Adhyaya 3
Role-Allocation in Virāṭa’s Court: Nakula, Sahadeva, and Draupadī’s Concealment
Upa-parva: Ajñātavāsa-praveśa (Disguise Planning in Virāṭa’s Court)
Chapter 3 records a planning dialogue centered on concealment logistics during ajñātavāsa. Yudhiṣṭhira questions Nakula’s intended conduct in Virāṭa’s city, noting his refinement and visibility; Nakula replies that he will serve as Virāṭa’s aśvabandha (horse-attendant/trainer) under the name Granthika, emphasizing proficiency in horse-training and equine care. Yudhiṣṭhira similarly asks Sahadeva how he will remain hidden; Sahadeva states he will be Virāṭa’s gosaṃkhyātā (cattle enumerator/administrator), also acting as restrainer and milker, known as Tantipāla, and details expertise in cattle traits, auspicious marks, and breeding lore. The chapter then turns to Draupadī: Yudhiṣṭhira expresses concern for her safety and suitability for labor; Draupadī answers that she will present herself as a sairandhrī skilled in hairdressing/attendant work, seek placement with Queen Sudeṣṇā, and rely on royal protection. The thematic core is competence-based role selection, controlled self-presentation, and ethical concealment as a disciplined practice.
Chapter Arc: अर्जुन अपनी बात कहकर मौन हो जाते हैं; अब अज्ञातवास की सबसे नाज़ुक योजना—किस रूप में विराटनगर में प्रवेश किया जाए—युधिष्ठिर के नेतृत्व में आगे बढ़ती है। → नकुल अपना वेश और कार्य निश्चित करते हैं—विराट के अश्वशाला में अश्वबन्ध (घोड़ों को साधने/पालने वाला) बनकर रहेंगे और पूछे जाने पर अपने कौशल का विश्वसनीय उत्तर देंगे। इसके साथ ही युधिष्ठिर का ध्यान द्रौपदी की सुरक्षा पर टिक जाता है: सुकुमारी, नवयौवना, राजकुमारी—अज्ञातवास की कठोरता और पुरुषों की दृष्टि के बीच वह कैसे सुरक्षित रहेगी? → द्रौपदी स्वयं अपना उपाय घोषित करती है—वह सुदेष्णा (विराट की रानी) की सेवा में रहकर संरक्षण पाएगी, और आवश्यकता पड़ने पर अपनी रक्षा स्वयं करने का संकल्प भी व्यक्त करती है। → युधिष्ठिर द्रौपदी की बुद्धि और साध्वी-व्रत की प्रशंसा करते हैं, पर साथ ही सावधानी का आदेश देते हैं—ऐसा आचरण कि शत्रु पहचान न सकें और पापी विरोधी सुखी होकर फिर सिर न उठा सकें। → योजना बन गई है, पर विराटनगर में प्रवेश के बाद—विशेषतः द्रौपदी के प्रति दरबार की दृष्टि और संभावित अपमान—किस रूप में संकट बनकर उभरेगा, यह अनकहा भय अगले अध्यायों में लटकता रहता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्माभारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वमें युधिष्ठटिर आदिकी मन्त्रणाविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ ॥/ २ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३३ “लोक हैं।) हि 8 मो (0) है 7 7 $. पुरोगु कहते हैं वायुको
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— “ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, പുരുഷപ്രവീരനും ധർമ്മധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ അർജുനൻ മൗനമായി. തുടർന്ന് രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ വീണ്ടും മറ്റൊരു സഹോദരനോട് സംസാരിച്ചു; അവരുടെ ആലോചന തുടർന്നു.”
