Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’

Verse 1

नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रांतं न स्थितिं लभतेंऽजसा ॥ १ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാഭാഗ്യവാനേ! ത്രിതാപചികിത്സ ഞാൻ ശ്രവിച്ചു; എങ്കിലും എന്റെ മനസ് ഭ്രമിതമാണ്, എളുപ്പത്തിൽ സ്ഥിരത ലഭിക്കുന്നില്ല।

Verse 2

आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद ॥ २ ॥

ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ദുർജനങ്ങളുടെ ക്രൂരാചാരവും സ്വന്തം ആത്മഗൗരവത്തെ ലംഘിക്കുന്ന അപമാനവും മനുഷ്യർ എങ്ങനെ സഹിക്കും? ഹേ മാനദാ, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരിക।

Verse 3

सूत उवाच । तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनंदनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भरतचेष्टितम् ॥ ३ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—നാരദൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട ശേഷം, ബ്രഹ്മപുത്രനായ സനന്ദനൻ ഹർഷത്തോടെ നിറഞ്ഞ്, ഭരതന്റെ മാതൃകാപരമായ ചര്യകൾ സ്മരിച്ച് അപ്പോൾ പറഞ്ഞു।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रांतमास्थानं लभते भृशम् ॥ ४ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെ ഞാൻ നിനക്കൊരു പുരാതന ഇതിഹാസം പറയാം; അത് കേട്ടാൽ നിന്റെ ഭ്രമിതമായ മനസ്സ് ദൃഢമായി തന്റെ യഥാസ്ഥാനം പ്രാപിക്കും।

Verse 5

आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ट भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ ५ ॥

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! പുരാതനകാലത്ത് ഋഷഭന്റെ പുത്രനായ ഭരതൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അവന്റെ നാമത്താലാണ് ഈ ഭൂമി ‘ഭാരതഖണ്ഡം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായത്।

Verse 6

स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृवद्रंजयन् प्रजाः ॥ ६ ॥

ആ രാജാവ് പിതൃ-പൈതാമഹക്രമത്തിൽ രാജ്യം പ്രാപിച്ച് ധർമ്മത്തോടെ ഭരിച്ചു; പിതാവുപോലെ പ്രജകളെ സന്തോഷിപ്പിച്ച് സംരക്ഷിച്ചു।

Verse 7

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवंतमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः ॥ ७ ॥

അവൻ പലവിധ യാഗങ്ങളാൽ ഭഗവാൻ അധോക്ഷജനെ ആരാധിച്ചു. അവനെ സർവ്വദേവാത്മകനായി ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്, നാനാകർമ്മങ്ങളിലുമെങ്കിലും അവന്റെ മനസ് അവനിലേയ്ക്ക് തന്നെ സ്ഥിരമായി നിന്നു॥

Verse 8

ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम् ॥ ८ ॥

അതിനുശേഷം പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ച ശേഷം അവൻ വിഷയങ്ങളോടു വിരക്തനായി. രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ആ പണ്ഡിതൻ പുലസ്ത്യപുത്രന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി॥

Verse 9

शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने ॥ ९ ॥

ശാലഗ്രാമം മഹാക്ഷേത്രമാണ്, മോക്ഷാർഥികൾ സേവിക്കുന്ന പുണ്യഭൂമി. ഹേ മുനേ, അവിടെ അവൻ തപസ്വിയായി ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ചു॥

Verse 10

चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मलेऽभलि नारद ॥ १० ॥

ഹേ നാരദാ, ഭക്തിഭാവത്തോടെ ലഭിച്ചതെല്ലാം അർപ്പിച്ച് അവൻ പൂജ ചെയ്തു. നിത്യവും പ്രഭാതത്തിൽ നിർമ്മലജലത്തിൽ നന്നായി സ്നാനം ചെയ്ത് നിത്യകർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു॥

Verse 11

उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ११ ॥

ഭക്തിയോടെ സൂര്യദേവന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു പരബ്രഹ്മത്തിന്റെ അവിനാശി അക്ഷരം ജപിച്ചു സ്തുതിക്കണം. തുടർന്ന് ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി ജഗത്പതി വാസുദേവനെ ആരാധിക്കണം॥

Verse 12

समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः ॥ १२ ॥

സ്വയം ശേഖരിച്ച സമിത്ത്, കുശ, മണ്ണ് മുതലായ ദ്രവ്യങ്ങളാലും, ഫലം, പുഷ്പം, പത്രം എന്നിവയാലും, തുളസിയോടുകൂടിയ ശുദ്ധജലത്താലും, വിധിപൂർവ്വം ഭഗവാനെ പൂജിക്കണം।

Verse 13

पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः ॥ १३ ॥

അവൻ നിയന്ത്രിതനും ശുദ്ധനും ആയി പൂജ ചെയ്തു, ഭക്തിയുടെ വ്യാപ്തിയിൽ മുഴുകി; ഒരിക്കൽ ആ മഹാഭാഗൻ പ്രഭാതസ്നാനം ചെയ്ത് മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കി ഇരുന്നു।

