ഷയ്ക്കു യോഗ്യൻ—ഋതത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധ ധർമ്മത്തിന്റെ ഉദാത്ത ശക്തി—ഹേ സോമ, നീ അതുതന്നെ ആകുന്നു.
Mantra 4
या ते धामानि दिवि या पृथिव्यां या पर्वतेष्वोषधीष्वप्सु । तेभिर्नो विश्वैः सुमना अहेळन्राजन्त्सोम प्रति हव्या गृभाय ॥
ഹേ സോമ, രാജൻ! നിന്റെ ധാമങ്ങൾ ദിവിയിൽ, പൃഥിവിയിൽ, പർവതങ്ങളിൽ, ഔഷധികളിൽ, അപ്സു (ജലങ്ങളിൽ) ഉള്ളവയോ—അവ എല്ലാംകൊണ്ടും, അഹേളൻ (കോപമില്ലാതെ), സുമനഃ (ശുഭമനസ്സോടെ) ഞങ്ങളിലേക്കു വരിക; ഞങ്ങളുടെ ഹവ്യങ്ങൾ (ആഹുതികൾ) സ്വീകരിക്കണമേ.
Mantra 5
त्वं सोमासि सत्पतिस्त्वं राजोत वृत्रहा । त्वं भद्रो असि क्रतुः ॥
ഹേ സോമ! നീ സത്പതി (സത്യത്തിന്റെ അധിപൻ) ആകുന്നു; നീ രാജാവും, വൃത്രഹാ (ആവരണം ചെയ്യുന്നവനെ സംഹരിക്കുന്നവൻ) കൂടിയാണ്. നീ ഭദ്ര ക്രതു (ശുഭസങ്കൽപശക്തി, ഫലപ്രദമായ വിവേകം) ആകുന്നു.
Mantra 6
त्वं च सोम नो वशो जीवातुं न मरामहे । प्रियस्तोत्रो वनस्पतिः ॥
കൂടാതെ ഹേ സോമ! നീ ഞങ്ങളുടെ വശഃ (മാർഗ്ഗദർശക അധിപത്യം) ആകുന്നു; ജീവാതും (ജീവിക്കാനുള്ള ശക്തി) നിമിത്തം ഞങ്ങൾ മരണത്തിലേക്ക് വീഴരുതേ. ഹേ വനസ്പതി (വളരുന്ന ജീവന്റെ അധിപൻ), പ്രിയസ്തോത്ര (സ്തുതിയെ പ്രിയപ്പെടുന്നവൻ)! ഞങ്ങളെ ധരിക്ക, സംരക്ഷിക്ക.
Mantra 7
त्वं सोम महे भगं त्वं यून ऋतायते । दक्षं दधासि जीवसे ॥
ഹേ സോമാ! നീ മഹത്തായ ഭാഗ്യവിഹിതം നൽകുന്നു; ഋതത്തെ അനുഗമിക്കുന്ന യുവസാധകനു ജീവിക്കുവാൻ ദക്ഷതയും സമ്യക് വിവേകവും നീ നൽകുന്നു.
Mantra 8
त्वं नः सोम विश्वतो रक्षा राजन्नघायतः । न रिष्येत्त्वावतः सखा ॥
ഹേ സോമാ, രാജാവേ! ദോഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ശക്തികളിൽ നിന്ന് ഞങ്ങളെ എല്ലാദിക്കിലും കാക്കേണമേ; നിന്റെ ആശ്രയം ലഭിച്ച സഖാവ് ഹാനി അനുഭവിക്കുകയില്ല.
Mantra 9
सोम यास्ते मयोभुव ऊतयः सन्ति दाशुषे । ताभिर्नोऽविता भव ॥
ഹേ സോമാ! ദാശുസ്—ദാനകർത്താവിന് ആനന്ദം നൽകുന്ന നിന്റെ സഹായശക്തികൾ ഏതൊക്കെയുണ്ടോ, അവയാൽ ഞങ്ങളുടെ അവിതാ—രക്ഷകനാകേണമേ.
Mantra 10
इमं यज्ञमिदं वचो जुजुषाण उपागहि । सोम त्वं नो वृधे भव ॥
ഈ യജ്ഞവും ഈ വചനവും സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് സമീപത്തേക്ക് വരിക. ഹേ സോമ, ഞങ്ങൾക്ക് വർദ്ധനയും ഊർധ്വ-ഉന്നതിയും ആയിരിക്കണമേ.