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ तथा पुरुषोंमें महान् वीर अर्जुन इस प्रकार कहकर चुप हो गये। तब राजा युधिष्छिर पुन: दूसरे भाईसे बोले ।।
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— “നകുലാ, പ്രിയ സഹോദരാ, നീ അവിടെ ആ നൃപന്റെ രാജ്യത്തിൽ ഏത് ജോലി ചെയ്ത് വസിക്കും? ആ കര്മ്മം എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറയുക. നീ സുകുമാരനും ശൂരനും ആകുന്നു—കാണാൻ മനോഹരൻ, സുഖത്തിന് യോജ്യനെന്നപോലെ.”
Verse 3
नकुल उवाच अश्वबन्धो भविष्यामि विराटनूपतेरहम् । सर्वथा ज्ञानसम्पन्न: कुशल: परिरक्षणे
നകുലൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഞാൻ വിരാടനൃപതിയുടെ അടുക്കൽ അശ്വബന്ധനായി (കുതിരകളെ വശപ്പെടുത്തി നിയന്ത്രിച്ചു നോക്കുന്നവൻ) താമസിക്കും. അശ്വവിദ്യയിൽ ഞാൻ സമ്പൂർണ്ണജ്ഞാനസമ്പന്നൻ; കുതിരകളുടെ രക്ഷയും പരിപാലനവും ചെയ്യുന്നതിൽ നിപുണൻ.
Verse 4
ग्रन्थिको नाम नाम्नाहं कर्मतत् सुप्रियं मम । कुशलो>थस्म्यश्वशिक्षायां तथैवाश्वचिकित्सने | प्रियाश्न॒ सततं मे5श्वा: कुरुराज यथा तव
ഞാൻ രാജസഭയിൽ ‘ഗ്രന്ഥിക’ എന്ന പേരിൽ തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്തും. കുതിരകളെ പരിചരിക്കുന്ന ജോലി എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമാണ്. അവയ്ക്ക് വിവിധ നടപ്പുകൾ പരിശീലിപ്പിക്കുന്നതിലും, അവയുടെ രോഗങ്ങൾക്ക് ചികിത്സ നൽകുന്നതിലും ഞാൻ നിപുണൻ. ഹേ കുരുരാജാ! നിനക്കുപോലെ എനിക്കും കുതിരകൾ സദാ പ്രിയമാണ്.
Verse 5
ये मामामन्त्रयिष्यन्ति विराटनगरे जना: । तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यहं यथा
വിരാടനഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ എന്നോട് ചോദിച്ചാൽ, ഞാൻ അവരോട് ഇങ്ങനെ പറയും—“താതാ, മുമ്പ് പാണ്ഡുനന്ദനനായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ എന്നെ അശ്വാധ്യക്ഷനായി നിയമിച്ചിരുന്നു.” രാജാവേ! അവിടെ ഞാൻ എങ്ങനെ പെരുമാറുമെന്നത് ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; വിരാടന്റെ നഗരത്തിൽ എന്റെ തിരിച്ചറിയൽ മറച്ച്, അതനുസരിച്ച് എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കും.
Verse 6
पाण्डवेन पुरा तात अश्वेष्वधिकृत: पुरा । विराटनगरे छन्नश्षरिष्यामि महीपते
“താതാ, മുമ്പ് പാണ്ഡവൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) എന്നെ കുതിരകളുടെ കാര്യത്തിൽ അധികാരിയായി നിയമിച്ചിരുന്നു. ഭൂപതേ! ഞാൻ വിരാടനഗരത്തിൽ വേഷം മറച്ച് സഞ്ചരിക്കും.”
Verse 7
युधिछिर उवाच सहदेव कथं तस्य समीपे विहरिष्यसि । किं वा त्वं कर्म कुर्वाण: प्रच्छन्नो विहरिष्यसि
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—സഹദേവാ! നീ അവന്റെ (വിരാടരാജാവിന്റെ) സമീപത്ത് എങ്ങനെ താമസിക്കും? ഏത് ജോലി ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് നീ മറഞ്ഞ നിലയിൽ അവിടെ വസിക്കുക?