Verse 14

चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता ॥ १४ ॥

ചക്രനദിയിൽ അവൾ ജലത്തിൽ മുങ്ങി ജപം ചെയ്തു മൂന്നു മുഹൂർത്തം നിലകൊണ്ടു; പിന്നെ ദാഹം പിടിച്ചതിനാൽ വെള്ളം കുടിക്കാൻ ആ തീരത്തേക്ക് വന്നു।

Verse 15

आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया ॥ १५ ॥

ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! പ്രസവസമീപമായിരുന്ന ഒരു മാൻപെൺ കാട്ടിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു; പിന്നെ അവൾ കുടിച്ച് ഏതാണ്ട് തീർന്ന വെള്ളത്തിനരികെ തന്നേ അവൾ പ്രസവിച്ചു।

Verse 16

सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम् ॥ १६ ॥

സിംഹത്തിന്റെ ഗർജ്ജനം അത്യന്തം മഹത്തായും സർവ്വജീവികൾക്കും ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു; ആ സിംഹനാദം കേട്ട് അവൾ ചാടിപ്പൊങ്ങി നദിയുടെ താഴ്ന്ന തീരത്തേക്ക് എത്തി।

Verse 17

अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ॥ १७ ॥

അവൾ അതിവേഗം കയറിപ്പോയതിനാൽ അവളുടെ ഗർഭം നദിയിൽ വീണു. പ്രവാഹവേഗത്തിൽ ഒഴുകി, തരംഗമാലയിൽ പൊതിഞ്ഞു മുങ്ങിപ്പോയി.

Verse 18

जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुंगाक्रणेन च ॥ १८ ॥

ഭരതൻ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് വീണ ആ മൃഗക്കുഞ്ഞിനെ എടുത്തെടുത്തു. ഗർഭച്യുതിയുടെ ദുഃഖവും ഉയർന്ന കരുണാരവവും അവനെ വേദനിപ്പിച്ചു.

Verse 19

मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ॥ १९ ॥

മുനീന്ദ്രാ! ആ മാൻപെൺ കുഴഞ്ഞുവീണ് മരണമടഞ്ഞു. മരിച്ച മാൻപെണ്ണിനെ കണ്ട രാജതപസ്വി അത്യന്തം ദുഃഖാകുലനായി.

Verse 20

मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः ॥ २० ॥

മൃഗക്കുഞ്ഞിനെ കൈക്കൊണ്ട് അവൻ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. ആ രാജാവ് ദിനംപ്രതി ആ കുഞ്ഞിനെ ശുശ്രൂഷിച്ച് പരിപാലിച്ചു.

Verse 21

पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यंतं तृणानि गहनेषु सः ॥ २१ ॥

ഹേ മുനേ! പോഷണം ലഭിച്ച് നിരന്തരം പരിപാലിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ അത് വളർന്നു. ആശ്രമപരിധിവരെ സഞ്ചരിച്ചു, കാട്ടുപൊതികളിൽ പുല്ല് മേയുകയും ചെയ്തു.

Verse 22

दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम् ॥ २२ ॥

അവൻ ദൂരെയായി പോയിട്ടും കടുവാഭയത്താൽ വീണ്ടും മടങ്ങി വന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു വളരെ ദൂരം ചെന്നാലും സായാഹ്നത്തിൽ വീണ്ടും ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരുമായിരുന്നു॥२२॥

Verse 23

पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजांतरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि ॥ २३ ॥

വീണ്ടും ഭരതന്റെ ആശ്രമപരിസരത്തിൽ—കുടിലുകൾക്കിടയിൽ—അവന്റെ മനസ്സ് ആ മൃഗത്തോടേയ്ക്ക് തന്നെ ആവർത്തിച്ച് തിരിഞ്ഞു; അത് ചിലപ്പോൾ ദൂരെയും ചിലപ്പോൾ സമീപവും സഞ്ചരിച്ചു॥২৩॥

Verse 24

आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबांधवः ॥ २४ ॥

ഹേ മുനേ, അവിടെ അവന്റെ മനസ്സ് അത്യന്തം ആസക്തമായി; എന്നാൽ അച്യുതനായ ഭഗവാനിൽ അങ്ങനെ ആയില്ല. രാജ്യംയും പുത്രനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ശേഷിച്ച ബന്ധുക്കളെയെല്ലാം വിട്ടിട്ടും, അക്ഷയനായ പരമേശ്വരനിൽ സമമായ ഭക്തി ഉറച്ചില്ല॥२४॥

Verse 25

ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः ॥ २५ ॥

അവൻ ആ മാൻകുഞ്ഞിനോടു ഉച്ചത്തിൽ മമത വളർത്തി ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു—“ചെന്നായകൾ തിന്നുകളഞ്ഞോ? കടുവകൾ പിടിച്ചോ? അല്ലെങ്കിൽ സിംഹം വീഴ്ത്തിയോ?”॥२५॥

Verse 26

चिरायमाणे निष्कांते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ २६ ॥

അവൻ ഏറെ വൈകിയും പുറത്തേക്ക് വരാതിരുന്നപ്പോൾ അവളുടെ മനസ്സിൽ—“അവനു എന്തെങ്കിലും സംഭവിച്ചോ?” എന്ന ചിന്ത ഉയർന്നു. ആ മൃഗം സ്നേഹാനന്ദത്തിൽ പ്രസന്നമുഖത്തോടെ അവളുടെ അരികിൽ തന്നെ നിന്നു॥২৬॥

