Sarga 30
शरत्प्रवेशे रामविलापः तथा सुग्रीवप्रमादे लक्ष्मणप्रेषणम् (Autumn’s Onset: Rama’s Lament and Lakshmana Sent to Sugriva)
किष्किन्धाकाण्ड
മഴക്കാലം അവസാനിച്ച് ആകാശം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ശരദൃതുവിന്റെ പ്രവേശം സംഭവിക്കുന്നു. സീതാവിയോഗജന്യമായ കാമവും ശോകവും കൊണ്ട് ദഹിക്കുന്ന രാമൻ ശരച്ചന്ദ്രനെ നോക്കി സമയം കടന്നുപോയെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, സുഗ്രീവൻ ഇപ്പോഴും ഭോഗാസക്തനായി കഴിയുന്നതു ചിന്തിച്ച് മൂർച്ച്ഛിക്കുന്നു. ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ശേഷം പക്ഷികൾ, നദികൾ, താമരകൾ, കാറ്റ്, ചന്ദ്രപ്രകാശം തുടങ്ങിയ പ്രകൃതിചിത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ജനകനന്ദിനിയെ ഓർത്ത് കരുണവിലാപം നടത്തുന്നു; വർഷയിൽ നിന്ന് ശരത്തിലേക്കുള്ള ഋതുമാറ്റം വിരഹത്തെ പുറത്തേക്ക് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ മടങ്ങിവന്ന് രാമനെ അചേതനനായി കണ്ടു ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ക്രിയാഭിയോഗം—പുതിയ പരിശ്രമം, ധൈര്യം, ശാന്തി—എന്ന വഴിയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. രാമന്റെ സംരക്ഷണത്തിലുള്ള ജാനകിയെ എളുപ്പത്തിൽ ആരും തടഞ്ഞുവെക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന ഉറപ്പും നൽകുന്നു. രാമൻ ഉപദേശം സ്വീകരിച്ചാലും, വാഗ്ദത്തമായ സമയപരിധി ലംഘിക്കപ്പെട്ടതായി കരുതി ലക്ഷ്മണനെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കയച്ച് സുഗ്രീവനെ പ്രതിജ്ഞ ഓർമ്മിപ്പിച്ച് കർശനമായി മുന്നറിയിപ്പു നൽകാൻ കല്പിക്കുന്നു—വചനം പാലിക്കാതിരുന്നാൽ വാലിയുടെ ഗതിപോലെ ഫലം വരുമെന്ന്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം കാവ്യാത്മക ഋതുവർണ്ണനയെ രാജധർമ്മനീതിയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച്, വാഗ്ദാനപാലനം, സഖ്യതയിലെ വിശ്വാസം, സമയോചിത പ്രവർത്തനം എന്നിവ ധർമ്മത്തിനും ദൗത്യവിജയത്തിനും അനിവാര്യമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
गुहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः।वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः।।पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्।शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम्।।कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्।बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः।।
സുഗ്രീവൻ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, ആകാശം ഘനമേഘങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തമായപ്പോൾ, വർഷകാലത്തിന്റെ രാത്രികൾ കഴിച്ചുകൂട്ടിയ ശ്രീരാമൻ കാമനയും ശോകവും കൊണ്ട് പീഡിതനായി തുടരുകയായിരുന്നു.
Verse 2
गुहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः।वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः4.30.1।।पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्।शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम्4.30.2।।कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्।बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः4.30.3।।
പാണ്ഡുരവും വിമലവും ആയ ആകാശം കണ്ടു, കളങ്കമില്ലാത്ത ചന്ദ്രമണ്ഡലം ദർശിച്ചു, ചന്ദ്രജ്യോത്സ്നയുടെ ലേപനംപോലെ ശാരദരാത്രിയെയും കണ്ടപ്പോൾ—കാലം വഴുതിപ്പോകുന്തോറും രാമന്റെ ദുഃഖം കൂടുതൽ മൂർച്ഛിച്ചു.
Verse 3
गुहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः।वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः4.30.1।।पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्।शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम्4.30.2।।कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्।बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः4.30.3।।
സുഗ്രീവൻ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുകയും ആകാശം മേഘങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തമാകുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, മഴക്കാല രാത്രികൾ കഴിച്ച് കാമവും ശോകവും കൊണ്ട് പീഡിതനായ രാമൻ പാണ്ഡുരമായ ആകാശവും നിർമലമായ ശരദ്ചന്ദ്രമണ്ഡലവും കണ്ടു; ജ്യോത്സ്നാലേപിതംപോലെ തോന്നുന്ന ശരദ്രാത്രിയും ദർശിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കാമവൃത്തത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നതും, ജനകാത്മജ ഇനിയും നഷ്ടയായിരിക്കുന്നതും, നിശ്ചിതകാലം അതിക്രമിച്ചതും അറിഞ്ഞ്, അത്യന്തം വ്യാകുലനായ രാമൻ മൂർച്ചപ്പെട്ടു വീണു।
Verse 4
स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः।मनस्स्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः।।
അൽപസമയം കഴിഞ്ഞ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ബുദ്ധിമാൻ രാഘവൻ വീണ്ടും ചൈതന്യം പ്രാപിച്ചു; മനസ്സിൽ നിത്യവും നിലകൊള്ളുന്ന വൈദേഹിയെ വീണ്ടും സ്മരിച്ചു ചിന്തിച്ചു തുടങ്ങി.
Verse 5
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते।शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम्।।
സ്വർണ്ണധാതുക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട പർവ്വതശിഖരത്തിൽ ഇരുന്ന്, ശരദൃതുവിന്റെ നിർമ്മലമായ ആകാശം കണ്ട ശ്രീരാമൻ, മനസ്സിൽ തന്റെ പ്രിയയിലേക്കു പോയി।
Verse 6
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्।सारसारावसङ्घुष्ठं विललापार्तया गिरा।।
മേഘവും മിന്നലും വിട്ടൊഴിഞ്ഞ നിർമ്മലമായ ആകാശം കണ്ടു, സാരസപ്പക്ഷികളുടെ വിളികളാൽ മുഴങ്ങുന്നതും കേട്ട്, രാമൻ വ്യഥിതമായ വാക്കുകളാൽ വിലപിച്ചു.