Mantra 11
सोम गीर्भिष्ट्वा वयं वर्धयामो वचोविदः । सुमृळीको न आ विश ॥
ഹേ സോമ, ഗീർഭിഃ—ഞങ്ങളുടെ പ്രചോദിത സ്തുതി-വചനങ്ങളാൽ—ഞങ്ങൾ നിന്നെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു; ഞങ്ങൾ വചോവിദഃ, വചനത്തെ അറിയുന്നവർ. സുമൃളീകനായി, സന്തോഷകരമായ സൗമ്യതയും ചികിത്സക കൃപയും നിറഞ്ഞവനായി, ഞങ്ങളിലേക്കു പ്രവേശിക്കണമേ.
Mantra 12
गयस्फानो अमीवहा वसुवित्पुष्टिवर्धनः । सुमित्रः सोम नो भव ॥
ഹേ സോമ, ഗയസ്ഫാന—ഞങ്ങളിലേയ്ക്ക് ജീവിതത്തിന്റെ പൂർണ്ണത വിപുലമാക്കണമേ; അമീവഹാ—രോഗവും അക്രമവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തികളെ നശിപ്പിക്കണമേ; വസുവിത്—ഞങ്ങൾക്ക് സത്യസമ്പത്ത് കണ്ടെത്തിക്കൊടുക്കണമേ; പുഷ്ടിവർധന—ഞങ്ങളുടെ പുഷ്ടി വർദ്ധിപ്പിക്കണമേ. ഹേ സോമ, ഞങ്ങൾക്ക് സുമിത്രൻ, നല്ല സുഹൃത്ത് ആയിരിക്കണമേ.
Mantra 13
सोम रारन्धि नो हृदि गावो न यवसेष्वा । मर्य इव स्व ओक्ये ॥
ഹേ സോമ, ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിരമായി വസിക്കണമേ—പശുക്കൾ മേച്ചൽപ്പുറങ്ങളിൽ (യവസത്തിൽ) പാർക്കുന്നപോലെ; ശക്തനായ യുവാവ് തന്റെ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽ ഇരിക്കുന്നപോലെ, ഞങ്ങളിലകത്ത് നിന്റെ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കുക.
Mantra 14
यः सोम सख्ये तव रारणद्देव मर्त्यः । तं दक्षः सचते कविः ॥
ഹേ സോമ, നിന്റെ സഖ്യതയിൽ ആനന്ദിക്കുന്ന മർത്ത്യനെ ദക്ഷ (വിവേകശക്തി)യും കവി (ദർശിജ്ഞാനം)യും അനുഗമിച്ച് താങ്ങിനിർത്തുന്നു.
Mantra 15
उरुष्या णो अभिशस्तेः सोम नि पाह्यंहसः । सखा सुशेव एधि नः ॥
ഹേ സോമ, ഞങ്ങളെ വിശാലമാക്കി അഭിശസ്തി (ആക്രമിക്കുന്ന ശാപം)യിൽ നിന്ന് കാക്കണമേ; അംഹസ് (പാപം)യും ചുരുക്കുന്ന ദുരിതവും നിന്ന് ഞങ്ങളെ താഴ്ത്തി രക്ഷിക്ക. ഞങ്ങൾക്ക് സുശേവ സഖാവായി ഇരിക്ക; ഞങ്ങളിലകത്ത് വർധിക്ക.
Mantra 16
आ प्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् । भवा वाजस्य संगथे ॥
ഹേ സോമാ, നീ വർദ്ധിക്ക; നിന്റെ വൃഷ്ണ്യ (വീര്യ)ശക്തി എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെത്തി നിനക്കു ചേർന്നുകൂടട്ടെ. ഞങ്ങളിലായി വാജ—ബലത്തിന്റെ പൂർണ്ണതയും ജയസമ്പത്തും—യുടെ സംഗമസ്ഥാനമാകുക.
Mantra 17
आ प्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वेभिरंशुभिः । भवा नः सुश्रवस्तमः सखा वृधे ॥
ഹേ സോമാ, അത്യന്തം മദമയനായവനേ, നിന്റെ എല്ലാ അംശുക്കളോടും (കിരണങ്ങളോടും) കൂടി നീ വർദ്ധിക്ക. ഞങ്ങളുടെ വളർച്ചയ്ക്കായി നീ സുശ്രവസ്—പ്രേരിത കീർത്തിയിൽ ഏറ്റവും സമൃദ്ധൻ—സഖാവാകുക; സത്യത്തിന്റെ ശ്രവണത്തെ സമൃദ്ധമാക്കുന്നവൻ.