Verse 27

समाधिभंगस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सोऽथ कालं चक्रे महीपतिः ॥ २७ ॥

അവന്റെ സമാധി ഭംഗപ്പെട്ടു; ‘എന്റെത്’ എന്ന മമത്വം മനസ്സിനെ വലിച്ചിഴച്ചു. കാലം മുന്നേറുമ്പോൾ ആ ഭൂപതി രാജാവും യഥാകാലം കാലാധീനനായി അന്ത്യം പ്രാപിച്ചു।

Verse 28

पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि ॥ २८ ॥

പിതാവ് പുത്രനെ സ്നേഹത്തോടെ നോക്കുന്നതുപോലെ അവൻ ആ മൃഗക്കുട്ടിയെ നോക്കി. ആ നിമിഷം അവന്‍ മാന്‍ മാത്രമേ കണ്ടുള്ളൂ; പ്രാണം വിടുമ്പോഴും മനസ് അതിലേയ്ക്ക് തന്നെ പതിഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 29

मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम ॥ २९ ॥

ഹേ മുനേ, അത്തരമൊരു ഭാവനയിൽ പതിഞ്ഞതിനാൽ അവൻ മാൻ ആയി. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, മുൻജന്മസ്മരണം ഉണ്ടായതിനാൽ അവൻ സംസാരബന്ധത്തിൽ വിറങ്ങലിച്ചു.

Verse 30

विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् ॥ ३० ॥

അവൻ വീണ്ടും മാതാവിനെ വിട്ട് ശാലഗ്രാമത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ ഉണങ്ങിയ പുല്ലും ഇലകളും ആഹാരമാക്കി സ്വയം പോഷണം ചെയ്ത് ജീവിച്ചു।

Verse 31

मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः ॥ ३१ ॥

മൃഗത്വത്തിന് കാരണമായ കർമ്മത്തിന് അവൻ പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്തു. അവിടെ ആ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുൻജന്മസ്മരണയുള്ള ദ്വിജനായി വീണ്ടും ജനിച്ചു।

Verse 32

सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३२ ॥

അവൻ സദാചാരികളായും ശുദ്ധ യാഗികളായും ഉള്ളവരുടെ ശ്രേഷ്ഠവും പവിത്രവുമായ കുലത്തിൽ ജനിച്ച്, സമസ്ത വിജ്ഞാനസമ്പന്നനായി, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അർത്ഥ-തത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി അറിഞ്ഞവൻ ആയിരുന്നു।

Verse 33

अपश्यत्स मुनिश्रेष्टः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने ॥ ३३ ॥

അപ്പോൾ ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ തന്റെ ആത്മാവിനെ പ്രകൃതിയെ അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്നതായി ദർശിച്ചു; ഓ മഹാമുനേ, ആത്മസാക്ഷാത്കാരജ്ഞാനത്താൽ ദ്വേഷാദി ക്ലേശങ്ങൾ അകന്നു പോയി।

Verse 34

सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम् ॥ ३४ ॥

ആ മഹാമതി എല്ലാ ജീവികളെയും അഭേദമായി ദർശിച്ചു; എങ്കിലും ഉപനയനസംസ്കാരം കഴിഞ്ഞിട്ടും ഗുരു ഉപദേശിച്ച ശ്രുതിയെ അദ്ദേഹം പഠിച്ചില്ല।

Verse 35

न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तोऽपि बहुशः किंचिज्जंड वाक्यमभाषत ॥ ३५ ॥

അവൻ വിധിക്കപ്പെട്ട കർമ്മങ്ങളിലേക്കു നോക്കിയില്ല, ശാസ്ത്രങ്ങളും സ്വീകരിച്ചില്ല; പലവട്ടം ഉപദേശിച്ചിട്ടും കുറച്ച് മന്ദവും അർത്ഥശൂന്യവുമായ വാക്കുകൾ മാത്രമേ പറഞ്ഞു।

Verse 36

तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनांबरधृङ् मुने ॥ ३६ ॥

അവന്റെ വാക്കുകളും സംസ്കാരഗുണമില്ലാത്തതും ഗ്രാമ്യമായ പ്രയോഗങ്ങൾ കലർന്നതുമായിരുന്നു; ഓ മുനേ, അവന്റെ രൂപവും അശ്രദ്ധമായതും മലിന വസ്ത്രധാരിയുമായിരുന്നതും ആകുന്നു।

Verse 37

क्लिन्नदंतांतरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ॥ ३७ ॥

പല്ലുകളുടെ ഇടവിടങ്ങളിൽ മലിനം ചേർന്ന് അശുചിയായി തോന്നുമ്പോൾ നഗരവാസികൾ എല്ലാവരും അവനെ അവഹേളിക്കുന്നു; കാരണം അത്തരം അപമാനം യോഗസിദ്ധിയും സമൃദ്ധിയും വലിയ നഷ്ടത്തിലാക്കുന്നു।

Verse 38

जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥ ३८ ॥

ജനങ്ങൾ അവഹേളിച്ചാലും യോഗി യോഗസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ സജ്ജന്മാർ പാലിക്കുന്ന ധർമ്മത്തെ ദൂഷിക്കാതെ യോഗി ആചരിക്കണം.

