Adhyaya 23
Virāṭa-parva Adhyāya 23: Report of the Slain Sūtaputras, Royal Orders, and Sairandhrī’s Return
Upa-parva: Kīcaka-vadha Upa-Parva (Episode of Kīcaka’s Slaying and its Courtly Aftermath)
Vaiśaṃpāyana reports that the slain sūtaputras are found scattered on the ground, and messengers inform King Virāṭa that powerful “Gandharvas” have killed them in large numbers. The court interprets the event as a security crisis linked to Sairandhrī’s presence and exceptional beauty, projecting imminent danger to the city if policy is not enacted. Virāṭa responds with administrative closure: he orders final rites for the dead, including a collective cremation with offerings. Fearful after perceived defeat by Gandharvas, the king instructs Queen Sudeṣṇā (via the princess) to tell Sairandhrī she may go as she wishes; he avoids speaking directly, delegating communication to women as socially safer intermediaries. Draupadī, released and protected by Bhīmasena, returns toward the palace after washing, while bystanders scatter in panic at the thought of Gandharvas. She briefly signals gratitude to the “Gandharva king” as a protective fiction. In the dance hall she encounters Dhanaṃjaya (Arjuna as Bṛhannadā) instructing the princess, and a dialogue follows in which Bṛhannadā asks how she was freed and the perpetrators slain; Draupadī initially deflects, pointing to the asymmetry of suffering between courtly comfort and a maid’s vulnerability, while Bṛhannadā notes even she experiences profound suffering. Draupadī enters Sudeṣṇā’s presence; the princess relays Virāṭa’s message urging Sairandhrī to depart due to fear. Draupadī requests tolerance for only thirteen days, asserting that her “Gandharvas” will complete their purpose and that the king will benefit thereafter—an implicit assurance aligned with the completion of the concealment term.
Chapter Arc: उपकीचक सैरन्ध्री (द्रौपदी) को बाँधकर श्मशान-भूमि की ओर घसीट ले जाते हैं—विराट-नगर के भीतर छिपे पाण्डवों की प्रतिज्ञा और गोपनीयता दोनों एक साथ संकट में पड़ती हैं। → भीम, ‘गन्धर्व’ का रूपक बनाए रखते हुए, श्मशान के निकट घात लगाता है; उपकीचक भय और उन्माद में हैं, और नगर में यह अफ़वाह फैलती है कि सैरन्ध्री को ‘गन्धर्व’ उठा ले गए—कौरव-काल की अज्ञातवास-शर्त टूटने का भय भी भीतर-भीतर बढ़ता है। → भीम एक विशाल वृक्ष (ताल-प्रमाण, महा-स्कन्ध) उखाड़कर वज्रधारी इन्द्र की भाँति उपकीचकों पर टूट पड़ता है; एक-एक कर उन्हें कुचलता/प्रहार करता है—जैसे वृत्रासुर-वध का प्रतिरूप—और श्मशान में धनुष-प्रत्यंचा-सा गर्जन (भीमघोष) गूँज उठता है। → उपकीचक (कुल 105) मारे जाते हैं; जन-समूह (नर-नारी) आश्चर्य और विस्मय में स्तब्ध रह जाता है। द्रौपदी की रक्षा हो जाती है और ‘गन्धर्वों’ की कथा विराट-नगर में और दृढ़ हो जाती है, जिससे पाण्डवों की पहचान अभी भी परदे में रहती है। → कीचक-वध के बाद उपकीचकों का संहार मत्स्य-राज्य में प्रतिशोध और राजनीतिक उथल-पुथल की भूमिका बनाता है—क्या विराट-दरबार पाण्डवों की छाया को पहचान पाएगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ “लोक मिलाकर कुल ९६३ शलोक हैं।) हू... “+(>9) #2६..# #25-.१ त्रयोविशो5 ध्याय: उपकीचकोंका सैरन्ध्रीको बाँधकर श्मशानभूमिमें ले जाना और भीमसेनका उन सबको मारकर सैरन्ध्रीको छुड़ाना वैशम्पायन उवाच तस्मिन् काले समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवा: | रुरुदु: कीचकं दृष्टवा परिवार्य समन्ततः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അന്നേരം അവന്റെ ബന്ധുക്കളെല്ലാം അവിടെ ഒത്തുകൂടി. കീചകനെ കണ്ടപ്പോൾ അവർ അവനെ ചുറ്റിനിന്ന് ഉച്ചത്തിൽ വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 2
सर्वे संहृष्टरोमाण: संत्रस्ता: प्रेक्ष्य कीचकम् । तथा सम्शिन्नसर्वाजू कूर्म स्थल इवोद्धुतम्
കീചകനെ കണ്ടപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും ഭീതിയിൽ വിറച്ചു; രോമാഞ്ചം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. അവന്റെ അവയവങ്ങൾ എല്ലാം ഉള്ളിലേക്കു ചുരുങ്ങിപ്പോയതിനാൽ, വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് എടുത്ത് വരണ്ട നിലത്ത് വെച്ച ആമയെപ്പോലെ അവൻ തോന്നി.