Verse 7
सारसारावसन्नादैस्सारसारवनादिनी।याऽऽश्रमे रमते बाला साऽद्य मे रमते कथम्।।
സാരസപക്ഷികളുടെ മധുരനാദംപോലെയുള്ള സ്വരമുള്ള ആ ബാല, ഒരിക്കൽ ആശ്രമത്തിൽ അവരുടെ സുനാദങ്ങൾക്കിടയിൽ ആനന്ദിച്ചവൾ—ഇന്ന് എങ്ങനെ ആനന്ദിക്കുമെന്നു?
Verse 8
पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान्।कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती।।
പുഷ്പങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു വിരിഞ്ഞ അശനവൃക്ഷങ്ങളെ കണ്ടാൽ—നിർമലമായി, സ്വർണ്ണംപോലെ—എല്ലാം കണ്ടിട്ടും എന്നെ കാണാത്ത ആ ബാല എങ്ങനെ ആനന്ദിക്കും?
Verse 9
या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी।बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साऽद्य मे बुद्ध्यते कथम्।।
മുമ്പ് ഹംസങ്ങളുടെ നാദം കേട്ട് ഉണരുന്ന—മധുരഭാഷിണിയും സർവ്വാംഗസുന്ദരിയുമായ—എന്റെ സീത ഇന്ന് എങ്ങനെ ഉണരും?
Verse 10
निस्वनं चक्रवाकानां निशम्य नहचारिणाम्।पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति।।
ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ചക്രവാകപ്പക്ഷികളുടെ വിളി കേട്ടപ്പോൾ, പദ്മസദൃശമായ വിശാലനേത്രങ്ങളുള്ള അവൾ—ഇനി കൂട്ടുകാരുടെ സമീപ്യം ഇല്ലാതെ—എങ്ങനെ കഴിയുമോ എന്നു ഞാൻ വിചാരിക്കുന്നു.
Verse 11
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च।तां विना मृगशाबाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे।।
തടാകങ്ങൾ, നദികൾ, കിണറുകൾ, കാനനങ്ങൾ, വനങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഞാൻ സഞ്ചരിച്ചാലും, മാൻകുട്ടിയെപ്പോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള അവളില്ലാതെ ഇന്ന് എനിക്ക് സുഖം ലഭിക്കുന്നില്ല.
Verse 12
अपि तां मद्वियोगाच्छ सौकुमार्याच्च भामिनीम्।सुदूरं पीडयेत्कामश्शरद्गुणनिरन्तरः।।
എന്റെ വിരഹവും അവളുടെ സുകുമാരത്വവും കാരണം ആ മനോഹരിയായ ഭാമിനി തീർച്ചയായും കഠിനമായി പീഡിതയാകുന്നു; ശരദൃതുവിന്റെ നിരന്തരമായ സൗന്ദര്യഗുണങ്ങൾ പോലും കാമത്തെ ഉണർത്തി, ദൂരെയുള്ള അവളുടെ വേദനയെ കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുത്തും.
Verse 13
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः।विहङ्ग इव सारङ्गस्सलिलं त्रिदशेश्वरात्।।
ഇങ്ങനെ മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ രാജകുമാരൻ പലവിധത്തിൽ വിലപിച്ചു—ദേവാധിപനായ ഇന്ദ്രനോട് ജലം തേടി കരുണനാദം ചെയ്യുന്ന സാരംഗപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ.
Verse 14
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु।ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान्लक्ष्मणोऽग्रजम्।।
പിന്നീട് ഫലങ്ങൾ തേടി മനോഹരമായ പർവ്വതചരിവുകളിൽ തിരഞ്ഞുനടന്ന് മടങ്ങിവന്ന ശോഭാസമ്പന്നനായ ലക്ഷ്മണൻ, തന്റെ മൂത്ത സഹോദരനെ കണ്ടു.
Verse 15
तं चिन्तया दुस्सहया परीतंविसंज्ञमेकं विजने मनस्वी।भ्रातुर्विषादात्परितापदीनःसमीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम्।।
ദുസ്സഹ്യമായ ചിന്തകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, നിർജനമായ ഏകാന്തത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കായി ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് കിടന്ന രാമനെ കണ്ടു, സഹോദരന്റെ ദുഃഖത്തിൽ വ്യാകുലനായി പരിതാപത്തിൽ ദീനനായ സുമിത്രാനന്ദനൻ സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ) രാമനോടു പറഞ്ഞു.
Verse 16
किमार्य कामस्य वशंगतेनकिमात्मपौरुष्यपराभवेन।अयं सदा संह्रियते समाधिःकिमत्र योगेन निवर्तितेन।।
ആര്യ സഹോദരാ! എന്തിന് കാമത്തിന്റെ വശത്താകുന്നു? സ്വന്തം പൗരുഷവും ധൈര്യവും എന്തിന് പരാജയപ്പെടാൻ അനുവദിക്കുന്നു? നിന്റെ സ്ഥിരമായ സമാധി-സംയമം പിന്മാറുകയാണ്—ഇത്തരം സമയത്ത് യോഗശീലവും അന്തഃസ്ഥൈര്യവും എന്തിന് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു?
Verse 17
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादंसमाधियोगानुगतं च कालम्।सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वःस्वकर्म हेतुं च कुरुष्व हेतुम्।।
ഹേ അദീനസത്ത്വാ! നിർണ്ണായകമായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുക; സമാധി-യോഗത്തിലൂടെ മനസ്സിന്റെ പ്രസാദവും തെളിമയും വീണ്ടെടുത്തു, യുക്തമായ സമയത്ത് പ്രവർത്തിക്കുക. നിന്റെ സ്വന്തം പരിശ്രമത്തിന്റെ ശക്തിയും നീ സമാഹരിക്കാവുന്ന സഹായവും—വിജയത്തിന്റെ കാരണമാകുന്നവിധം കാരണത്തെ കാരണമാക്കുക.