Verse 39

जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिंत्येत्थं महामतिः ॥ ३९ ॥

ജനങ്ങൾ അവനെ അവമാനിച്ച് കൂട്ടുകൂടലും ഒഴിവാക്കിയാലും, മഹാമതി ഹിരണ്യഗർഭൻ (ബ്രഹ്മാ) അരുളിച്ച ഉപദേശം ഇങ്ങനെ ചിന്തിക്കണം.

Verse 40

आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुंक्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान् ॥ ४० ॥

അവൻ ജനങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ തന്നെ ജഡനും ഉന്മത്തനും പോലെയാക്കി കാണിച്ചു; പിന്നെ അവൻ കഠിനാഹാരം—വേവിച്ച ധാന്യഗോളങ്ങൾ, ചീര, കാട്ടുപഴങ്ങൾ, ചിതറിയ കണങ്ങൾ—ഭക്ഷിച്ച് ജീവിച്ചു.

Verse 41

यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबांधवैः ॥ ४१ ॥

മനുഷ്യൻ നേടുന്ന ഏതു ധനവും കാലത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതാണ്; അത് തീർച്ചയായും പലരാൽ ഉപഭോഗിക്കപ്പെടുന്നു. പിതാവ് പരലോകഗതനായ ശേഷം അതേ ധനം സഹോദരന്മാർ, ബന്ധുസഹോദരന്മാർ, മറ്റു ബന്ധുക്കൾ എന്നിവരാൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 42

कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि ॥ ४२ ॥

വയൽപ്പണി മുതലായ കഠിനശ്രമത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെട്ട്, കഠിനവും നികൃഷ്ടവുമായ ആഹാരത്തിൽ പോഷിതനായ അവന്റെ അവയവങ്ങൾ വരണ്ടു ക്ഷീണിച്ചു; പ്രവൃത്തിയിൽ ജഡനും മന്ദനും ആയി.

Verse 43

सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ॥ ४३ ॥

അവൻ എല്ലാവർക്കും ഉപകാരപ്പെടുന്ന ദാസനായി; വേതനമായി ഭക്ഷണമാത്രം ലഭിച്ചു. എങ്കിലും അവൻ സംസ്കാരരഹിതനായി തന്നെ തുടരുകയും, ബ്രാഹ്മണസ്വഭാവമുള്ളവനായിട്ടും അനുചിതമായി പെരുമാറുകയും ചെയ്തു।

Verse 44

क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गंतुं कृतमतिर्द्विज ॥ ४४ ॥

ഹേ ദ്വിജാ! സൗവീരരാജ്യത്തിലെ ക്ഷത്താ അവനെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ (വിഷ്ടി) ചെയ്യാൻ യോഗ്യനെന്ന് കരുതി. രാജാവ് പല്ലക്കിൽ ഇരുന്ന് യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെടാൻ തീരുമാനിച്ചിരുന്നു।

Verse 45

बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति ॥ ४५ ॥

ഇക്ഷുമതീ നദീതീരത്ത് കപില ഋഷിയുടെ ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രമം ഉണ്ടായിരുന്നു. (അവൻ ചിന്തിച്ചു:) ‘ദുഃഖം നിറഞ്ഞ ഈ സംസാരചക്രത്തിൽ മനുഷ്യർക്കുള്ള യഥാർത്ഥ ശ്രേയസ് എന്ത്?’

Verse 46

प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ॥ ४६ ॥

മോക്ഷധർമ്മത്തിൽ നിപുണനായ കപിലനാമ മഹാമുനിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, ക്ഷത്തയുടെ വാക്കാൽ പ്രേരിതനായി അവൻ ആ പല്ലക്ക് വഹിച്ചു।

Verse 47

नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥ ४७ ॥

വിഷ്ടി എന്ന അശുഭപ്രഭാവം പിടിച്ച മനുഷ്യരിലും മറ്റുള്ളവരിലും, നടുവിൽ നിന്നിരുന്ന ആ മുനിയും, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, വിഷ്ടിയാൽ പിടിക്കപ്പെട്ടു—സകലജ്ഞാനത്തിന്റെയും ഏകപാത്രമായവൻ.

Verse 48

जातिस्मरोऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम् ॥ ४८ ॥

ജന്മസ്മരനായ അവൻ പാപക്ഷയം ആഗ്രഹിച്ചു അവളെ വിവാഹം ചെയ്തു. പിന്നെ ജഡനെന്നപോലെ മന്ദഗതിയിൽ അവിടെ തന്നെ നിന്നു, യುಗമാത്രം നോക്കി നിൽക്കുന്നവനായി തോന്നി.

Verse 49

कुर्वन्मतिमतां श्रेष्टस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमं शिबिकागतम् ॥ ४९ ॥

ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, മറ്റുള്ളവർ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് പോയി. അപ്പോൾ രാജാവ് ശിബികയുടെ അസമമായ ചലനം കണ്ടു ശ്രദ്ധിച്ചു.