Verse 8
सहदेव उवाच गोसंख्याता भविष्यामि विराटस्य महीपते: । प्रतिषेद्धा च दोग्धा च संख्याने कुशलो गवाम्
സഹദേവൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഞാൻ വിരാടരാജന്റെ പക്കൽ പശുക്കളെ എണ്ണി കണക്കു പരിശോധിക്കുന്ന ഗോസംഖ്യാതനായി സേവിക്കും. കൂട്ടത്തെ നിയന്ത്രിക്കുക, പാൽ കറക്കുക, പശുക്കളെ എണ്ണുക, കൃത്യമായി തിരിച്ചറിയുക—ഇവയിൽ ഞാൻ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ.
Verse 9
तन्तिपाल इति ख्यातो नाम्नाहं विदितस्त्वथ । निपुणं च चरिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वर:
സഹദേവൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഞാൻ ‘തന്തിപാല’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാകും; ആ പേരിലൂടെയാണ് എല്ലാവരും എന്നെ അറിയുക. എന്റെ യഥാർത്ഥ തിരിച്ചറിയൽ മറച്ച് ഞാൻ അത്യന്തം നൈപുണ്യത്തോടെ അവിടെ സഞ്ചരിക്കും; അതിനാൽ എന്നെക്കുറിച്ചുള്ള നിങ്ങളുടെ മനസ്സിലെ ജ്വരമായ ആശങ്ക അകലട്ടെ.
Verse 10
(अरोगा बहुला: पुष्टा: क्षीरवत्यो बहुप्रजा: । निष्पन्नस त्त्वा: सुभृता व्यपेतज्वरकिल्बिषा: ।।
സഹദേവൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! എന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ വിരാടരാജന്റെ പശുക്കളും കുതിരകളും ആരോഗ്യവാന്മാരായി, എണ്ണത്തിൽ ധാരാളമായി, ഹൃഷ്ടപുഷ്ടമായി, ക്ഷീരസമൃദ്ധമായി, സന്തതിയിൽ വർദ്ധിച്ചവയായി ഇരിക്കും. യഥാവിധി പരിചരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവ രോഗരൂപ കലുഷവും ജ്വരബാധയും വിട്ടുനിൽക്കും; കള്ളന്മാരുടെ ഭയം അകലും; വ്യാധികളും പുലി മുതലായ ക്രൂരമൃഗങ്ങളുടെ അപകടങ്ങളും അവയെ സമീപിക്കുകയില്ല. അവ നിർഭയമായി, സുഖമായി, നിരാമയമായി ഇരിക്കും, നൃപാ! കൂടാതെ ജനാധിപതേ, മുമ്പ് നിങ്ങൾ തന്നെ എന്നെ നിരന്തരം ഗോപാലനായി നിയോഗിച്ചിരുന്നു; ആ പ്രവർത്തിയിലെ എന്റെ മുഴുവൻ പ്രാവീണ്യം നിങ്ങൾക്കറിയാം.
Verse 11
लक्षणं चरितं चापि गवां यच्चापि मड़लम् । तत् सर्व मे सुविदितमन्यच्चापि महीपते
സഹദേവൻ പറഞ്ഞു—മഹീപതേ! പശുക്കളുടെ ലക്ഷണങ്ങളും സ്വഭാവ-ചരിത്രവും മംഗലസൂചക അടയാളങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം എനിക്ക് നന്നായി അറിയാം; ഇതുകൂടാതെ മറ്റും പല കാര്യങ്ങളും ഞാൻ അറിയുന്നു, രാജാവേ.
Verse 12
वृषभानपि जानामि राजन् पूजितलक्षणान् | येषां मूत्रमुपाप्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते
സഹദേവൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! പൂജ്യവും പ്രശംസിതവുമായ ലക്ഷണങ്ങളുള്ള കാളകളെയും ഞാൻ അറിയുന്നു. അവരുടെ മൂത്രത്തിന്റെ സ്പർശമോ ഗന്ധമോ മാത്രത്താൽ പോലും, എന്നു പറയുന്നു, വന്ധ്യസ്ത്രീയും ഗർഭം ധരിച്ചു പ്രസവിക്കുന്നു.