Verse 18
न जानकी मानव वंशनाथत्वया सनाथा सुलभा परेण।न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्यन दह्यते वीर वरार्ह कच्छित्।।
ഹേ മനുഷ്യവംശനാഥാ! ജാനകി നിന്റെ ശരണത്തിലാണ്; അതിനാൽ മറ്റൊരാൾക്ക് അവളെ എളുപ്പത്തിൽ കൈവശം വയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല. ജ്വലിക്കുന്ന ഉയർന്ന അഗ്നിശിഖയിലേക്കു സമീപിച്ചാൽ ആരും ദഹിക്കാതെ നിലനിൽക്കാത്തതുപോലെ, നീ അവളെ തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ എഴുന്നേൽക്കുമ്പോൾ ആരും നിർഭയമായി അവളെ കൈവശം വയ്ക്കാൻ കഴിയുകയില്ല, ഹേ വീരവരാ!
Verse 19
सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यंस्वभावजं वाक्यमुवाच रामः।हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तंससाम धर्मार्थसमाहितं च।।
ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ യുക്തനും അപ്രധർഷ്യനുമായ ലക്ഷ്മണനോടു രാമൻ തന്റെ സ്വഭാവസംഗതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു—അവ ഹിതകരവും പഥ്യവും, നയനീതിയോട് ചേർന്നതും, ഉപായത്തിൽ സൗമ്യമായ സാമരൂപതയുള്ളതും, ധർമ്മവും അർത്ഥവും ഉറച്ചവിധം സമാഹിതമായതുമായിരുന്നു.
Verse 20
निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यंक्रियाविशेषोऽह्यनुवर्तितव्यः।ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्यकुमार कार्यस्य फलं च चिन्त्यम्।।
പ്രിയനേ, സംശയമില്ലാതെ ഈ കാര്യം പരിശോധിച്ച് പ്രത്യേക ജാഗ്രതയോടെ മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോകണം; ഇത്തരമൊരു ദുഷ്കരമായ ഉദ്യമം ആരംഭിച്ചാൽ, ഹേ കുമാര, അതിന്റെ ഫലവും വിവേകത്തോടെ ആലോചിക്കേണ്ടതാണ്.
Verse 21
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन्।उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता।।
പദ്മപലാശംപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള വൈദേഹി മൈഥിലിയെ നിരന്തരം അനുസ്മരിച്ചുകൊണ്ട്, വേദനകൊണ്ട് വായും അധരങ്ങളും വരണ്ട രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 22
तर्पयित्वा सहस्राक्षस्सलिलेन वसुन्धराम्।निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः।।
സഹസ്രാക്ഷൻ (ഇന്ദ്രൻ) ജലത്താൽ ഭൂമിയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, വിളകളെ പാകമാക്കി, കൃതകർമ്മനായതിനാൽ ഇപ്പോൾ ശാന്തമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 23
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाश्शैलद्रुमपुरोगमाः।विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज।।
ഹേ നൃപാത്മജ, പർവ്വതങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നപോലെ നീങ്ങിക്കൊണ്ട്, സ്നിഗ്ധവും ഗംഭീരവുമായ ഗർജ്ജനമുള്ള മേഘങ്ങൾ ജലം ചൊരിഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ അവ ശ്രമത്താൽ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 24
नीलोत्पलदलश्यामाश्श्यामीकृत्वा दिशो दश।विमदा इव मातङ्गाश्शान्तवेगाः पयोधराः।।
നീലോത്പലദളങ്ങളെപ്പോലെ ശ്യാമവർണ്ണമുള്ള മേഘങ്ങൾ പത്തു ദിക്കുകളെയും കറുപ്പിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, ഇപ്പോൾ അവരുടെ പ്രബലം ശമിച്ചിരിക്കുന്നു—മദം ഇറങ്ങിയ ആനകളെപ്പോലെ ശാന്തവേഗരായി।
Verse 25
जलगर्भा महामेघा कुटजार्जुनगन्धिनः।चरित्वा विरतास्सौम्य वृष्टिवातास्समुद्यताः।।
ഹേ സൗമ്യനേ, ജലഗർഭമായ മഹാമേഘങ്ങൾ—കുടജയും അർജുനപുഷ്പങ്ങളും പകരുന്ന സുഗന്ധം വഹിച്ച്—സഞ്ചരിച്ച് ഇപ്പോൾ വിരമിച്ചിരിക്കുന്നു; മഴയോടുകൂടി വീശിയിരുന്ന കാറ്റുകളും മുമ്പുപോലെ ശക്തമല്ല, സുഗന്ധിതമായി ശാന്തമായി।
Verse 26
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण।नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तस्सहसाऽनघ।।
ഹേ അനഘനായ ലക്ഷ്മണാ, ഘനമേഘങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനം, ആനകളുടെ തുമ്പിക്കുരൽ, മയൂരങ്ങളുടെ നിലവിളി, പ്രസ്രവണങ്ങളുടെ ഗംഭീരനാദം—ഇവയൊക്കെയും പെട്ടെന്ന് ശമിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 27
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः।अनुलिप्ता इवाऽभान्ति गिरयश्चित्रदीप्तिभिः।।
മഹാമേഘങ്ങളുടെ മഴയാൽ എല്ലാടവും കഴുകി നിർമ്മലമായ വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള മലഞ്ചരിവുകൾ പ്രകാശിക്കുന്നു; പർവ്വതങ്ങൾ പലവിധ ദീപ്തിയാൽ ലേപിതമായതുപോലെ തിളങ്ങുന്നു।
Verse 28
शाखासु सप्तच्छदपादपानांप्रभासु तारार्कनिशाकराणाम्।लीलासु चैवोत्तम वारणानांश्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता।।
ഇന്ന് ശരദൃതു ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു; അത് തന്റെ ശ്രീയെ വിഭജിച്ച് പകരുന്നു—സപ്തച്ഛദവൃക്ഷങ്ങളുടെ ശാഖകളിൽ, നക്ഷത്ര-സൂര്യ-ചന്ദ്രന്മാരുടെ പ്രഭയിൽ, കൂടാതെ ഉത്തമ ആനകളുടെ ലീലാമയ ചലനങ്ങളിൽ।
Verse 29
सम्प्रत्यनेकाश्रय चित्रशोभालक्ष्मीश्शरत्कालगुणोपनीता।सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषुपद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति।।
