Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । प्रणवो हृदयं विष्णुर्नेन्तः सुरपतिस्तथा । महाबलाय स्वाहांतो मंत्रो वसुधराक्षरः ॥ १ ॥

സനത്കുമാരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—പ്രണവമായ ‘ഓം’ വിഷ്ണുവിന്റെ ഹൃദയമാണ്; അതിന്റെ അന്തർഭാഗത്ത് ദേവാധിപതിയും നിലകൊള്ളുന്നു. ‘സ്വാഹാ’യോടെ അവസാനിക്കുന്ന ഈ മന്ത്രം മഹാബലവാനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, ലോകധാരക അക്ഷരമാണ്.

Verse 2

मुनिरिंन्दुर्विराट् छन्दो देवता दधिवामनः । तारो बीजं तथा शक्तिर्वह्निजाया प्रकीर्तिता ॥ २ ॥

ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ ഋഷി ഇന്ദു; ഛന്ദസ് വിരാട്; ദേവത ദധിവാമനൻ. ബീജം ‘താര’ അഥവാ പ്രണവ ‘ഓം’; ശക്തി ‘വഹ്നിജായാ’—അഗ്നിയുടെ പത്നി—എന്ന് പ്രഖ്യാതം.

Verse 3

चंद्राक्षिरामबाणेंषु नेत्रसंख्यैर्मनूद्भवैः । वर्णैः षडंगं कृत्वा च मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोः ॥ ३ ॥

‘ചന്ദ്രാക്ഷി, രാമ, ബാണ…’ തുടങ്ങിയ മന്ത്രസമൂഹത്തിൽ, നേത്രസംഖ്യയ്‌ക്ക് തുല്യമായ മന്ത്രജന്യ വർണങ്ങളാൽ ഷഡംഗ-ന്യാസം ചെയ്ത്, ശിരസ്സിലും നെറ്റിയിലും ഇരുകണ്ണുകളിലും സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 4

कर्णयोर्घ्राणयोरोष्टतालुकण्ठभुजेषु च । पृष्टे हृद्युदरे नाभौ गुह्ये चोरुस्थले पुनः ॥ ४ ॥

ചെവികളിലും നാസാരന്ധ്രങ്ങളിലും; അധരങ്ങളിൽ, താലുവിൽ, കണ്ഠത്തിൽ, ഭുജങ്ങളിൽ; പൃഷ്ഠത്തിൽ; ഹൃദയപ്രദേശത്തും ഉദരത്തും; നാഭിയിൽ; ഗുഹ്യസ്ഥാനത്ത്; പിന്നെയും ഊരുസ്ഥാനത്ത്—(ഇവിടങ്ങളിൽ ന്യാസം ചെയ്യണം).

Verse 5

जानुद्वयं जङ्घयोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । अष्टादशैव मंत्रोत्थास्ततो देवं विचिंन्तयेत् ॥ ५ ॥

ഇരുകാൽമുട്ടുകളിലും, ജംഘകളിലും (കാൽതണ്ടുകളിലും), പാദങ്ങളിലും ക്രമമായി (മന്ത്രങ്ങൾ) ന്യാസം ചെയ്യണം. ഇങ്ങനെ പതിനെട്ടു മന്ത്രങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച ശേഷം, ഭഗവാനെ ധ്യാനിക്കണം.

Verse 6

मुक्तागौरं रत्नभूषं चन्द्रस्थं भृङ्गसन्निभैः । अलकैर्विलसद्वक्त्रं कुम्भं शुद्धांबुपूरितम् ॥ ६ ॥

മുത്തുപോലെ വെളുത്തും, രത്നാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും, ചന്ദ്രലാഞ്ഛനമുള്ളതും, തേൻചീറ്റയെപ്പോലെ കറുത്ത ചുരുള്മുടിയാൽ മുഖം ശോഭിക്കുന്നതുമായ കുംഭം ശുദ്ധജലത്തോടെ നിറഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 7