Mantra 18
सं ते पयांसि समु यन्तु वाजाः सं वृष्ण्यान्यभिमातिषाहः । आप्यायमानो अमृताय सोम दिवि श्रवांस्युत्तमानि धिष्व ॥
നിന്റെ പോഷക രസങ്ങളും വാജങ്ങൾ—പൂർണ്ണതയുടെ ബലങ്ങൾ—ഒന്നിച്ചുകൂടട്ടെ; ഹേ അഭിമാതിഷാഹ (വൈരീ രൂപങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനേ), നിന്റെ വൃഷ്ണ്യശക്തികൾ ഏകീകരിക്കട്ടെ. ഹേ സോമാ, അമൃതത്വത്തിലേക്ക് വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ചേതനയുടെ ദിവ്യാകാശത്തിൽ ഞങ്ങളിലായി ശ്രവസ്—പ്രേരിത ശ്രവണങ്ങൾ—യുടെ ഉത്തമങ്ങളെ സ്ഥാപിക്ക.
Mantra 19
या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्तु यज्ञम् । गयस्फानः प्रतरणः सुवीरोऽवीरहा प्र चरा सोम दुर्यान् ॥
ഹേ സോമ, ഹവിഷാ കൊണ്ടു അവർ ആരാധിക്കുന്ന നിന്റെ ധാമങ്ങളും അധികാരസ്ഥാനങ്ങളും എല്ലാം നമ്മുടെ യജ്ഞത്തെ സർവ്വതോഭാഗേന ചുറ്റിപ്പറ്റി അതിനെ അധീനമാക്കട്ടെ. ഹേ സോമ, ആയുസ്സിനെ വിപുലമാക്കുന്നവനേ (ഗയസ്ഫാന), ദൂരത്തേക്കു കടത്തിവിടുന്ന രക്ഷകനേ (പ്രതരണ), സത്യവീര്യം നല്കുന്നവനേ (സുവീര), അവീരരെ സംഹരിക്കുന്നവനേ (അവീരഹാ), നമ്മുടെ അന്തർഗൃഹങ്ങളിൽ (ദുര്യാൻ) മുന്നോട്ട് സഞ്ചരിക്ക.
Mantra 20
सोमो धेनुं सोमो अर्वन्तमाशुं सोमो वीरं कर्मण्यं ददाति । सादन्यं विदथ्यं सभेयं पितृश्रवणं यो ददाशदस्मै ॥
സോമൻ പോഷകമായ ധേനുവിനെ നൽകുന്നു; സോമൻ വേഗമേറിയ അശ്വത്തെ നൽകുന്നു; സോമൻ പ്രവൃത്തിക്ക് യോഗ്യനായ വീരനെ നൽകുന്നു. അവനു സമർപ്പിക്കുന്നവനു സോമൻ സദനത്തിൽ ഇരിപ്പാനുള്ള ശക്തി, വിദഥത്തിൽ—സാധകരുടെ സഭയിൽ—യുക്തമായ വാക്ക്, പിതൃപരമ്പരയിൽ നിന്നുള്ള സത്യശ്രവണം (പിതൃശ്രവണ) എന്നിവയും നൽകുന്നു.
Mantra 21
अषाळ्हं युत्सु पृतनासु पप्रिं स्वर्षामप्सां वृजनस्य गोपाम् । भरेषुजां सुक्षितिं सुश्रवसं जयन्तं त्वामनु मदेम सोम ॥
യുദ്ധങ്ങളിൽ അജേയനായും, പൃതനാസു—സമരങ്ങളിൽ—സംഘർഷങ്ങളെ നിറയ്ക്കുന്നവനായും; സ്വർലോകങ്ങളുടെ ജയകനായും; അപ്സാം—ജലങ്ങളുടെ—മറ്റും ജനസമൂഹത്തിന്റെ രക്ഷകനായും; ഭാരവഹനത്തിൽ വിജയം വരുത്തുന്നവനായും; സുക്ഷിതി—നല്ല വാസം—മറ്റും സുശ്രവസ്—നല്ല പ്രചോദിത ശ്രവണം—നൽകുന്നവനായും; ഹേ സോമ, ജയിക്കുന്ന നിനക്കു പിന്നാലെ ഞങ്ങൾ ആനന്ദിക്കട്ടെ.
Mantra 22
त्वमिमा ओषधीः सोम विश्वास्त्वमपो अजनयस्त्वं गाः । त्वमा ततन्थोर्वन्तरिक्षं त्वं ज्योतिषा वि तमो ववर्थ ॥
ഹേ സോമാ, നീ തന്നെയാണ് ഈ സർവ്വ ഔഷധികളെയും പ്രസവിപ്പിച്ചത്; നീ തന്നെയാണ് അപഃ—ജലങ്ങളെ ജനിപ്പിച്ചത്; നീ തന്നെയാണ് ഗാഃ—പ്രകാശകിരണങ്ങളെ വിടുവിച്ചത്. നീ തന്നെയാണ് അന്തരിക്ഷത്തെ വിശാലമായി വിരിച്ചിരിക്കുന്നത്; നിന്റെ ജ്യോതിസ്സാൽ നീ തമസ്—അന്ധകാരം അകറ്റി ഓടിച്ചു.