ഇപ്പോൾ ശരദൃതുവിന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ ഉപനീതമായ, അനേക ആശ്രയങ്ങളിൽ വിരിയുന്ന ചിത്രവർണ ശോഭ—ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ—സൂര്യന്റെ അഗ്രകിരണങ്ങൾ ഉണർത്തിയ പദ്മസരോവരങ്ങളിൽ അത്യധികമായി പ്രകാശിക്കുന്നു।
Verse 30
सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धीषट्पादबृन्दैरनुगीयमानः।मत्तद्विपानां पवनोऽनुसारीदर्पं विनेष्यन्नधिकं करोति।।।।
സപ്തച്ഛദപുഷ്പങ്ങളുടെ സുഗന്ധം വഹിച്ച്, ഷട്പദവൃന്ദങ്ങളുടെ ഗുഞ്ജനത്താൽ അനുഗീതനായി വീശുന്ന പവനം, മദോന്മത്ത ദ്വിപങ്ങളെ അനുഗമിച്ച്, അവരുടെ ദർപ്പം ഇനിയും ഉയർത്തുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു।
Verse 31
अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैस्सरःप्रियैः पद्मरजोवकीर्णैः।महानदीनां पुलिनोपयातैःक्रीडन्ति हंसास्सह चक्रवाकैः।।
സരോവരപ്രിയരായ, മനോഹരവും വിശാലവുമായ ചിറകുകളോടെ പുതുതായി എത്തിയ, പദ്മരജസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ട ഹംസങ്ങൾ മഹാനദികളുടെ മണൽത്തീരങ്ങളിലേക്കെത്തി ചക്രവാകപക്ഷികളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്നു।
Verse 32
मदप्रगल्भेषु च वारणेषुगवां समूहेषु च दर्पितेषु।प्रसन्नतोयासु च निम्नगासुविभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता।।
മദപ്രഗൽഭമായ വാരണങ്ങളിൽ, ദർപ്പിതമായ ഗോവൃന്ദങ്ങളിൽ, പ്രസന്നജലമുള്ള നിമ്നഗകളിൽ—ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ സൗന്ദര്യം പലവിധമായി വിഭക്തമായി പ്രകാശിക്കുന്നു।
Verse 33
नभस्समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तंविमुक्तबर्हाभरणा वनेषु।प्रियास्वसक्ता विनिवृत्तशोभागतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः।।
മേഘങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തമായ ആകാശം കണ്ടു വനത്തിലെ മയൂരങ്ങൾ പിഞ്ചാഭരണങ്ങൾ അഴിച്ചുവെച്ചു; പ്രിയാസക്തി മങ്ങിപ്പോയി, ശോഭ പിന്മാറി, ഉത്സവഭാവം അസ്തമിച്ചു, വിരഹധ്യാനത്തിൽ മാത്രം ലീനരായി.
Verse 34
मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैःपुष्पातिभारावनताग्रशाखैः।सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामैरुद्योतितानीव वनान्तराणि।।
മനോഹരവും പ്രിയവുമായ അപാര സുഗന്ധം പരത്തുന്ന പ്രിയകവൃക്ഷങ്ങൾ, പുഷ്പഭാരത്തിൽ തുമ്പുകൾ കുനിഞ്ഞ ശാഖകളോടെ—സ്വർണ്ണവർണ്ണവും നേത്രങ്ങൾക്ക് രമ്യവുമായ അവയാൽ വനാന്തരങ്ങൾ പ്രകാശിതമായതുപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 35
प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणांवने रतानां कुसुमोद्धतानाम्।मदोत्कटानां मदलालसानांगजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः।।
ഇന്ന് ഗജോത്തമന്മാരുടെ ഗതികൾ മന്ദമാണ്—പ്രിയസഖികളോടൊപ്പം ഉള്ളവർ, നളിനികളെ പ്രിയപ്പെടുന്നവർ, വനത്തിൽ രമിക്കുന്നവർ, കുസുമസൗരഭത്തിൽ ഉന്മത്തരായവർ, മദം കനത്തവരും മദലാലസയിൽ വിറയുന്നവരുമായ മഹാഗജങ്ങൾ.
Verse 36
व्यभ्रं नभश्शस्त्रविधौतवर्णंकृशप्रवाहानि नदीजलानि।कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्तितमोविमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः।।
മേഘരഹിതമായ ആകാശം പുതുതായി മിനുക്കിയ ആയുധംപോലെ തിളങ്ങുന്നു; നദികളിലെ ജലപ്രവാഹം ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു; കഹ്ലാര (വെള്ളത്താമര)യുടെ ശീതളതയോടെ കാറ്റുകൾ വീശുന്നു; അന്ധകാരമൊഴിഞ്ഞ ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞ് പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 37
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्काभूमिश्चिरोदधाटितसान्द्ररेणुः।अन्योन्यवैरेणसमायुतानामुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम्4.30.37।।
സൂര്യാതപം കൊണ്ട് ചെളി ഉണങ്ങി പോയി; ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം കട്ടിയുള്ള പൊടി വീണ്ടും ഉയരുന്നു; പരസ്പര വൈരത്തിൽ ബന്ധിതരായ നരാധിപന്മാർക്ക് ഇന്ന് യുദ്ധയാത്രയുടെ ഉദ്യോഗകാലം അനുയോജ്യമാണ്.
Verse 38
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाःप्रहर्षिताः पांशुसमुत्क्षिताङ्गाः।मदोत्कटास्सम्प्रति युद्धलुब्धावृषा गवां मध्यगता नदन्ति।।
പശുക്കളുടെ കൂട്ടത്തിനിടയിൽ കാളകൾ ഇപ്പോൾ മുഴങ്ങുന്നു—ആനന്ദോന്മാദത്തോടെ, അംഗങ്ങളിൽ പൊടി പടർന്നവരായി; ശരദൃതുവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ അവരുടെ രൂപശോഭയെ കൂടുതൽ ദീപ്തമാക്കുന്നു. മദോന്മത്തരായി അവർ ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിനായി ആകാംക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 39
समन्मथं तीव्रगतानुरागाःकुलान्विता मन्दगतिं करिण्यः।मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तंवनेषु भर्तारमनुप्रयान्ति।।
ഉന്നതകുലജന്യമായ കരിണികൾ, കാമോന്മാദം ഉണർത്തിയ തീവ്രാനുരാഗത്തോടെ, മദം നിറഞ്ഞ തങ്ങളുടെ ഗജഭർത്താവിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി, വനങ്ങളിൽ മന്ദഗതിയിൽ നീങ്ങുന്ന അവനെ അനുഗമിക്കുന്നു.