Verse 50

किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् ॥ ५० ॥

അവൻ പറഞ്ഞു: “ഇതെന്ത്? ഹേ ശിബിക വഹിക്കുന്നവരേ, സമമായി നടക്കുക.” പിന്നെയും അതേപോലെ ശിബിക അസമമായി കുലുങ്ങുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ചിരിച്ചു.

Verse 51

नृपः किमेऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम् ॥ ५१ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു: “ഇതെന്ത്? നിങ്ങൾ വേറെയായി, തെറ്റായി പോകുന്നു.” ഭൂപതിയുടെ വാക്കുകൾ പലവട്ടം കേട്ട ശിബികവാഹകർ പറഞ്ഞു: “ഇവൻ പോകുന്നു,” എന്നു; പിന്നെ അവർ അത്യാഹിതമില്ലാതെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 52

राजोवाच । किं श्रांतोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे ॥ ५२ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ദൂരം ചെറുതായിട്ടും എന്റെ ശിബിക വഹിച്ച് നീ ക്ഷീണിച്ചോ? പരിശ്രമം സഹിക്കാനാവില്ലേ? നീ ബലവാനല്ലേ? നിന്നെ നോക്കുമ്പോൾ അങ്ങനെ തോന്നുന്നില്ല।

Verse 53

ब्राह्मण उवाच । नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रांतोऽस्मि न चायासो वोढान्योऽस्ति महीपते ॥ ५३ ॥

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ മദ്യപാനി അല്ല; നിങ്ങളുടെ ശിബിക വഹിക്കുന്നവനും അല്ല. ഞാൻ ക്ഷീണിച്ചിട്ടില്ല; എനിക്ക് പ്രയാസവും ഇല്ല, മഹാരാജാവേ. വഹിക്കുന്നവൻ മറ്റൊരാളാണ്।

Verse 54

राजोवाच । प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ ५४ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഇന്നും പ്രത്യക്ഷമായി കാണുന്നു; ശിബിക നിന്റെ മേൽ ഭാരമായിരിക്കുന്നു. ദേഹധാരികൾക്ക് ഭാരം വഹിക്കുമ്പോൾ ക്ഷീണവും ഭാരബോധവും തീർച്ചയായും ഉണ്ടാകും।

Verse 55

ब्राह्मण उवाच । प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ ५५ ॥

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഭൂപാ! നിങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ടതുതന്നെ പറയുക. ‘ബലവാൻ’ ‘അബലൻ’ എന്ന വിശേഷണങ്ങൾ പിന്നീടാണ്, ഗൗണഭേദമായി പറയേണ്ടത്।

Verse 56

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् श्रृणोतु वचनं मम ॥ ५६ ॥

‘ശിബിക നീ വഹിച്ചതാണ്’ എന്ന ധാരണ ഇന്നും നിനക്കുള്ളിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അത് അസത്യമാണ്. ഈ കാര്യത്തിൽ എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക।

Verse 57

भूमौ पादयुगं चाथ जंघे पादद्वये स्थिते । ऊरु जंघाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ ५७ ॥

ഭൂമിയിൽ പാദയുഗം സ്ഥാപിതം; ആ രണ്ടു പാദങ്ങളിൽ ജംഘകൾ നിലകൊള്ളുന്നു. ജംഘാദ്വയത്തിൽ ഊരു നിലനിൽക്കുന്നു; അവയുടെ ആധാരം ഉദരം (ധടം) ആകുന്നു.

Verse 58

वक्षस्थलं तथा बाहू स्कंधौ चोदरसंस्थितौ । स्कंधाश्रितयें शिबिका ममाधारोऽत्र किंकृतः ॥ ५८ ॥

വക്ഷസ്ഥലം, ബാഹുക്കൾ, സ്കന്ധങ്ങൾ—ഇവ എല്ലാം ഉദരത്തിൽ സ്ഥാപിതം. ഈ ശിബിക സ്കന്ധങ്ങളിൽ ആശ്രിതം; എന്നാൽ ഇവിടെ ‘ഞാൻ’ എന്നതിനാധാരം എന്ത്, യഥാർത്ഥത്തിൽ വഹിക്കപ്പെടുന്നത് ആരാണ്?

Verse 59

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा ॥ ५९ ॥

ശിബികയിൽ ഇരിക്കുന്ന ഈ ദേഹത്തെ ‘നീ’ എന്നു തിരിച്ചറിയുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടെയും ‘നീ അവിടെ, ഞാൻ ഇവിടെ’ എന്നു പറയാം; എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യം അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്.

Verse 60

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम् ॥ ६० ॥

ഹേ പാർത്ഥിവാ! ഞാൻ, നീ, മറ്റുള്ളവർ—വൃക്ഷാദി സ്ഥിരജീവികളും ഉൾപ്പെടെ—ഈ സമസ്ത ഭൂതസമൂഹം ഗുണപ്രവാഹത്തിൽ പതിച്ച് മാറ്റത്തിലേക്ക് ഒഴുകിപ്പോകുന്നു.