Verse 13
सो5हमेवं चरिष्यामि प्रीतिरत्र हि मे सदा । नच मां वेत्स्यते कश्चित् तोषयिष्ये च पार्थिवम्
ഇങ്ങനെ ഞാൻ പശുക്കളുടെ സേവയിൽ ജീവിക്കും. ഈ പ്രവൃത്തി എനിക്ക് എപ്പോഴും പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്. അവിടെ ആരും എന്നെ തിരിച്ചറിയുകയില്ല; എന്റെ സേവനത്തിലൂടെ ഞാൻ വിരാടരാജാവിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കും.
Verse 14
युधिछिर उवाच इयं हि नः प्रिया भार्या प्राणेभ्योडपि गरीयसी । मातेव परिपाल्या च पूज्या ज्येछ्रेव च स्वसा
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഈ ദ്രുപദകുമാരി കൃഷ്ണാ ഞങ്ങളുടെ പ്രിയഭാര്യയാണ്; പ്രാണങ്ങളെക്കാളും വിലപ്പെട്ടവൾ. അമ്മയെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതും, മൂത്ത സഹോദരിയെപ്പോലെ ആദരിക്കേണ്ടതുമാണ്.
Verse 15
केन सम द्रौपदी कृष्णा कर्मणा विचरिष्यति । न हि किज्चिद् विजानाति कर्म कर्तु यथा स्त्रिय:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ദ്രൗപദി കൃഷ്ണാ അവിടെ ഏതു ജോലിയാൽ ജീവിക്കും? സാധാരണ സ്ത്രീകളെപ്പോലെ ഒരു പ്രവൃത്തിയും അവൾക്കറിയില്ല; പിന്നെ അവിടെ ഏതു തൊഴിൽ ആശ്രയിച്ച് താമസിക്കും?
Verse 16
सुकुमारी च बाला च राजपुत्री यशस्विनी । पतिव्रता महाभागा कथं नु विचरिष्यति
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—അവൾ അതിസുകുമാരിയാണ്; ഇനിയും ബാലിക. യശസ്സുള്ള രാജകുമാരിയാണ്. പതിര്വ്രതയും മഹാഭാഗ്യവതിയും ആയ അവൾ വിരാടനഗരത്തിൽ എങ്ങനെ ജീവിച്ച് സഞ്ചരിക്കും?
Verse 17
माल्यगन्धानलड्कारान् वस्त्राणि विविधानि च । एतान्येवाभिजानाति यतो जाता हि भामिनी
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഈ ഭാമിനി ജനിച്ച നാൾ മുതൽ മാലകൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ആഭരണങ്ങൾ, നാനാവിധ വസ്ത്രങ്ങൾ—ഇവയേ മാത്രം അറിഞ്ഞിട്ടുള്ളൂ; കഷ്ടത അവൾ ഒരിക്കലും അനുഭവിച്ചിട്ടില്ല.
Verse 18
द्रौपहयुवाच सैरन्ध्र्यो रक्षिता लोके भुजिष्या: सन्ति भारत । नैवमन्या: स्त्रियो यान्ति इति लोकस्य निश्चय: ।।
ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഈ ലോകത്തിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ ഗൃഹാശ്രയത്തിൽ പാർത്തു, നൈപുണ്യമുള്ള സേവാകർമങ്ങളാൽ ജീവിക്കുന്ന സ്ത്രീകൾ പലരുണ്ട്; സ്വന്തം സദാചാരത്താൽ തന്നെ അവർ സുരക്ഷിതരെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. അവരെ ‘സൈരന്ധ്രീ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. സൈരന്ധ്രീയെ ഒഴികെ മറ്റു സ്ത്രീകൾ ഇങ്ങനെ പുറത്ത് യാത്രചെയ്യാറില്ല എന്നതാണ് ലോകത്തിന്റെ ഉറച്ച നിശ്ചയം. അതിനാൽ സൈരന്ധ്രീ വേഷത്തിൽ ഞാൻ തിരിച്ചറിയപ്പെടുകയില്ല. ഞാൻ ‘സൈരന്ധ്രീ’ എന്നു പറഞ്ഞ് തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്തും; മുടി അലങ്കരിക്കൽ, വേണി-രചന മുതലായ കേശകാര്യങ്ങളിൽ ഞാൻ പ്രാവീണ്യമുള്ളവളാണ്.