Verse 40
त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानिबर्हाणि तीरोपगता नदीनाम्।निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैःप्रयान्ति दीना विमदा मयूराः।।
തങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠ ആത്മവിഭൂഷണങ്ങളായ ബർഹങ്ങൾ—മയൂരപ്പിഞ്ചുകൾ—വിട്ടുകളഞ്ഞ്, നദീതീരങ്ങളിലേക്കെത്തിയ മയൂരങ്ങൾ മദം നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി ദീനവും വിഷണ്ണവുമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു; സാരസക്കൂട്ടങ്ങൾ ശാസിച്ചതുപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 41
वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान्महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः।सरस्सु बद्धाम्बुजभूषणेषुविक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति।।
മദോന്മത്തമായ മഹാഗജങ്ങൾ മഹാരവത്തോടെ കാരണ്ഡവയും ചക്രവാകവും പക്ഷികളെ ഭീതിപ്പെടുത്തുന്നു; താമരകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട സരോവരങ്ങളിൽ ജലം വീണ്ടും വീണ്ടും കലക്കി, പിന്നെ അതു കുടിക്കുന്നു.
Verse 42
व्यपेतपङ्कासु सवालुकासुप्रसन्नतोयासु सगोकुलासु।ससारसारावनिनादितासुनदीषु हृष्टा निपतन्ति हंसाः।।
ചെളി മാറി മണൽത്തീരങ്ങൾ തെളിഞ്ഞു, ജലം നിർമലമായി പ്രസന്നമായി ഒഴുകി, ഗോക്കുലങ്ങൾ കൂടിച്ചേരുന്ന; സാരസങ്ങളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്ന നദികളിൽ ഹർഷിതരായ ഹംസങ്ങൾ ഇറങ്ങി പതിക്കുന്നു.
Verse 43
नदीघनप्रस्रवणोदकानामतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम्।प्लवङ्गमानां च गतोत्सवानांद्रुतं रवास्सम्प्रति सम्प्रणष्टाः।।
നദികളും ഘനമേഘങ്ങളും ജലപ്രസ്രവണങ്ങളും മുഴക്കിയിരുന്ന ഗർജ്ജനധ്വനി ഇപ്പോൾ വേഗത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; ശക്തമായ കാറ്റിൽ ഉത്സാഹിച്ചിരുന്ന മയിലുകളുടെ ഉത്സവഭാവം മങ്ങുന്നു, പ്ലവംഗന്മാരുടെയും തവളകളുടെയും കൂകൽ പോലും നിശ്ശബ്ദമാകുന്നു.
Verse 44
अनेकवर्णास्सुविनष्टकायानवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः।क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्यश्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः।।
പുതുതായി ഉദിക്കുന്ന മഴമേഘങ്ങൾ കാണാതിരിക്കുമ്പോൾ, പല വർണ്ണങ്ങളുള്ള സർപ്പങ്ങൾ—ദീർഘകാലം ബിലങ്ങളിൽ പാർത്തു ശരീരം ക്ഷയിച്ചവർ—ക്ഷുധയാൽ പീഡിതരായി ഭയങ്കരവിഷധാരികളായി ബിലങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് പടരുന്നു.
Verse 45
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका।अहो रागवती सन्ध्या जहाति स्वयमम्बरम्।।
ചഞ്ചലമായ ചന്ദ്രകിരണങ്ങളുടെ സ്പർശത്തിൽ ഹർഷിച്ച് നക്ഷത്രങ്ങൾ വിരിയുന്നു; അഹോ! രാഗവർണ്ണമുള്ള സന്ധ്യ സ്വയം ആകാശത്തെ വിട്ടൊഴിയുന്നു.
Verse 46
रात्रिश्शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रातारागणोन्मीलितचारुनेत्रा।ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभातिनारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी।।
രാത്രി ഒരു നാരിയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു—ഉദിച്ച ശശാങ്കം അവളുടെ മുഖത്തെ സൗമ്യമായി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു, നക്ഷത്രഗണം അവളുടെ മനോഹര നേത്രങ്ങളെ വിരിയിക്കുന്നു; ജ്യോത്സ്നയുടെ ശ്വേതവസ്ത്രം ധരിച്ച ശ്വേതാംശുകധാരിണിയെപ്പോലെ അവൾ ദീപ്തമാകുന്നു.