Verse 3
पोथितं भीमसेनेन तमिन्द्रेणेव दानवम् । संस्कारयितुमिच्छन्तो बहिनेंतुं प्रचक्रमु:
ഇന്ദ്രൻ ദാനവനെ വധിച്ചതുപോലെ, ഭീമസേനൻ ആ കീചകനെ തകർത്തിരുന്നു. അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നടത്തുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു അവന്റെ ബന്ധുക്കൾ ശവത്തെ പുറത്തേക്ക് ശ്മശാനഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകാൻ ഒരുക്കം തുടങ്ങി.
Verse 4
ददृशुस्ते ततः कृष्णां सूतपुत्रा: समागता: । अदूराच्चानवद्याड़ीं स्तम्भमालिड़य तिष्ठतीम्,इसी समय वहाँ आये हुए सूतपुत्रोंने देखा, निर्दोष अंगोंवाली द्रौपदी थोड़ी ही दूरपर एक खंभेका सहारा लिये खड़ी है
അപ്പോൾ അവിടെ കൂടിയിരുന്ന സൂതപുത്രന്മാർ കൃഷ്ണയെ (ദ്രൗപദിയെ) കണ്ടു. കുറ്റമറ്റ അവയവങ്ങളുള്ള അവൾ അല്പദൂരത്ത് ഒരു തൂണിൽ ചാരിനിന്നിരുന്നു.
Verse 5
समवेतेषु सर्वेषु तामूचुरुपकीचका: । हन्यतां शीघ्रमसती यत्कृते कीचको हत:
എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചുകൂടിയപ്പോൾ ഉപകീചകർ (കീചകന്റെ സഹോദരന്മാർ) അവളെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി പറഞ്ഞു—“ഈ അസതിയെ ഉടൻ വധിക്കൂ; ഇവളെക്കൊണ്ടാണ് കീചകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടത്.”
Verse 6
अथवा नैव हन्तव्या दहाुतां कामिना सह | मृतस्यापि प्रियं कार्य सूतपुत्रस्य सर्वथा
“അല്ലെങ്കിൽ അവളെ വധിക്കേണ്ട; കാമിയായ കീചകന്റെ ശവത്തോടൊപ്പം അവളെയും ദഹിപ്പിക്കട്ടെ. സൂതപുത്രൻ മരിച്ചിട്ടും അവനു പ്രിയമായത്, അവന്റെ ആത്മാവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നതു എന്തോ, അത് എല്ലായ്പ്പോഴും ചെയ്യേണ്ടതാണ്.”
Verse 7
ततो विराटमूचुस्ते कीचको<स्या: कृते हतः । सहानेनाद्य दहोम तदनुज्ञातुमहसि
പിന്നീട് അവർ വിരാടരാജാവിനോട് പറഞ്ഞു—“ഈ സൈരന്ധ്രിയുടെ കാരണത്താലാണ് കീചകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടത്; അതിനാൽ ഇന്ന് ഞങ്ങൾ കീചകന്റെ കൂടെ അവളെയും ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതിന് അനുമതി നൽകണം.”