Verse 61

कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जंतुषु ॥ ६१ ॥

ഹേ ഭൂമിപതേ! സത്ത്വാദി ഗുണങ്ങൾ പോലും കർമവശത്തിലാണ്. അവിദ്യയിൽ നിന്നു കർമം സഞ്ചിതമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് ആ കർമം എല്ലാ ജന്തുക്കളിലും ഒഴിവില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 62

आत्मा शुद्धोऽक्षरः शांतो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजंतुषु ॥ ६२ ॥

ആത്മാവ് ശുദ്ധനും അക്ഷയനും ശാന്തനും ആകുന്നു; നിർഗുണനും പ്രകൃതിയെ അതിക്രമിച്ചവനും. സകല ജീവികളിലും നിലകൊള്ളുന്ന ആ ഏകാത്മാവിന് വർദ്ധനയുമില്ല, ക്ഷയവും ഇല്ല.

Verse 63

यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ ६३ ॥

ഹേ രാജാവേ! അവനു വർദ്ധനയുമില്ല, ക്ഷയവും ഇല്ല; എന്നിട്ടും നീ ബാലിശനാണ്. ഏതു യുക്തിയാൽ നീ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു?

Verse 64

भूपादजंघाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कंधे तदा भारः समस्त्वया ॥ ६४ ॥

ഈ ശിബിക ഭൂമിയിൽ—പാദം, കാൽ, അര, തുട, ഉദരം മുതലായവയിൽ—ആശ്രയിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ പലരുടെയും താങ്ങുണ്ട്; എന്നാൽ അത് നിന്റെ തോളിൽ വെക്കുമ്പോൾ മുഴുവൻ ഭാരവും നീയേ വഹിക്കുന്നു.

Verse 65

तथान्यजंतुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसंभवोऽपि च ॥ ६५ ॥

ഹേ ഭൂപാ! അതുപോലെ ഈ ശിബികയും അതിനെ വഹിക്കുന്നതും മറ്റുജീവികളുടെ പ്രവർത്തനമേ. പർവ്വതം, വൃക്ഷം, ഗൃഹം മുതലായവയിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നതും ഭൂമിയിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 66

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया ॥ ६६ ॥

ഹേ നൃപാ! മനുഷ്യന്റെ വേറിട്ടത്വബോധം പ്രാകൃതകരണങ്ങളാൽ എങ്ങനെ ജനിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ‘അത്യന്തം മഹാഭാരം’ എന്നതും ധാരണ മാത്രമാണ്. പറയുക, ഹേ രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ ഏത് ഭാരമാണ് ഞാൻ വഹിക്കേണ്ടത്?

Verse 67

यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ॥ ६७ ॥

ഈ ശിബിക ഏതു ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്നാണോ നിർമ്മിതമായത്, അതേ ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ജീവസമൂഹവും രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നിങ്ങളുടെ ഉപദേശത്താൽ സമതാദർശനത്തിലൂടെ ഈ സമസ്ത ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എന്റെ ബോധം ദൃഢമായി.

Verse 68

सनंदन उवाच । एवमुक्त्वाऽभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सोऽपि राजाऽवतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ ६८ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ ബ്രാഹ്മണൻ മൗനിയായിത്തീർന്ന് ശിബിക വഹിച്ചുകൊണ്ടേയിരുന്നു. രാജാവും വേഗത്തിൽ നിലത്തിറങ്ങി ഓടിച്ചെന്ന് അവന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു.

Verse 69

राजोवाच । भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः ॥ ६९ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു: ഹേ ഹേ! ശിബിക താഴെ വെച്ച് എനിക്കു പ്രസാദം ചെയ്യുക, ഹേ ദ്വിജ. പറയുക—ഇവിടെ ഈ ദീനവേഷം ധരിച്ചു നിൽക്കുന്ന നിങ്ങൾ ആരാണ്?

Verse 70

यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ ७० ॥

ഹേ വിജ്ഞാനിയേ, നിങ്ങൾ ആരാണ്, ഭവാനിയുടെ സന്താനം ആരാണ്, നിങ്ങളുടെ വരവിന്റെ കാരണം എന്താണ്—ഇതെല്ലാം എനിക്കു പറയുക; കാരണം ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ ശ്രവിക്കാൻ ആകാംക്ഷയോടെ ഇരിക്കുന്നു.

Verse 71

ब्राह्मण उवाच । श्रूयतां कोऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ ७१ ॥

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു: കേൾക്കുക. ഹേ രാജാവേ, ‘ഞാൻ ആരാണ്’ എന്ന് അങ്ങനെ പറയാൻ സാധ്യമല്ല. എല്ലായിടത്തും വരവും പോക്കും ഏതോ ഒരു പ്രയോജനനിമിത്തം കൊണ്ടുതന്നെയാണ്.