Mantra 23
देवेन नो मनसा देव सोम रायो भागं सहसावन्नभि युध्य । मा त्वा तनदीशिषे वीर्यस्योभयेभ्यः प्र चिकित्सा गविष्टौ ॥
ഹേ ദേവ സോമാ, ദേവമനസ്സോടെ ഞങ്ങൾക്കായി റായഃ—സമൃദ്ധിയുടെ പങ്കിനായി, സഹസാവൻ, അഭി യുധ്യ—പോരാടുക. നിന്റെ വീര്യത്തിന്റെ അധിപത്യത്തിൽ നിന്നെ ശൈഥില്യം ഒരിക്കലും സ്പർശിക്കരുത്; ഗവിഷ്ടൗ—ഗോ (പ്രകാശകിരണം)യുടെ അന്വേഷണത്തിൽ ഇരുവശത്തുനിന്നും പ്രചികിത്സാ—ജാഗ്രതയോടെ ഇരിക്ക.
Inside Sukta 91
How it unfolds
- Where it opens
Soma is invoked as conscious through illumined mind and as the leader along the most sovereign path, recalling the ancestral seers who won divine treasure by his guidance.
- Development
The hymn expands Soma’s roles: healer of illness, remover of disorder, increaser of nourishment and wealth, and intimate friend who strengthens the seeker’s inner and outer life.
- Climax
A forceful appeal to Soma’s heroic power to contend for the worshipper’s rightful share of plenitude, demanding unwavering vigilance in the luminous quest.
- Where it settles
It settles into confident supplication: Soma as ally and protector, granting prosperity, health, and successful attainment under the governance of divine-minded inspiration.
The deity: Soma
- In the VedaSoma is the pressed, purified, and flowing draught offered to the gods; he is also a deva—radiant, mind-awakening, and a bestower of riches—who drives away disease and opens the way to divine delight.
- Cosmic functionAs the sacrificial essence, Soma mediates between human and divine realms, energizes the gods, sustains ṛta (right order) through the yajña, and distributes vitality, wealth, and victorious force.
- Inner significanceSoma signifies clarified consciousness and inspired mind (manīṣā/dhī): the inner elixir that widens life, heals fragmentation, and leads the seeker along the straight, sovereign path toward truth and luminous attainment.
The seer
- Gautama Rāhūgaṇa (with some verses of uncertain attribution)Gautama gotra; Rāhūgaṇa branch · A prominent Ṛgvedic seer of the Gautama family, especially associated with Soma-hymns that emphasize healing, prosperity, and inner illumination through the pressed and purified Indu.
Famous verses
rajiṣṭham anu neṣi panthām
sumitraḥ soma no bhava
pra cikitsā gaviṣṭau
Attributes of the deity
- Purified, flowing, and radiant (Indu)
- Healer and remover of disorder (amīvahā)
- Bestower of wealth and plenitude (vasuvit, puṣṭivardhana)
- Guide on the right/royal path (rajiṣṭha panthā)
- Warrior-helper who fights for the devotee’s share
- Friend and ally (sumitra)
Also by this seer
- Several Soma hymns in Maṇḍala 1 are attributed to Gautamas (including hymns in the RV 1.84–1.93 cluster in many recensions)
- Gautama lineage is widely represented in early Ṛgvedic poetry concerned with ritual correctness and inspired insight (dhī)
The rite, step by step
- Prepare the Soma plant and the pressing stones; establish ritual purity and the altar fires.
- Press Soma; collect the expressed juice; filter/purify it (pavamāna process) into the vessel.
- Mix according to rite (often with water/milk/curds) and consecrate with mantras to Soma/Indu.
- Offer libations to the gods (especially Indra and Soma, and allied deities as required) while reciting the hymn.
- Drink the remainder as consecrated prasad-like draught (where ritually appropriate), seeking healing, strength, and inspired clarity.
- Conclude with prayers for protection, wealth, and vigilance in the “quest for the rays (go).”
Offerings
- Pressed Soma juice (primary)
- Water for mixing and purification
- Milk/curds/ghee (as customary accompaniments in Soma rites)
- Oblations into the fire alongside Soma offerings
Frequently Asked Questions
Both. Soma is the pressed sacrificial juice, and also a divine power praised as radiant, mind-awakening, healing, and capable of winning wealth and victory for the worshipper.
To guide the seeker on the right path, widen the fullness of life, remove illness and disorder, increase nourishment and riches, and fight for the devotee’s rightful share of abundance.
In Vedic poetry, “cows (go)” often symbolize rays of light, knowledge, and luminous possessions. The hymn urges vigilant striving to gain these bright attainments—outer prosperity and inner illumination together.
Ask anything about Sukta 91 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