Verse 8
पराक्रमं तु सूतानां मत्वा राजान्वमोदत । सैरन्ध्य्रा: सूतपुत्रेण सह दाहं विशाम्पति:,राजाने सूतपुत्रोंके पराक्रमका विचार करके सैरन्ध्रीको कीचकके साथ जला डालनेकी अनुमति दे दी
സൂതവർഗ്ഗക്കാരുടെ പരാക്രമം കണക്കിലെടുത്ത് രാജാവ് സമ്മതിച്ചു; ജനാധിപനായ നൃപൻ സൈരന്ധ്രിയെ സൂതപുത്രനോടൊപ്പം ദഹിപ്പിക്കാൻ അനുമതി നൽകി.
Verse 9
तां समासाद्य वित्रस्तां कृष्णां कमललोचनाम् । मोमुहामानां ते तत्र जगृूहु: कीचका भूशम्,फिर क्या था, उपकीचकोंने उसके पास जाकर भयभीत एवं मूर्च्छित हुई कमललोचना कृष्णाको बलपूर्वक पकड़ लिया
പിന്നീട് കീചകർ അവിടെ എത്തി, ഭീതിയിലായ കമലലോചനയായ കൃഷ്ണയെ—മൂർഛയിലേക്കു വഴുതിക്കൊണ്ടിരുന്ന അവളെ—ബലമായി പിടിച്ചെടുത്തു.
Verse 10
ततस्तु तां समारोप्य निबध्य च सुमध्यमाम् | जम्मुरुद्यम्य ते सर्वे श्मशानाभिमुखास्तदा
അനന്തരം അവർ സുമധ്യയായ ആ ദേവിയെ ചിതാമഞ്ചത്തിൽ കയറ്റി ശവത്തോടൊപ്പം ബന്ധിച്ചു. പിന്നെ എല്ലാവരും മൃതദേഹം എടുത്തുകൊണ്ട് ശ്മശാനഭൂമിയിലേക്കു നീങ്ങി.
Verse 11
हियमाणा तु सा राजन् सूतपुत्रैरनिन्दिता । प्राक्रोशन्नाथमिच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती
രാജാവേ! സൂതപുത്രന്മാർ ഇങ്ങനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ കുറ്റമറ്റ കൃഷ്ണ (ദ്രൗപദി) രക്ഷകനെ ആഗ്രഹിച്ചു ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചു; നാഥന്മാർ ഉണ്ടായിട്ടും അവളെ അനാഥയെന്നപോലെ ആക്കി.
Verse 12
द्रौपहुुवाच जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्धल: । ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम्
ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു— ജയ, ജയന്ത, വിജയ, ജയത്സേന, ജയദ്ധല എന്നെന്റെ ഭർത്താക്കൾ എവിടെയുണ്ടായാലും എന്റെ ഈ ആർത്തവാണി കേട്ട് ഗ്രഹിക്കട്ടെ. ഈ സൂതപുത്രന്മാർ എന്നെ ശ്മശാനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു.
Verse 13
येषां ज्यातलनिर्घोषो विस्फूर्जितमिवाशने: । व्यश्रूयत महायुद्धे भीमघोषस्तरस्विनाम्
മഹായുദ്ധത്തിൽ ആരുടെ ഭീമഘോഷം വില്ലിന്റെ ജ്യാതയുടെ ഭയങ്കര നാദംപോലെയും ഇന്ദ്രവജ്രത്തിന്റെ ഗർജ്ജനംപോലെയും കേട്ടിരുന്നുവോ—ആ വീരന്മാർ എന്റെ ഈ ആർത്തവാണി കേട്ട് ഗ്രഹിക്കട്ടെ. ഈ സൂതപുത്രന്മാർ എന്നെ ശ്മശാനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു.
Verse 14
रथघोषश्न बलवान् गन्धर्वाणां तरस्विनाम् । ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम्
വേഗശാലികളായ ഗന്ധർവന്മാരുടെ രഥഘോഷവും അവരുടെ ധനുസ്സുകളുടെ പ്രബല നാദവും—വജ്രാഘാതംപോലെ തോന്നുന്നതു—അവർ എന്റെ ഈ ആർത്തവാണി കേട്ട് ഗ്രഹിക്കട്ടെ. ഈ സൂതപുത്രന്മാർ എന്നെ ശ്മശാനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു.