Verse 19
युधिष्ठिरस्य गेहे वै द्रौपद्या: परिचारिका । उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टा राज्ञा च भारत
ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! രാജാവ് എന്നോട് ചോദിച്ചാൽ ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറയും—“ഞാൻ രാജാ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ദ്രൗപദിയുടെ പരിചാരികയായി പാർത്തിട്ടുണ്ട്.”
Verse 20
आत्मगुप्ता चरिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि
ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു—നീ എന്നോട് ചോദിക്കുന്നതുപോലെ, ഞാൻ എന്നെ മറച്ചു ജീവിക്കും; എന്റെ രക്ഷ ഞാൻ തന്നേ ചെയ്യും.
Verse 21
सुदेष्णां प्रत्युपस्थास्ये राजभार्या यशस्विनीम् । सा रक्षिष्यति मां प्राप्तां मा भूत् ते दु:खमीदृशम्
ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു—ഞാൻ യശസ്സുള്ള രാജഭാര്യ സുദേഷ്ണയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു സേവിച്ചു നിൽക്കും. എന്നെ ശരണാഗതയായി അറിഞ്ഞ് അവൾ എന്നെ അടുത്തുവെച്ചു കാക്കും; അതിനാൽ നിന്റെ മനസ്സിൽ ഇത്തരമൊരു ദുഃഖം ഉയരേണ്ടതില്ല.
Verse 22
युधिछिर उवाच कल्याणं भाषसे कृष्णे कुले जातासि भामिनि । न पापमभिजानासि साध्वी साधुव्रते स्थिता
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൃഷ്ണേ! നീ പറയുന്നത് കല്യാണകരവും മംഗളകരവും ആയ വചനങ്ങളാണ്; മഹത്തായ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവൾക്കത് യുക്തം തന്നേ. ഹേ ഭാമിനി! പാപം എന്നതിന്റെ ലേശമാത്രം പോലും നീ അറിയുന്നില്ല; നീ സാധ്വി, സദ്വ്രതങ്ങളിൽ സ്ഥിരയായവൾ.
Verse 23
यथा न दुर्ह्वद: पापा भवन्ति सुखिन: पुनः । कुर्यास्तत् त्वं हि कल्याणि लक्षयेयुर्न ते तथा
ഹേ കല്യാണി! ആ പാപികളായ ശത്രുക്കൾ വീണ്ടും സുഖത്തോടെയും നിർഭയത്തോടെയും ഇരിക്കാനുള്ള അവസരം ലഭിക്കാതിരിക്കുവാൻ നീ അങ്ങനെ പെരുമാറുക; ഏതുവിധത്തിലും അവർ നിന്നെ തിരിച്ചറിയാതിരിക്കട്ടെ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to remain truthful to one’s dharma and exile-terms while adopting assumed identities—choosing concealment without collapsing into deception that endangers others or violates the covenant’s intent.
Competence and restraint can ethically stabilize crisis: aligning one’s role with real skill, limiting self-display, and seeking lawful protection are presented as disciplined means of preserving dharma under constraint.
No explicit phalaśruti occurs in the given passage; the chapter functions as operational and ethical framing within the ajñātavāsa narrative rather than as a self-contained merit-text.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.