दध्यन्नपूर्णचषकं दोर्भ्यां संदधतं भजेत् । लक्षत्रयं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं घृतप्लुतैः ॥ ७ ॥

തൈരും അന്നവും നിറഞ്ഞ പാത്രം ഇരുകൈകളാലും ധരിച്ചു ദേവനെ ഭജിച്ച് പൂജിക്കണം। പിന്നെ മന്ത്രം മൂന്നു ലക്ഷം പ്രാവശ്യം ജപിച്ച്, അതിന്റെ പത്തിലൊന്ന് നെയ്യിൽ മുക്കിയ ഹവിസ്സാൽ ആഹുതി നൽകണം।

Verse 8

पायसान्नैः प्रजुहुयाद्दध्यन्नेन यथाविधि । चन्द्रांते कल्पिते पीठे पूर्वोक्तें पूजयेच्च तम् ॥ ८ ॥

പായസാന്നംകൊണ്ട് ആഹുതി അർപ്പിക്കുകയും, വിധിപ്രകാരം തൈർ-അന്നംകൊണ്ടും ഹോമം നടത്തുകയും വേണം। തുടർന്ന് ചന്ദ്രാകൃതിയുടെ അന്ത്യഭാഗത്ത് മുൻപറഞ്ഞപോലെ ഒരുക്കിയ പീഠത്തിൽ ആ ദേവനെ പൂജിക്കണം।

Verse 9

संकल्पमूर्तिमूलेन संपूज्य च विधानतः । केसरेषु षडंगानि संपूज्य दिग्दलेषु च ॥ ९ ॥

വിധിപ്രകാരം സംകല്പത്തിൽ ദർശിച്ച മൂർത്തിയെ മൂലസ്ഥാനത്ത് സമ്യകായി പൂജിച്ച്, തുടർന്ന് കേസരങ്ങളിൽ ഷഡംഗങ്ങളെ പൂജിക്കുകയും, ദിക്-ദളങ്ങളിലും അവയെ പൂജിക്കുകയും വേണം।

Verse 10

वासुदेवं संकर्षणं प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् । कोणपत्रेषु शांतिं च श्रियं सरस्वतीं रतिम् ॥ १० ॥

വാസുദേവൻ, സംകർഷണൻ, പ്രദ്യുമ്നൻ, അനിരുദ്ധൻ എന്നിവരെ ന്യാസം ചെയ്യണം; കൂടാതെ കോണദളങ്ങളിൽ ശാന്തി, ശ്രീ, സരസ്വതി, രതി എന്നിവരെയും സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 11

ध्वजं च वैनतेयं च कौस्तुभं वनमालिकम् । शंखं चक्रं गदां शार्ङ्गं दलेष्वष्टसु पूजयेत् ॥ ११ ॥

അഷ്ടദള പദ്മത്തിലെ എട്ട് ദളങ്ങളിൽ ധ്വജം, വൈനതേയ ഗരുഡൻ, കൗസ്തുഭമണി, വനമാല, ശംഖം, ചക്രം, ഗദ, ശാർങ്ഗധനുസ്സ്—ഇവയെല്ലാം വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം।

Verse 12

दलाग्रेषु केशवादीन्दिक्पालांस्तदनंतरम् । तदस्त्राणि च सम्पूज्य गजानष्टौ समर्चयेत् ॥ १२ ॥

അടുത്തതായി ദളങ്ങളുടെ അഗ്രങ്ങളിൽ കേശവാദി ദേവന്മാരെയും ദിക്പാലന്മാരെയും പൂജിക്കണം. അവരുടെ ആയുധങ്ങളെയും സമ്യക് പൂജിച്ച ശേഷം, എട്ട് ദിഗ്ഗജങ്ങളെ ഭക്തിപൂർവ്വം അർച്ചിക്കണം।

Verse 13

ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोंऽजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १३ ॥

ഐരാവതൻ, പുണ്ഡരീകൻ, വാമനൻ, കുമുദൻ, അഞ്ജനൻ, പുഷ്പദന്തൻ, സാർവഭൗമൻ, സുപ്രതീകൻ—ഇവരാണ് ദിഗ്ഗജങ്ങൾ।