Verse 15
वैशम्पायन उवाच तस्यास्ता: कृपणा वाच: कृष्णाया: परिदेवितम् । श्रुत्वैवाभ्यापतद् भीम: शयनादविचारयन्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! കൃഷ്ണയായ ദ്രൗപദിയുടെ ആ ദീനവാക്കുകളും കരുണാവിലാപവും കേട്ടയുടൻ ഭീമൻ ആലോചനയില്ലാതെ ശയ്യയിൽ നിന്ന് ഉടൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു।
Verse 16
भीमसेन उवाच अहं शृणोमि ते वाचं त्वया सैरन्ध्रि भाषिताम् । तस्मात् ते सूतपुत्रेभ्यो भयं भीरु न विद्यते
ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു—സൈരന്ധ്രീ! നീ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഭീരുവേ, ആ സൂതപുത്രന്മാരിൽ നിന്ന് ഇനി നിനക്ക് ഭയം ഇല്ല।
Verse 17
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा स महाबाहुर्विजजृम्भे जिघांसया । ततः स व्यायतं कृत्वा वेषं विपरिवर्त्य च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മഹാബാഹുവായ ഭീമൻ വധാഭിലാഷത്തോടെ അങ്ങോട്ടുമിങ്ങോട്ടും നീട്ടി ശരീരം വിരിച്ചു; പിന്നെ സ്വയം ഉറപ്പാക്കി വേഷം മാറ്റി।
Verse 18
अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्र निर्जगाम बहिस्तदा । स भीमसेन: प्राकारादारुह्मु तरसा टद्रुमम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ വാതിലല്ലാത്ത വഴിയിലൂടെ ചാടി പുറത്തേക്ക് പോയി. പിന്നെ പ്രാകാരം കടന്ന് വേഗത്തിൽ ആ വൃക്ഷത്തിൽ കയറി।
Verse 19
श्मशानाभिमुख: प्रायाद् यत्र ते कीचका गता: । स लड्घयित्वा प्राकारं नि:सृत्य च पुरोत्तमात् | जवेन पतितो भीम: सूतानामग्रतस्तदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ കീചകർ പോയ ദിശയിലേക്കുതന്നെ ഭീമൻ ശ്മശാനത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. പ്രാകാരം ചാടി ആ ഉത്തമനഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുകടന്ന്, അവൻ അതിവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞതിനാൽ സൂതപുത്രന്മാരെക്കാൾ മുമ്പേ അവിടെ എത്തി।
Verse 20
चितासमीपे गत्वा स तत्रापश्यद् वनस्पतिम् । तालमात्रं महास्कन्ध॑ मूर्थशुष्क॑ विशाम्पते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ചിതയുടെ സമീപത്തു ചെന്നപ്പോൾ അവൻ അവിടെ ഒരു വൃക്ഷത്തെ കണ്ടു; താളമാത്രം ഉയരം, മഹാസ്കന്ധം, മുകള്ഭാഗം ഉണങ്ങിയതു, ഹേ പ്രജാപാലക രാജാവേ।
Verse 21
त॑ नागवदुपक्रम्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । स्कन्धमारोपयामास दशबव्यामं परंतप:,उस वृक्षकी ऊँचाई दस व्याम थी। उसे शत्रुतापन भीमसेनने दोनों भुजाओंमें भरकर हाथीके समान जोर लगाकर उखाड़ा और अपने कंधेपर रख लिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആനയെപ്പോലെ അടുത്തുചെന്ന് ശത്രുതാപകനായ ഭീമൻ ഇരുകൈകളാൽ അതിനെ ചേർത്തുപിടിച്ചു; പത്തു വ്യാമം ഉയരമുള്ള ആ വൃക്ഷത്തെ വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു തന്റെ തോളിൽ ഏற்றിവെച്ചു।
Verse 22
सतं वृक्ष दशव्यामं सस्कन्धविटपं बली | प्रगृह्मा भ्यद्रवत् सूतान् दण्डपाणिरिवान्तक:,शाखा-प्रशाखाओंसहित उस दस व्याम ऊँचे वृक्षको लेकर बलवान् भीम दण्डपाणि यमराजके समान उन सूतपुत्रोंकी ओर दौड़े