Verse 72

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जंतुर्देहादिमृच्छति ॥ ७२ ॥

സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ അനുഭവം തന്നെയാണ് ദേഹാദി നിലകളുടെ പ്രാപ്തിക്കു കാരണം. ധർമ്മാധർമ്മജന്യ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കാനായി ജീവൻ ദേഹാദികളെ പ്രാപിക്കുന്നു॥७२॥

Verse 73

सर्वस्यैव हि भूपाल जंतोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ ७३ ॥

ഭൂപാലാ! എല്ലായിടത്തും എല്ലാ ജീവികൾക്കും കാരണം ധർമ്മവും അധർമ്മവും തന്നെയാണ്. അതിനാൽ വേറൊരു ‘കാരണം’ എവിടെ നിന്നാണ് ചോദിക്കേണ്ടത്?॥७३॥

Verse 74

राजोवाच । धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहांतरागमः ॥ ७४ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ധർമ്മവും അധർമ്മവും തന്നെയാണ് എല്ലാ കർമ്മങ്ങളുടെയും ഫലങ്ങളുടെയും കാരണം എന്നതിൽ സംശയമില്ല; അനുഭവത്തിനായിട്ടാണ് ജീവൻ ഒരു ദേഹത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ദേഹത്തിലേക്ക് പോകുന്നത്॥७४॥

Verse 75

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते ॥ ७५ ॥

നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ‘ഞാൻ ആരാണ്?’ എന്ന ആത്മവിചാരം യഥാർത്ഥത്തിൽ പറയാനും പൂർണ്ണമായി കേൾക്കാനും കഴിയാത്തതാണ്; എങ്കിലും അതിനെ പിന്തുടരാനുള്ള ആഗ്രഹം എനിൽ ഉണർന്നു॥७५॥

Verse 76

योऽस्ति योऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विजा ॥ ७६ ॥

ബ്രാഹ്മണാ! ‘ആരുണ്ട്’ ‘ആരാണ് ഞാൻ’ എന്ന തത്ത്വം വാക്കുകളിൽ പറയാൻ കഴിയില്ല. ദ്വിജന്മാരേ! ആത്മാവിനോടു മാത്രം ‘ഞാൻ’ എന്ന പദം പ്രയോഗിക്കുന്നത് ദോഷമല്ല॥७६॥

Verse 77

ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः ॥ ७७ ॥

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു— ‘ഞാൻ ശബ്ദം’ എന്നു പറയുന്നത് ദോഷകരം; ആത്മാവിൽ അതുപോലെ അല്ല. അനാത്മയിൽ ആത്മജ്ഞാനം ആരോപിക്കുന്നത് ദോഷം; ‘ശബ്ദം’ ശ്രുതിയിൽ അംഗീകരിച്ച ഒരു ലക്ഷണ-സഞ്ജ്ഞ മാത്രമാണ്.

Verse 78

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दंतौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ ७८ ॥

ഹേ നൃപാ! നാവ് ‘ഞാൻ സംസാരിക്കുന്നു’ എന്നു പറയുന്നു; പല്ലുകളും അധരങ്ങളും താലുവും കൂടെ സഹായിക്കുന്നു. എങ്കിലും ‘ഞാൻ’ എന്ന അഭിമാനം നാവിലൂടെ തന്നെയാണ് പ്രകടമാകുന്നത്; ഇവയൊക്കെയും വാക്ക് ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള സഹായക കാരണങ്ങൾ മാത്രം.

Verse 79

किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते ॥ ७९ ॥

അവൾ കാരണങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച് എന്തിന് പറയണം? വാക്ക് തന്നെ സ്വയം ‘ഞാൻ വാക്ക്’ എന്നു പറയുന്നു. എങ്കിലും ‘ഞാൻ വാക്ക്’ എന്നു ഇങ്ങനെ പറയുന്നത് യുക്തമല്ല.

Verse 80

पिंडः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ॥ ८० ॥

ഹേ രാജൻ! തല, കൈകൾ മുതലായ ലക്ഷണങ്ങളുള്ള ഈ ദേഹപിണ്ഡം പുരുഷൻ (ആത്മാവ്) മുതൽ വേറെയാണ്; അപ്പോൾ ‘ഞാൻ’ എന്ന സംജ്ഞയെ ഇതിൽ എവിടെ യുക്തമായി ചേർക്കാം?

Verse 81

यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहोऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते ॥ ८१ ॥

ഹേ പാർത്ഥിവസത്തമാ! എന്നേക്കാൾ ഉന്നതനായ ആരെങ്കിലും ഉണ്ടെങ്കിൽ മറ്റുള്ളവർ ഇങ്ങനെ പറയാം; എന്നാൽ ‘ഞാൻ ഈ ദേഹം അല്ല’ എന്ന വാക്ക് മറ്റൊരാൾ പറയുന്നത് യുക്തമല്ല.

Verse 82

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ ८२ ॥

സകല ദേഹങ്ങളിലും ഒരേയൊരു പുരുഷൻ (ആത്മാവ്) വസിക്കുന്നു എന്ന ബോധം ഉദിക്കുമ്പോൾ, “നീ ആരാണ്, ഞാൻ ആരാണ്” എന്ന വാക്കുകൾ അർത്ഥശൂന്യമാകുന്നു।

Verse 83

त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ ८३ ॥

നീ രാജാവാണ്, ഇത് ശിബിക (പല്ലക്ക്), ഞങ്ങൾ അതിന്റെ വഹകർ—മുന്നിൽ നടന്ന് ചുമക്കുന്നവർ; എങ്കിലും നിന്റെ ഈ ‘രാജത്വം’ സത്യസത്തയല്ല, അതിനാൽ പരമാർത്ഥത്തിൽ നീ രാജാവെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നില്ല।

Verse 84

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ ८४ ॥

വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് ദാരു (മരം) ലഭിച്ചു; ആ ദാരുവിൽ നിന്നാണ് ഈ ശിബിക (പല്ലക്ക്) നിർമ്മിച്ചത്, അതിൽ നീ ഇരിക്കുന്നു. ഹേ നൃപാ, ഇനി അതിന് ‘വൃക്ഷം’ എന്ന പേരെവിടെ, ‘ദാരു’ എന്ന പേരെവിടെ?