Verse 14

करिण्योऽभ्रमुकपिलोपिंगलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदंती चांगना ह्यंजना वती ॥ १४ ॥

ക്രമമായി കരിണികൾ: അഭ്രമുഖാ, കപിലാ, പിങ്ഗലാ, അനുപമാ; അതുപോലെ താമ്രകർണീ, ശുഭ്രദന്തീ, ചാങ്ഗനാ, അഞ്ജനവതീ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 15

एवमाराधितो मंत्री दद्यादिष्टानि मंत्रिणे । श्रीकामः पायसाज्येन सहस्रं जुहुयात्सुधीः ॥ १५ ॥

ഇങ്ങനെ ആരാധന പൂർത്തിയായാൽ മന്ത്രസാധകൻ ഋത്വിക്കു നിശ്ചിത ദാനങ്ങൾ നൽകണം. ശ്രീ-സമൃദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനി പായസത്തിൽ നെയ്യ് ചേർത്ത് ആയിരം ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം।

Verse 16

महतीं श्रियमाप्नोति धान्याप्तिर्धान्य होमतः । शतपुष्पासमुत्थैश्च बीजैर्हुत्वा सहस्रतः ॥ १६ ॥

മഹത്തായ ശ്രീ-സമൃദ്ധി ലഭിക്കുന്നു; ധാന്യ-ഹോമംകൊണ്ട് ധാന്യപ്രാപ്തി വർധിക്കുന്നു. ശതപുഷ്പയിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച വിത്തുകൾ സഹസ്രവാരം ആഹുതിയായി അർപ്പിച്ചാൽ ഈ ഫലം ലഭിക്കും.

Verse 17

महाभयं नाशयेद्धि नात्र कार्या विचारणा । दद्ध्योदनेन शुद्धेन हुत्वा मुच्यते दुर्गतेः ॥ १७ ॥

ഇത് തീർച്ചയായും മഹാഭയം നശിപ്പിക്കുന്നു—ഇവിടെ സംശയം വേണ്ട. ശുദ്ധ ദധ്യോദനം (തൈര്-ചോറ്) കൊണ്ട് ഹോമം ചെയ്താൽ ദുര്‍ഗതിയും ദുഷ്ഭാഗ്യവും വിട്ടുമാറും.

Verse 18

ध्यात्वा त्रैविक्रमं रूपं जपेन्मंत्रं समाहितः । कारागृहाद्भवन्मुक्तो बद्धो मंत्रप्रभावतः ॥ १८ ॥

ത്രൈവിക്രമ രൂപം ധ്യാനിച്ച്, സമാഹിതചിത്തത്തോടെ മന്ത്രം ജപിക്കണം. മന്ത്രപ്രഭാവത്താൽ ബന്ധിതനായവനും കാരാഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.

Verse 19

भित्तौ संपाद्य देवेशं फलके वा प्रपूजयेत् । नित्यं सुगंधकुसुमैर्महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥ १९ ॥

ഭിത്തിയിൽ—അല്ലെങ്കിൽ മരപ്പലകയിൽ—ദേവേശന്റെ രൂപം ഒരുക്കി വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം. നിത്യം സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിച്ചാൽ മഹത്തായ ശ്രീ-സമൃദ്ധി ലഭിക്കും.

Verse 20

हुत्वा रक्तोत्पलैर्मंत्री वशयेत्सकलं जगत् । अन्नाज्यैर्जुहुयान्नित्यमष्टाविंशतिसंख्यया ॥ २० ॥

രക്തോത്പലങ്ങൾ ആഹുതിയായി അർപ്പിച്ചാൽ മന്ത്രസാധകൻ സമസ്ത ലോകത്തെയും വശീകരിക്കാം. പാകം ചെയ്ത അന്നവും നെയ്യും കൊണ്ട് നിത്യം ഇരുപത്തെട്ട് (28) ആഹുതികൾ ചെയ്യണം.