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—തണ്ടും കൊമ്പുകളും ഉപകൊമ്പുകളും സഹിതം പത്തു വ്യാമം ഉയരമുള്ള ആ വൃക്ഷം പിടിച്ചുകൊണ്ട് ബലവാനായ ഭീമൻ സൂതന്മാരുടെ നേരെ പാഞ്ഞു; ദണ്ഡധാരിയായ യമനെപ്പോലെ അവൻ കുതിച്ചു ചെന്നു।
Verse 23
ऊरुवेगेन तस्याथ न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुका: । भूमौ निपतिता वृक्षा: सड्घशस्तत्र शेरते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അവന്റെ തുടകളുടെ വേഗത്തിൽ ഇടിച്ചുതകർന്നു അനേകം ന്യഗ്രോധം, അശ്വത്ഥം, കിംശുകം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വീണു; അവിടെ കൂട്ടംകൂട്ടമായി കിടന്നു।
Verse 24
त॑ सिंहमिव संक्रुद्धं दृष्टवा गन्धर्वमागतम् | वित्रेसु: सर्वश: सूता विषादभयकम्पिता:
സിംഹത്തെപ്പോലെ ക്രോധം നിറഞ്ഞ ഗന്ധർവരൂപനായ ഭീമൻ തങ്ങളുടെ നേരെ വരുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ എല്ലാ സൂതന്മാരും പരിഭ്രാന്തരായി; വിഷാദവും ഭയവും കൊണ്ട് വിറച്ചുകൊണ്ട് അവർ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 25
गन्धर्वो बलवानेति क्रुद्ध उद्यम्य पादपम् । सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं यतो नो भयमागतम्
“അരേ, നോക്കൂ! ഈ ശക്തനായ ഗന്ധർവ്വൻ ക്രോധത്തോടെ വൃക്ഷം ഉയർത്തി നമ്മുടെ നേരെ വരുന്നു. സൈരന്ധ്രീയെ ഉടൻ വിട്ടയക്കൂ; അവളാലാണ് ഈ ഭയം നമ്മിലേക്കെത്തിയത്.”
Verse 26
ते तु दृष्टया तदा5<विद्धं भीमसेनेन पादपम् | विमुच्य द्रौपदी तत्र प्राद्रवन्नगरं प्रति,इतनेमें ही भीमसेनके द्वारा घुमाये जाते हुए उस वृक्षको देखकर वे द्रौपदीको वहीं छोड़ नगरकी ओर भागने लगे
അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ ചുഴറ്റിയ ആ വൃക്ഷം പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട് ചലിക്കുന്നതു കണ്ട അവർ അവിടെയേ ദ്രൗപദിയെ വിട്ടുവിട്ട് നഗരത്തേക്കു ഓടിപ്പോയി.
Verse 27
द्रवतस्तांस्तु सम्प्रेक्ष्य स वज्ी दानवानिव । शतं पञज्चाधिकं भीम: प्राहिणोद् यमसादनम्
അവർ ഓടിപ്പോകുന്നതു കണ്ട ഭീമൻ, വജ്രധാരിയെപ്പോലെ ദാനവരെ തകർക്കുന്നവണ്ണം, നൂറ്റിയഞ്ചുപേരെ യമസദനത്തിലേക്കയച്ചു.
Verse 28
तत आश्वासयत् कृष्णां स विमुच्य विशाम्पते,महाराज! तदनन्तर उन्होंने द्रौषपदीको बन्धनसे मुक्त करके आश्वासन दिया
അതിനുശേഷം, ഹേ ജനാധിപതേ! അദ്ദേഹം കൃഷ്ണയെ (ദ്രൗപദിയെ) ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
Verse 29
उवाच च महाबाहु: पाज्चालीं तत्र द्रौपदीम् । अश्रुपूर्णमुखी दीनां दुर्धर्ष: स वृकोदर:
അവിടെ പാഞ്ചാലി ദ്രൗപദി ദീനയായി, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ നിന്നിരുന്നു. അപ്പോൾ ആക്രമിക്കാൻ ദുഷ്കരനായ മഹാബാഹു വൃക്കോദരൻ അവളെ ധൈര്യപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു—
Verse 30
एवं ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् । प्रैहि त्वं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव
ഭീരുവേ! നീ നിരപരാധിനിയായിട്ടും നിന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവർ ഇങ്ങനെ തന്നെയാകും വധിക്കപ്പെടുക. കൃഷ്ണേ! നീ നഗരത്തിലേക്ക് പോകുക; ഇനി നിനക്ക് ഭയം ഇല്ല. ഞാൻ മറ്റൊരു വഴിയായി വിരാടന്റെ മഹാനസത്തിലേക്ക് (പാചകശാലയിലേക്ക്) പോകും.