Verse 85

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ ८५ ॥

ഹേ മഹാരാജാ, നീ വൃക്ഷത്തിൽ കയറി ഇരിക്കുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ നിന്നെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുകയില്ല; നീ ശിബികയിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും നിന്നെ ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്നവനെന്നപോലെ ആരും വിളിക്കുകയില്ല।

Verse 86

शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्टानन्ददाशिबिका त्वया ॥ ८६ ॥

ഈ ശിബിക (പല്ലക്ക്) മരക്കഷണങ്ങളുടെ കൂട്ടം മാത്രമാണ്, ‘ശിബിക’ എന്ന പേരിനായി ക്രമപ്പെടുത്തിയതു; ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ, നീ ഇതിനെ പരിശോധിക്ക—വിവേകം ഉണർത്തി ബോധവും ആനന്ദവും നൽകും।

Verse 87

एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ ८७ ॥

അതുപോലെ കുടയും അതിന്റെ ശലാകകളും വേറെയാണെന്ന ധാരണ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കണം. “കുട എവിടെ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്?”—ഈ ന്യായം നിനക്കും എനിക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്.

Verse 88

पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुंजरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ ८८ ॥

പുരുഷൻ-സ്ത്രീ, പശു-ആട്-കുതിര, ആന-പക്ഷി-മരം—ഇവ ലോകത്തിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള നാമങ്ങൾ ദേഹങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചവയാണ്; ഇവ കർമ്മഹേതുക്കളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതെന്ന് അറിയണം.

Verse 89

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ ८९ ॥

ആത്മാവ് സത്യത്തിൽ ദേവനും അല്ല, മനുഷ്യനും അല്ല, മൃഗവും അല്ല, വൃക്ഷവും അല്ല. രാജാവേ, ഇവ ശരീരാകൃതിയിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ മാത്രം; കർമ്മയോനിയിൽ നിന്നു ജനിച്ചവ.

Verse 90

वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम् ॥ ९० ॥

ലോകം ‘രാജാവ്’ എന്നു യഥാർത്ഥ വസ്തുവായി കരുതുന്നതും, ‘രാജാവും ഭടന്മാരും’ എന്ന ഘടനയായി കാണുന്നതും, ഇങ്ങനെ ‘ഭരണാധികാരി’ എന്നു വിചാരിക്കുന്നതെല്ലാം—പരമസത്യം അല്ല; അത് കൽപ്പനാമയം.

Verse 91

यस्तु कालांतरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ ९१ ॥

എന്നാൽ കാലാന്തരത്തിൽ ‘നശിച്ചു’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്—പരിണാമം മുതലായവയിൽ നിന്നു ജനിച്ചതായി—രാജാവേ, ആ വസ്തു യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ്?

Verse 92

त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम् ॥ ९२ ॥

നീ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളുടെയും രാജാവാണ്; പിതാവിന് മകൻ, ശത്രുവിന് ശത്രു. ഭാര്യയ്ക്ക് ഭർത്താവ്, മകനിന് പിതാവ്. ഹേ ഭൂപാ, നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരാണ്? ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു.

Verse 93

त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते ॥ ९३ ॥

നിന്റെ ഈ തല എന്ത്? സത്യത്തിൽ നിന്റെ ‘തല’ തന്നെയെന്ത്—അതുപോലെ നിന്റെ ഉദരം എന്ത്? ഈ പാദാദി അവയവങ്ങൾ എന്ത്? ഹേ മഹീപതേ, നിനക്കു യഥാർത്ഥത്തിൽ ‘നിന്റെത്’ എന്തുണ്ട്?

Verse 94

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिंतय पार्थिव ॥ ९४ ॥

ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളെയും അവയുടെ ഘടകങ്ങളെയും വിട്ട് നീ വേറിട്ടു, സ്വതന്ത്രമായി നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ ഹേ പാർത്ഥിവാ, ‘ഞാൻ ആര്?’ എന്ന അന്വേഷണത്തിൽ നിപുണനായി ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കു.

Verse 95

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम् ॥ ९५ ॥

തത്ത്വം ഇങ്ങനെ സ്ഥാപിതമായാൽ, ഹേ നൃപതേ, ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന ഭാവം എങ്ങനെ നിലനിർത്താം? അത് വേറിട്ട വ്യക്തിപരമായ ശ്രമംകൊണ്ട് സൃഷ്ടിച്ച് നിലനിർത്തേണ്ടതെന്നപോലെ എങ്ങനെ?