Verse 47
विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वाप्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः।नभस्समाक्रामति शीघ्रवेगाःवातावधूता ग्रथितेव माला।।
പാകമായ ശാലിനെല്ലിന്റെ കതിരുകൾ തിന്ന് ആഹ്ലാദിതരായ മനോഹരമായ സാരസപ്പക്ഷികളുടെ നിരകൾ, അതിവേഗത്തിൽ ആകാശം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു—കാറ്റാൽ തള്ളപ്പെട്ട, ഗൂഥിച്ച മാല ഉയർത്തി എറിഞ്ഞതുപോലെ।
Verse 48
सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतंमहाह्रदस्थं सलिलं विभाति।घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रंतारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम्।।
മഹാഹ്രദത്തിലെ ജലം—കുമുദങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, ഒരൊറ്റ ഹംസം നിദ്രിക്കുന്നതിനെ ധരിച്ചതും—പ്രകാശിക്കുന്നു; മേഘമുക്തമായ രാത്രിയാകാശംപോലെ, പൂർണ്ണചന്ദ്രനും നക്ഷത്രഗണങ്ങളും നിറഞ്ഞതുപോലെ।
Verse 49
प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानांप्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम्।वाप्युत्तमानामधिकाऽद्य लक्ष्मीर्वराङ्गनानामिव भूषितानाम्।।
ഇന്ന് ഉത്തമമായ കുളങ്ങളുടെ ശോഭ കൂടുതൽ വർധിച്ചിരിക്കുന്നു—ചിതറിനിൽക്കുന്ന ഹംസങ്ങൾ കട്ടിബന്ധംപോലെ, ഉണർന്ന പദ്മവും ഉത്പലവും മാലകളുപോലെ; അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളെപ്പോലെ അവ ഭാസിക്കുന്നു।
Verse 50
वेणुस्वनव्यञ्जिततूर्यमिश्रःप्रत्यूषकालानिलसम्प्रवृद्धः।सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणामन्योन्यमापूरयतीव शब्दः।।
പ്രത്യൂഷകാലത്ത് വേണുനാദം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്ന തൂര്യധ്വനിയുമായി കലർന്ന്, കാറ്റാൽ കൂടുതൽ ശക്തിയാർജ്ജിച്ച ആ ശബ്ദം ഗംഭീരമായി മുഴങ്ങുന്നു—ഗുഹയിൽ ഗർജ്ജിക്കുന്ന കാളകളുടെ നാദങ്ങൾ പരസ്പരം നിറച്ച് മറുപടി പറയുന്നതുപോലെ।
Verse 51
नवैर्नदीनां कुसुमप्रभासैर्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन।धौतामलक्षौमपटप्रकाशैःकूलानि काशैरुपशोभितानि।।
പുതിയ പുഷ്പങ്ങളെപ്പോലെ വെളുത്ത് പ്രകാശിക്കുന്ന കാശപ്പുല്ലുകൾ നദീതീരങ്ങളെ അലങ്കരിക്കുന്നു; മൃദുവായ കാറ്റിൽ ഇളകിമറിഞ്ഞ്, കഴുകി നിർമ്മലമായ പാറ്റുപോലെ തിളങ്ങി നിൽക്കുന്നു।
Verse 52
वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाःप्रियान्विताष्षट्चरणाः प्रह्रृष्टाः।वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रांकुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः।।
വനത്തിൽ ധൈര്യത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന, മധുപാനത്തിൽ നിപുണരായ ഭ്രമരങ്ങൾ പ്രിയകളോടൊപ്പം ആനന്ദത്തിൽ മത്തായി; കാറ്റിനെ അനുഗമിച്ച് പറന്നു, പദ്മകുടങ്ങളുടെ പരാഗധൂളാൽ ശരീരം വെളുപ്പോടെ തിളങ്ങുന്നു।
Verse 53
जलं प्रसन्नं कुमुदं प्रभासंक्रौञ्चस्वनश्शालिवनं विपक्वम्।मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रश्शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम्।।
പ്രസന്നമായ നിർമ്മല ജലം, പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ കുമുദം, ക്രൗഞ്ചപക്ഷികളുടെ നാദം, പാകമായ ശാലിധാന്യവയലുകൾ, മൃദുവായ കാറ്റ്, നിർമ്മലചന്ദ്രൻ—ഇവയെല്ലാം മഴക്കാലം കഴിഞ്ഞു ശരദൃതു എത്തിയെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।
Verse 54
मीनोपसन्दर्शितमेखलानांनदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः।कान्तोपभुक्तालसगामिनीनांप्रभातकालेष्विव कामिनीनाम्।।
ഇന്ന് നദിവധുക്കളുടെ ഗതി മന്ദമാണ്; അരയിൽ മീനുകൾ മെഖലയെന്നപോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു; പ്രിയന്റെ സുഖാനുഭവത്തിനു ശേഷം പ്രഭാതത്തിൽ അലസമായി നീങ്ങുന്ന കാമിനികളുപോലെ അവ മൃദുവായി ഒഴുകുന്നു।
Verse 55
सचक्रवाकानि सशैवलानिकाशैर्दुकूलैरिव संवृतानि।सपत्रलेखानि सरोचनानिवधूमुखानीव नदीमुखानि।।
ചക്രവാകപ്പക്ഷികളും പച്ച ശൈവലവും നിറഞ്ഞ്, കാശപ്പുല്ലുകളുടെ മറയാൽ പാറ്റുദുകൂലമെന്നപോലെ മൂടപ്പെട്ട നദിമുഖങ്ങൾ, പത്രലേഖാ അലങ്കാരവും പ്രകാശമുള്ള രോചനാ ചിഹ്നങ്ങളും ധരിച്ച വധുമുഖങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു।
Verse 56
प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषुप्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु।गृहीतचापोद्यतचण्डदण्डःप्रचण्डचारोऽद्य वनेषु कामः।।
ബാണയും ആസനവും പൂത്തുലഞ്ഞ പുഷ്പങ്ങളാൽ ചിത്രിതമായ വനങ്ങളിൽ, ആനന്ദിതമായ തേൻചീറ്റകളുടെ മുഴക്കത്തിൽ മുഴങ്ങുന്നിടങ്ങളിൽ, ഇന്ന് കാമദേവൻ ധനുസ്സെടുത്തു, ഉഗ്രദണ്ഡം ഉയർത്തി പ്രചണ്ഡമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു—പ്രിയവിയോഗികളെയെല്ലാം ശിക്ഷിക്കുന്നവനായി.
Verse 57
लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वानदीस्तटाकानि च पूरयित्वा।निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वात्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः।।
സുമഴയാൽ ലോകത്തെ സന്തോഷിപ്പിച്ച്, നദികളും കുളങ്ങളും നിറച്ച്, ഭൂമിയെ പാകമായ ധാന്യസമൃദ്ധിയോടെ സമ്പന്നമാക്കി, ആകാശത്തിലെ ജലധാരക മേഘങ്ങൾ വിടപറഞ്ഞ് അപ്രത്യക്ഷമായി.
Verse 58
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः।नवसङ्गमसव्रीडा जघनानीव योषितः।।
ശരദ്കാലത്ത് നദികൾ പതുക്കെ പതുക്കെ തങ്ങളുടെ മണൽത്തിട്ടകൾ കാണിക്കുന്നു—ആദ്യസംഗമത്തിൽ ലജ്ജാശീലമായ നവവധു ക്രമേണ തന്റെ നിതംബങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെ.