Verse 21

सिताज्यान्नं च विधिवत्प्राप्नुयादन्नमक्षयम् । अपूपैः षड्रसोपेतैर्हुनेद्वसुसहस्रकम् ॥ २१ ॥

വിധിപ്രകാരം പഞ്ചസാരയും നെയ്യും ചേർന്ന അന്നം ലഭിച്ചാൽ അക്ഷയമായ അന്നസമ്പത്ത് ലഭിക്കുന്നു. കൂടാതെ ആറു രുചികളോടുകൂടിയ അപൂപങ്ങൾ (മധുരപലഹാരങ്ങൾ) ആയിരം ആഹുതികളായി പവിത്ര അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കണം.

Verse 22

अलक्ष्मीं च पराभूय महतीं श्रियमाप्नुयात् । जुहुयादयुतं मंत्री दध्यन्नं च सितान्वितम् ॥ २२ ॥

അലക്ഷ്മിയെ പരാജയപ്പെടുത്തി साधകൻ മഹത്തായ ശ്രീ-സമൃദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. മന്ത്രജ്ഞൻ തൈര്-അന്നത്തിൽ പഞ്ചസാര ചേർത്ത് പത്തായിരം ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം.

Verse 23

यत्र यत्र वसेत्सोऽपि तत्रान्नगिरिमाप्नुयात् । पद्माक्षरैर्युतं बिल्वांतिकस्थो जुहुयान्नरः ॥ २३ ॥

അവൻ എവിടെയെവിടെ വസിച്ചാലും അവിടെയേ അന്നപർവ്വതംപോലെ സമൃദ്ധി ലഭിക്കും. ബിൽവവൃക്ഷത്തിനടുത്ത് നിന്നുകൊണ്ട് പദ്മാക്ഷരയുക്തമായ പവിത്ര മന്ത്രാക്ഷരങ്ങളാൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം.

Verse 24

महालक्ष्मीं स लभते तत्र तत्र न संशयः । जुहुयात्पायसैर्लक्षं वाचस्पतिसमो भवेत् ॥ २४ ॥

അവൻ അവിടവിടെയായി മഹാലക്ഷ്മിയെ പ്രാപിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. പായസം (പാൽഖീർ) കൊണ്ട് ഒരു ലക്ഷം ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ചാൽ വാചസ്പതി (ബൃഹസ്പതി) സമമായ വാക്സമ്പത്ത് ലഭിക്കും.

Verse 25

लक्षं जप्त्वा तद्दशांशं पुत्रजीवफलैर्हुनेत् । तत्काष्टैरेधिते वह्नौ श्रेष्टं पुत्रमवाप्नुयात् ॥ २५ ॥

ഒരു ലക്ഷം ജപം പൂർത്തിയാക്കി, അതിന്റെ ദശാംശം പുത്രജീവഫലങ്ങളാൽ ഹോമം ചെയ്യണം. അതേ വൃക്ഷത്തിന്റെ കട്ടകളാൽ ജ്വലിപ്പിച്ച അഗ്നിയിൽ ചെയ്താൽ ശ്രേഷ്ഠ പുത്രനെ പ്രാപിക്കും.

Verse 26

ससाध्यतारं विलसत्कर्णिकं च सुवर्णकैः । विलसत्केसरं मंत्राक्षरद्वंद्वाष्टपत्रकम् ॥ २६ ॥

സാധകൻ ദീപ്തമായ പദ്മം ധ്യാനിക്കണം—അതിന്റെ കർണികയിൽ സാധ്യതാരാ-ചിഹ്നം തിളങ്ങി, സ്വർണ്ണകേശരങ്ങൾ മിനുങ്ങി, മന്ത്രത്തിന്റെ യുഗ്മാക്ഷരങ്ങളാൽ എട്ട് ദളങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടതായി കാണണം।

Verse 27

शेषयुग्मार्णांत्यपत्रं द्वादशाक्षरवेष्टितम् । तद्बहिर्मातृकावर्णैर्यंत्रं सम्पत्प्रदं नृणाम् ॥ २७ ॥