Verse 31
अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ മറ്റൊരു വഴിയായി വിരാടന്റെ മഹാനസത്തിലേക്ക് (പാചകശാലയിലേക്ക്) പോകും. ഭീരുവേ! നീ നിരപരാധിനിയും നിർബലയുമായിട്ടും നിന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവർ ഇങ്ങനെ തന്നെയാകും വധിക്കപ്പെടുക. കൃഷ്ണേ! നീ നഗരത്തിലേക്ക് പോകുക; ഇനി നിനക്ക് ഭയം ഇല്ല.
Verse 32
वैशम्पायन उवाच पज्चाधिकं शतं तच्च निहतं तेन भारत । महावनमिवच्छिन्नं शिश्ये विगलितद्गुमम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതാ! അവൻ വധിച്ച ആ നൂറ്റഞ്ച് ഉപകീചകർ അവിടെ അങ്ങനെ കിടന്നു; വെട്ടിമാറ്റപ്പെട്ട മഹാവനം വീണുകിടക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതുപോലെ.
Verse 33
एवं ते निहता राजछछतं पञठच च कीचका: । स च सेनापति: पूर्वमित्येतत् सूतबघट्शतम्,राजन! इस प्रकार वे एक सौ पाँच उपकीचक और पहले मरा हुआ सेनापति कीचक सब मिलकर एक सौ छ: सूतपुत्र मारे गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ ആ നൂറ്റഞ്ച് ഉപകീചകർ വധിക്കപ്പെട്ടു; മുമ്പേ വധിക്കപ്പെട്ട സേനാപതി കീചകനും കൂടെ. അങ്ങനെ സൂതപുത്രന്മാർ ആകെ നൂറ്റാറുപേർ കൊല്ലപ്പെട്ടു.
Verse 34
तद् दृष्टवा महदाश्चर्य नरा नार्यश्व॒ संगता: । विस्मयं परमं गत्वा नोचु: किउड्चन भारत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതാ! ആ മഹത്തായ അത്ഭുതം കണ്ടു അനേകം പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ഒന്നിച്ചു കൂടി. പരമ വിസ്മയത്തിൽ മുങ്ങി, ആരും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.
Verse 273
वृक्षेणैतेन राजेन्द्र प्रभज्जनसुतो बली । राजेन्द्र! उन्हें भागते देख वायुपुत्र बलवान् भीमने, वज्रधारी इन्द्र जैसे दानवोंका वध करते हैं, उसी प्रकार उस वृक्षसे एक सौ पाँच उपकीचकोंको यमराजके घर भेज दिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അവർ ഓടിപ്പോകുന്നത് കണ്ട വായുപുത്രനായ മഹാബലവാൻ ഭീമൻ ഇതേ വൃക്ഷത്തെ ആയുധമാക്കി, വജ്രധാരി ഇന്ദ്രൻ ദാനവരെ വധിക്കുന്നതുപോലെ, നൂറ്റി അഞ്ചു ഉപകീചകരെ വധിച്ച് യമസദനത്തിലേക്ക് അയച്ചു।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns governance and truth: the court must respond to mass violence while the protagonists must preserve concealment; the narrative resolves this through a socially credible protective fiction (“Gandharvas”) and delegated communication to minimize further harm.
Dharma is enacted through context-sensitive restraint: protection of the vulnerable and maintenance of public order may require indirect speech, controlled disclosure, and time-bound endurance when higher obligations (vows and safety) are at stake.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is structural—showing how concealment is maintained through narrative framing and institutional procedures until the thirteen-day limit is reached.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.