Verse 59
प्रसन्नसलिलास्सौम्य कुररीभिर्विनादिताः।चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः।।
ഹേ സൗമ്യനേ! തെളിഞ്ഞ ശാന്തജലമുള്ള ജലാശയങ്ങൾ കുരരീപ്പക്ഷികളുടെ നാദത്തിൽ മുഴങ്ങിയും ചക്രവാകങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞും ദീപ്തമായി ഭാസിക്കുന്നു.
Verse 60
असनास्सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः।दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु।।
പർവതത്തിന്റെ ചരിവുകളിൽ ആസന, സപ്തപർണ, കോവിദാര വൃക്ഷങ്ങൾ പുഷ്പിതമായി ദൃശ്യമാകുന്നു; ബന്ധുജീവയും ശ്യാമാ ലതകളും കൂടി അവിടെ പൂത്തുലയുന്നതായി കാണാം.
Verse 61
हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः।पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण।।
ലക്ഷ്മണാ, നോക്കുക: നദികളുടെ മണൽത്തിട്ടകൾ എല്ലാടവും ഹംസങ്ങൾ, സാരസങ്ങൾ, ചക്രവാകങ്ങൾ, കുരരപ്പക്ഷികൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു.
Verse 62
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज।उद्योगसमयस्सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः।।
ഹേ നൃപാത്മജ, സൗമ്യനേ! പരസ്പര വൈരത്തിൽ ബന്ധിതരായി വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർക്ക് ഇപ്പോൾ ഉദ്യോഗകാലം—യുദ്ധയാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെടേണ്ട സമയം—വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 63
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मजन च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम्।।
ഹേ നൃപാത്മജ, ഇതാണ് രാജാക്കന്മാരുടെ ആദ്യ യാത്രാകാലം; എങ്കിലും സുഗ്രീവൻ ആവശ്യമായ വിധത്തിലുള്ള ഉദ്യോഗമോ ഒരുക്കമോ ചെയ്യുന്നുവെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
Verse 64
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः।मम शोकाभिभूतस्य सौम्य सीतामपश्यतः।।
സൗമ്യനേ, മഴക്കാലത്തിലെ നാല് മാസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞുപോയി—എനിക്ക് ഓരോന്നും നൂറുവർഷംപോലെ തോന്നി—ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ ഞാൻ സീതയെ കാണാതെ ഇരുന്നതിനാൽ.
Verse 65
चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम्।विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव याऽगता।।
ചക്രവാകി തന്റെ ഭർത്താവിനെ പിന്നിൽ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, അവൾ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോയി; കഠിനമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തെയും ഉദ്യാനമെന്നപോലെ കരുതി പ്രവേശിച്ചു.
Verse 66
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते।कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण।।
ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ പ്രിയയെ നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ, ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതൻ, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ, വനവാസത്തിൽ കഴിയുന്നവൻ ആയിട്ടും രാജാവ് സുഗ്രീവൻ എനിക്കു കരുണ കാണിക്കുന്നില്ല.
Verse 67
अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः।दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः।।इत्येतैः कारणैस्सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः।अहं वानरराजस्य परिभूतः परन्तप।।
‘ഇവൻ അനാഥൻ, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ, രാവണൻ അപമാനിച്ചവൻ; ദീനൻ, വീട്ടിൽ നിന്ന് ദൂരെയുള്ളവൻ, കാമവ്യാകുലൻ, എന്റെയടുത്ത് ശരണം തേടി വന്നവൻ’—ഇത്തരം കാരണങ്ങളാൽ, സൗമ്യാ, ദുഷ്ടബുദ്ധിയായ വാനരരാജൻ സുഗ്രീവൻ എന്നെ അവമതിക്കുന്നു, ശത്രുനാശകാ.
Verse 68
अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः।दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः4.30.67।।इत्येतैः कारणैस्सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः।अहं वानरराजस्य परिभूतः परन्तप4.30.68।।
ആ ദുർമതി സീതയെ അന്വേഷിക്കാനുള്ള നിശ്ചിതകാലം കണക്കാക്കി, സ്വന്തം കാര്യം സാധിച്ചിട്ടും, വാഗ്ദാനം ചെയ്ത സമയമിപ്പോൾ എത്തിയെന്നത് ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
Verse 69
स कालं परिसङ्ख्याय सीतायाः परिमार्गणे।कृतार्थस्समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते।।
ആ ദുർമതി സീതയെ അന്വേഷിക്കാനുള്ള നിശ്ചിതകാലം കണക്കാക്കി, സ്വന്തം കാര്യം സാധിച്ചിട്ടും, വാഗ്ദാനം ചെയ്ത സമയമിപ്പോൾ എത്തിയെന്നത് ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
Verse 70
त्वं च किष्किन्धां प्रविश्य ब्रूहि वानरपुङ्गवम्।मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम।।
നീ കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിച്ച്, എന്റെ വചനപ്രകാരം വാനരപുംഗവനായ സുഗ്രീവനോടു പറയുക—അവൻ മൂഢനായി ഗ്രാമ്യസുഖങ്ങളിൽ ആസക്തനാണ്.
Verse 71
अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम्।आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः।।
സഹായം തേടി വന്നവനോട്—പ്രത്യേകിച്ച് മുമ്പ് ഉപകാരം ചെയ്ത ഉപകാരിയോടു—ആശ നൽകുന്ന പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് പിന്നെ ആ ആശ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ ലോകത്തിലെ പുരുഷാധമനാണ്.
Verse 72
शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम्।सत्येन प्रतिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः।।
എന്നാൽ താൻ ഉച്ചരിച്ച വാക്കിനെ—ശുഭമായാലും കഠിനതയായാലും—സത്യത്തോടെ ഏറ്റെടുത്തു പാലിക്കുന്നവൻ വീരനും പുരുഷോത്തമനും ആകുന്നു.