ശേഷിക്കുന്ന യുഗ്മാക്ഷരങ്ങളുടെ അന്ത്യവർണങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട പുറംദളം ദ്വാദശാക്ഷര മന്ത്രംകൊണ്ട് വേഷ്ടിക്കണം. അതിന് പുറത്തായി മാതൃകാവർണങ്ങളാൽ യന്ത്രം വിന്യസിച്ച് മനുഷ്യർക്കു സമ്പത്ത് നൽകുന്നതാക്കണം।

Verse 28

रक्तं त्रिविक्रमं ध्यात्वा प्रसूनै रक्तवर्णकैः । जुहुयादयुतं मंत्री सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ २८ ॥

രക്തവർണ്ണ ത്രിവിക്രമനെ (വിഷ്ണുവിനെ) ധ്യാനിച്ച് മന്ത്രസാധകൻ ചുവന്ന പുഷ്പങ്ങളാൽ പത്തായിരം ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ അവൻ എല്ലായിടത്തും വിജയിയാകും।

Verse 29

ध्यायेञ्चंद्रासनगतं पद्मानामयुतं हुनेत् । लभेदकंटकं राज्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २९ ॥

ചന്ദ്രാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ദേവനെ ധ്യാനിച്ച് പത്തായിരം പദ്മപുഷ്പങ്ങൾ ഹോമത്തിൽ ആഹുതിയായി അർപ്പിക്കണം; അപ്പോൾ മുള്ളില്ലാത്ത (നിർവിഘ്ന) രാജ്യം, സർവ ശുഭലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടി, ലഭിക്കും।

Verse 30

हुत्वा लवंगैर्मध्वाक्तैरपामार्गदलैस्तु वा । अयुतं साध्यनामाढ्यं स वश्यो जायते ध्रुवम् ॥ ३० ॥

തേൻ പുരട്ടിയ ലവംഗങ്ങളാലോ അല്ലെങ്കിൽ അപാമാർഗ ഇലകളാലോ—സാധ്യന്റെ നാമം ചേർത്ത്—പത്തായിരം ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ചാൽ, അവൻ തീർച്ചയായും വശീഭവിക്കും।

Verse 31

अष्टोत्तरशतं हुत्वा ह्यपामार्गदलैः शुभैः । तावज्जप्त्वा च सप्ताहान्महारोगात्प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥

ശുഭമായ അപാമാർഗ്ഗ ഇലകളാൽ നൂറ്റെട്ട് ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ച്, അതനുസരിച്ച് ഏഴ് രാത്രികൾ ജപം ചെയ്താൽ, ഭയങ്കര രോഗത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 32

उहिरत्पदमाभाष्य प्रणवोहीय शब्दतः । सर्ववार्गीश्वरेत्यंते प्रवदेदीश्वरेत्यथ ॥ ३२ ॥

ആദ്യം “ഉഹിരത്” എന്ന പദം ഉച്ചരിച്ച്, തുടർന്ന് നിശ്ചിത ശബ്ദവിധാനപ്രകാരം പ്രണവം “ഓം” ജപിക്കണം. അവസാനം “സർവ്വവാർഗീശ്വര” എന്നു പറഞ്ഞു, പിന്നെ “ഈശ്വര” എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കണം।

Verse 33

सर्ववेदमयाचिंत्यपदान्ते सर्वमीरयेत् । बोधयद्वितवांतोऽयं मन्त्रस्तारादिरीरितः ॥ ३३ ॥

സർവ്വവേദമയമായ ധ്യാനപദത്തിന്റെ അവസാനം “സർവ്വം” എന്നു ഉച്ചരിക്കണം. താരാ (ഓം) കൊണ്ട് ആരംഭിച്ച് “ദ്വി/ത” അക്ഷരത്തിൽ അവസാനിക്കുന്ന ഈ മന്ത്രം ബോധം ഉണർത്തുന്നതായി പ്രസിദ്ധം।

Verse 34

ऋषिर्ब्रह्मास्य निर्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवता स्याद्धयग्रीवो वागैश्वर्यप्रदो विभुः ॥ ३४ ॥

ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ ഋഷിയായി ബ്രഹ്മാവിനെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ഛന്ദസ് അനുഷ്ടുപ് എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ദേവത സർവ്വവ്യാപിയായ ഹയഗ്രീവൻ; വാക്കിന്റെ ഐശ്വര്യവും അധിപത്യവും നൽകുന്നവൻ।

Verse 35

तारेण पादैर्मंत्रस्य पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् । तुषाराद्रिसमच्छायं तुलसीदामभूषितम् ॥ ३५ ॥

താരാ-മന്ത്രത്തിന്റെ പാദങ്ങളാൽ മന്ത്രത്തിന്റെ പഞ്ചാംഗ-ന്യാസം വിധിപൂർവ്വം ക്രമീകരിക്കണം. തുടർന്ന് ദേവനെ ധ്യാനിക്കണം—ഹിമാലയത്തിലെ മഞ്ഞുമുടിപോലെ ദീപ്തമായ ശ്വേതവർണ്ണൻ, തുളസിമാലയാൽ അലങ്കൃതൻ।

Verse 36

तुरंगवदनं वंदे तुंगसारस्वतः पदम् । ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रमयुतं तद्दशांशतः ॥ ३६ ॥

അശ്വമുഖനായ പരമോന്നത സാരസ്വത ദേവനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ധ്യാനിച്ച് മന്ത്രം പത്തായിരം പ്രാവശ്യം ജപിച്ച്, പിന്നെ അതിന്റെ ദശാംശം സമാപനവിധിയായി നിർവഹിക്കണം.

Verse 37

मध्वक्तैः पायसैर्हुत्वा विमलादिसमन्विते । पूजयेद्वेष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ३७ ॥

തേൻകലർന്ന ഹവിസ്സും പായസവും ഹോമത്തിൽ അർപ്പിച്ച്, ‘വിമലാ’ മുതലായ ഉപചാരങ്ങളോടുകൂടി, വൈഷ്ണവ പീഠത്തിൽ മൂലസങ്കൽപത്തോടെ മൂർത്തിയെ ആവാഹനം ചെയ്ത് പൂജിക്കണം.

Verse 38

कर्णिकायां चतुर्दिक्षु यजेत्पूर्वादितः क्रमात् । सनंदनं च सनकं श्रियं च पृथिवीं तथा ॥ ३८ ॥

കർണികയുടെ നാലു ദിക്കുകളിലും, കിഴക്കിൽ നിന്ന് ക്രമമായി സനന്ദനൻ, സനകൻ, ശ്രീ (ലക്ഷ്മി) എന്നും അതുപോലെ പൃഥിവീ ദേവിയെയും പൂജിക്കണം.

Verse 39

तद्वहिर्दिक्षु वेदाश्च षट्कोणेषु ततोऽर्चयेत् । निरुक्तं ज्योतिषं पश्चाद्यजेद्व्याकरणं ततः ॥ ३९ ॥

അതിനുശേഷം പുറത്തുള്ള ദിക്കുകളിൽ, ഷട്കോണമണ്ഡലങ്ങളിൽ വേദങ്ങളെ അർച്ചിക്കണം. പിന്നെ നിരുക്തവും ജ്യോതിഷവും, അതിന് ശേഷം വ്യാകരണവും പൂജിക്കണം.

Verse 40

कल्पं शिक्षां च छंदांसि वेदांगानि त्विमानि वै । ततोऽष्टदलमूले तु मातरोऽष्टौ समर्चयेत् ॥ ४० ॥

കൽപം, ശിക്ഷാ, ഛന്ദസ്—ഇവയാണ് വേദാംഗങ്ങൾ. തുടർന്ന് അഷ്ടദളപദ്മത്തിന്റെ മൂലത്തിൽ അഷ്ടമാതാക്കളെ യഥാവിധി സമർചിക്കണം.

Verse 41

वक्रतुंडादिकानष्टो दलमध्ये प्रपूजयेत् । दलाग्रेष्यर्चयेत्पश्चात्साधकश्चाष्टभैरवान् ॥ ४१ ॥

പദ്മദളങ്ങളുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ വക്രതുണ്ഡാദി എട്ട് ദേവതകളെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം. തുടർന്ന് സാധകൻ ദളങ്ങളുടെ അഗ്രങ്ങളിൽ ക്രമമായി അഷ്ടഭൈരവന്മാരെ അർച്ചിക്കണം.

Verse 42

असितांगं रुरुं चैव भीषणं रक्तकनेत्रकम् । बटुकं कालदमनं दंतुरं विकटं तथा ॥ ४२ ॥

അസിതാംഗം, രുരു, ഭീഷണം, രക്തകനേത്രകം, ബടുകം, കാലദമനം, ദന്തുരം, വികടം—ഇവരെയും ആഹ്വാനിച്ച്/സ്മരിക്കണം.

Verse 43

तद्बहिः षोडशदलेष्ववतारान्हरेर्दश । शंखं चक्रं गदां पद्मं नंदकं शार्ङ्गमेव च ॥ ४३ ॥

അതിന്റെ പുറത്തായി പതിനാറു ദളങ്ങളിൽ ഹരിയുടെ ദശാവതാരങ്ങളെ വിന്യസിക്കണം; കൂടാതെ ശംഖം, ചക്രം, ഗദ, പദ്മം, നന്ദക ഖഡ്ഗം, ശാർങ്ഗ ധനുസ്സും സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 44

तद्बहिर्भूगृहे शक्रमुखान्दश दिगीश्वरान् । वज्राद्यांस्तद्बहिश्चेष्ट्वाद्वारेषु च ततः क्रमात् ॥ ४४ ॥

അതിന്റെ പുറത്തായി പരിസരഗൃഹത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ മുതലായ ദശ ദിഗീശ്വരന്മാരെ വിന്യസിക്കണം. അതിനും പുറത്തായി കവാടങ്ങളിൽ വജ്രാദി ആയുധങ്ങളെ ക്രമമായി സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 45

महागणपतिं दुर्गां क्षेत्रेशं बटुकं तथा । समस्तप्रकटाद्याश्च योगिन्यस्तद्बहिर्भवेत् ॥ ४५ ॥

മഹാഗണപതി, ദുർഗ, ക്ഷേത്രേശൻ, ബടുകൻ—ഇവരെയും പൂജിക്കണം. പ്രകടാ മുതലായ എല്ലാ യോഗിനികളും അതിന്റെ പുറത്തായി നിലകൊള്ളണം.

Verse 46

तद्बहिः सप्त नद्यश्च तद्बाह्ये तु ग्रहान्नव । तद्बाह्ये पर्वतानष्टौ नक्षत्राणि च तद्बहिः ॥ ४६ ॥

അതിന്റെ പുറത്തു ഏഴ് നദികൾ; അവയ്ക്കപ്പുറം ഒൻപത് ഗ്രഹങ്ങൾ. അവയ്ക്കപ്പുറം എട്ട് പർവ്വതങ്ങൾ; അതിനപ്പുറം വീണ്ടും നക്ഷത്രങ്ങൾ.

Verse 47

एवं पंचदशावृत्त्या संपूज्य तुरगाननम् । वागीश्वरसमो वाचि धनैर्धनपतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥

ഇങ്ങനെ പതിനഞ്ച് ആവർത്തനങ്ങളുടെ ചക്രത്തിൽ തുരഗാനനനെ വിധിപൂർവ്വം സമ്പൂജിച്ചാൽ, വാക്കിൽ വാഗീശ്വരനോടു തുല്യനും ധനത്തിൽ ധനപതിയോടു തുല്യനും ആകുന്നു.