Verse 73
कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये।तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते।।
സ്വകാര്യലാഭം നേടിയ ശേഷം പോലും ആവശ്യത്തിലിരിക്കുന്ന സുഹൃത്തുക്കൾക്കൊപ്പം നിൽക്കാത്ത കൃതഘ്നർ അത്ര അധമരാണ്; മരിച്ചിട്ടും മാംസഭോജി മൃഗങ്ങൾ പോലും അവരെ തിന്നുകയില്ല.
Verse 74
नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे।द्रष्टुमिच्छति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम्।।
നിശ്ചയം, യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ സ്വർണ്ണപൃഷ്ഠമുള്ള എന്റെ ധനുസ്സിനെ വലിച്ചുനീട്ടുമ്പോൾ, മിന്നൽക്കൂട്ടംപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന അതിന്റെ രൂപം കാണുവാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 75
घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे।निर्घोषमिव वज्रस्य पुनस्संश्रोतुमिच्छसि।।
ഒരുപക്ഷേ, യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ ക്രുദ്ധനായിരിക്കുമ്പോൾ എന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ജ്യയുടെ ഭയങ്കര നാദം—ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രഘോഷംപോലെ—വീണ്ടും കേൾക്കുവാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 76
काममेवंगतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे।त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज।।
അവൻ ഇങ്ങനെ പെരുമാറുകയാണെങ്കിലും—എന്റെ പരാക്രമം പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞിട്ടും—ഹേ വീര രാജകുമാരാ, നീ എന്റെ സഹായി ആയതിനാൽ എനിക്ക് യാതൊരു ആശങ്കയും ഇല്ല.
Verse 77
यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरञ्जयः।समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः।।
ഹേ പരപുരഞ്ജയാ, വാനരാധിപൻ തന്റെ ലക്ഷ്യം നേടിയ ശേഷം, ഏതു കാരണത്താൽ ഈ ശ്രമം ആരംഭിച്ചുവോ ആ ഉടമ്പടിയെ ഇനി തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
Verse 78
वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः।व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते।।
മഴക്കാലത്തിനു ശേഷം പ്രവർത്തിക്കാമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ടും, ഹരീശ്വരൻ സുഖവിലാസത്തിൽ വിഹരിക്കുമ്പോൾ നാല് മാസം കഴിഞ്ഞുവെന്നതും അവൻ ശ്രദ്ധിക്കുന്നില്ല.
Verse 79
सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते।शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम्।।
അമാത്യന്മാരും സഭാസദസ്സും ചുറ്റിനിൽക്കെ സുഗ്രീവൻ വിനോദത്തിൽ മുങ്ങി മദ്യപാനത്തെയേ ആശ്രയിക്കുന്നു; ശോകത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന ഞങ്ങളോടു അവൻ കരുണ കാണിക്കുന്നില്ല.
Verse 80
उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल।मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैवमिदं वचः।।
മഹാബലവാനായ വത്സാ, നീ സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കൽ പോകുക; എന്റെ കോപത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാവം അവനു ബോധ്യമാക്കി, ഈ വാക്കുകൾ ഇങ്ങനെ തന്നേ അറിയിക്കുക.
Verse 81
न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः।समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः।।
വാലി വധിക്കപ്പെട്ട് പോയ വഴിയൊന്നും അടഞ്ഞിട്ടില്ല; സുഗ്രീവാ, കരാറിന്റെ സമയത്തിൽ നിലകൊൾക, വാലിയുടെ പാത പിന്തുടരരുത്.
Verse 82
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया।त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम्।।
യുദ്ധത്തിൽ വാലിയെ ഞാൻ ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് നിഹതനാക്കി; എന്നാൽ നീ സത്യത്തെ ലംഘിച്ചാൽ, നിന്നെ ബന്ധുക്കളോടുകൂടി ഞാൻ സംഹരിക്കും.
Verse 83
तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ।तत्तद्भ्रूहि नरश्रेष्ठत्वर कालव्यतिक्रमः।।
ഇങ്ങനെ ചെയ്യേണ്ട കാര്യം നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, അവനു യഥാർത്ഥത്തിൽ ഹിതകരമായതു പറയുക, പുരുഷർഷഭ. ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, വേഗം ചെയ്യുക; സമയം ഒഴുകിപ്പോകുന്നു.
Verse 84
कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वरप्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम्।मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयंत्वमद्य पश्येर्मम चोदितैश्शरैः।।
ഹേ വാനരേശ്വരാ, എനിക്കു നൽകിയ സത്യം പാലിക്ക; ശാശ്വതധർമ്മമായി കരുതി ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റുക. ഇന്ന് എന്റെ പ്രേരിത അമ്പുകളാൽ വീണു യമലോകത്തിലേക്ക് പോയി അവിടെ വാലിയെ നീ കാണേണ്ടിവരരുത്.
Verse 85
स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपंलालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम्।चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजाहरीश्वरे मानववंशनाथः।।
മൂത്ത സഹോദരനെ—കോപം അതിയായി വർദ്ധിച്ച്, ദീനമായി വിലപിക്കുന്നവനെ—കണ്ട്, മനുഷ്യവംശത്തിന്റെ രക്ഷകനായ ഉഗ്രതേജസ്സുള്ള ലക്ഷ്മണൻ വാനരാധിപൻ (സുഗ്രീവൻ) എതിരായി ദൃഢനിശ്ചയം കൈക്കൊണ്ടു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is alliance ethics under delay: Sugrīva has benefited from Rāma’s aid yet neglects the promised, time-bound search for Sītā. The pivotal action is Rāma’s directive to Lakṣmaṇa to confront Sugrīva and enforce accountability, including a warning framed by Vāli’s precedent.
The dialogue teaches that grief must be transmuted into disciplined effort (kriyābhiyoga) without abandoning composure; and that satya (keeping one’s word) is a binding dharma in friendship and governance—failure of gratitude and promise-keeping is portrayed as a profound moral fall.
Kiṣkindhā is foregrounded as the political center whose inaction threatens the mission; Prasravaṇa and mountain slopes frame Rāma’s vigil; rivers, lakes, lotus-ponds, and autumnal nightscapes serve as cultural-poetic landmarks of ṛtu-varṇana, while the ‘Vāli-path’ becomes a symbolic landmark of punitive consequence.