Verse 48

एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगान्कर्तुमर्हति । अष्टोत्तरसहस्रं तु शुद्धं वार्यभिमंत्रितम् ॥ ४८ ॥

ഇങ്ങനെ മന്ത്രം സിദ്ധമായാൽ साधകൻ അതിന്റെ പ്രയോഗങ്ങൾ ചെയ്യാൻ അർഹനാകുന്നു. തുടർന്ന് ശുദ്ധജലം മന്ത്രം ചൊല്ലി ആയിരത്തി എട്ട് പ്രാവശ്യം അഭിമന്ത്രിക്കണം.

Verse 49

बीजेन मासमात्रं यः पिबेद्धीमान् जितेन्द्रियः । जन्ममूकोऽपि स नरो वाक्सिद्धिं लभते ध्रुवम् ॥ ४९ ॥

ബുദ്ധിമാനും ഇന്ദ്രിയജയിയും ആയവൻ ബീജത്തോടുകൂടെ ഒരു മാസം പാനം ചെയ്താൽ, ജന്മമൂകനായാലും അവൻ നിശ്ചയമായി വാക്‌സിദ്ധി പ്രാപിക്കും.

Verse 50

वियद्भुगुस्थमर्धीराबिंदुमद्बीजमीरितम् । चंद्रसूर्योपरागे तु पात्रे रुक्ममये क्षिपेत् ॥ ५० ॥

‘വിയത്’ എന്നും ‘ഭൃഗു’ എന്നും ഉള്ള സ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതമായി, ‘അർധീരാ’യും ബിന്ദുവും ചേർന്നതായി പറയുന്ന ബീജമന്ത്രം, ചന്ദ്രഗ്രഹണമോ സൂര്യഗ്രഹണമോ സമയത്ത് സ്വർണ്ണപാത്രത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കണം.

Verse 51

दुग्धं वचां ततो मंत्री कंठमात्रोदके स्थितः । स्पर्शाद्विमोक्षपर्यंतं प्रजपेन्मंत्रमादरात् ॥ ५१ ॥

അപ്പോൾ മന്ത്രസാധകൻ കഴുത്തോളം വെള്ളത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, സ്പർശക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് വിധിയുടെ വിമോചനാന്തം വരെ ഭക്തിശ്രദ്ധയോടെ മന്ത്രം ജപിക്കണം।

Verse 52

पिबेत्तत्सर्वमचिरात्तस्य सारस्वतं भवेत् । ज्योतिष्मतीलताबीजं दिनेष्वेकैकवर्द्धितम् ॥ ५२ ॥

അത് എല്ലാം അചിരത്തിൽ കുടിക്കണം; ഉടൻ തന്നെ അവന് സാരസ്വതസിദ്ധി (വാക്പ്രതിഭയും വിദ്യയും) ലഭിക്കും. ജ്യോതിഷ്മതീ വള്ളിയുടെ വിത്ത് ദിവസേന ഒന്ന് വീതം കൂട്ടി സേവിക്കണം।

Verse 53

अष्टोत्तरशतं यावद्भक्षयेदभिमंत्रितम् । सरस्वत्यवतारोऽसौ सत्यं स्याद्भुवि मानवः ॥ ५३ ॥

മന്ത്രാഭിമന്ത്രിതമായ ദ്രവ്യം നൂറ്റെട്ട് വരെ ഭക്ഷിച്ചാൽ, ആ മനുഷ്യൻ ഭൂമിയിൽ സത്യമായും സരസ്വതീ അവതാരമാകും।

Verse 54

किं बहूक्तेन विप्रेंद्र मनोरस्य प्रसादतः । सर्ववेदागमादीनां व्याख्याता ज्ञानवान् भवेत् ॥ ५४ ॥

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! അധികം എന്തു പറയണം—മനോരയുടെ പ്രസാദത്താൽ അവൻ സർവ്വവേദാഗമാദികളുടെ ജ്ഞാനവാനായ വ്യാഖ്യാതാവാകും।

Verse 55

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे हयग्रीवोपासनानिरूपणं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥

ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ, ബൃഹദുപാഖ്യാനത്തിൽ, സനത്കുമാരവിഭാഗത്തിൽ, തൃതീയ പാദത്തിൽ ‘ഹയഗ്രീവോപാസനാ-നിരൂപണം’ എന്ന എഴുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।