Adhyaya 47
बदरपाचन-तीर्थमाहात्म्यम् | Badarapācana Tīrtha Māhātmya (Indratīrtha and the Austerities of Srucāvatī & Arundhatī)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Context: Badarapācana–Indratīrtha Māhātmya (Pilgrimage Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates how Rāma reaches the eminent tīrtha Badarapācana, a place sanctified by extraordinary vow-practice. The account introduces Srucāvatī, the celibate daughter of Bharadvāja, who undertakes severe austerities with the intention of attaining Indra (Pākaśāsana) as spouse. Indra approaches her āśrama disguised as Vasiṣṭha; she offers service and hospitality yet refuses marriage, stating her exclusive devotion to Indra and her commitment to please him through vrata, niyama, and tapas. Indra, testing her resolve, instructs her to cook badara fruits; despite prolonged effort the fruits do not cook, and when fuel is exhausted she attempts to sustain the fire with her own body, demonstrating extreme endurance. Satisfied, Indra reveals his true form, grants her desired attainment, and declares the tīrtha’s enduring fame and sin-removing power, naming it Badarapācana. The chapter then parallels this with an older precedent involving Arundhatī and the Saptarṣis during a twelve-year drought in the Himavat forest. Śiva (Triṇayana), disguised as a brāhmaṇa, requests alms; Arundhatī, lacking provisions, offers badara fruits and cooks them while fasting, hearing sacred narratives as time passes. Śiva reveals himself, praises her tapas as surpassing the sages’ efforts, and grants a boon: residence of three nights with fasting at this tīrtha yields the fruit of twelve years’ austerity; additionally, a single night’s disciplined stay and bathing grants rare worlds. The sages marvel at Arundhatī’s undiminished composure. Returning to Srucāvatī, the narration states that after Indra departs, divine signs occur, she relinquishes her body, attains Indra’s consorthood by the power of tapas, and Janamejaya’s curiosity leads to a brief account of her birth: Bharadvāja’s seed, diverted upon seeing the apsaras Ghṛtācī, is placed in a leaf-vessel, from which Srucāvatī is born and named.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बताते हैं कि बलराम की तीर्थयात्रा में ऐसे-ऐसे तीर्थ आते हैं जिनका स्मरण मात्र मन को पवित्र कर देता है—श्रोता के रोमांच और कौतूहल का उदय होता है। → कथा तीर्थ-स्थानों की उत्पत्ति-कथाओं में गहराती है: शमी के गर्भ में छिपे अग्नि का प्रसंग, लोकालोक-विनाश की आशंका में प्रकट होने वाले तेज का संकेत, और फिर कुबेर के तप तथा वर-प्राप्ति की स्मृति—हर स्थल के पीछे देव-शक्ति और भय/रक्षा का द्वंद्व उभरता है। → अग्नितीर्थ में देवताओं द्वारा शमी-गर्भ में विधिपूर्वक निवास करते ज्वलनदेव का साक्षात् दर्शन—भय से छिपे तेज का पुनः प्रतिष्ठित होना—और उसके बाद ब्रह्मयोनि तीर्थ में सृष्टि-आरम्भ के मूल-स्थल का स्पर्श, जहाँ ब्रह्मा ने सृष्टि रची थी। → बलराम इन तीर्थों में स्नान-पूजन कर कथा-श्रवण/दर्शन से प्राप्त पवित्रता को स्थिर करते हैं; कुबेर-तीर्थ की महिमा (रुद्र-मित्रता, धनाधिपत्य, लोकपालत्व, नलकूबर) और ब्रह्मयोनि की सृष्टि-स्मृति के साथ यात्रा का यह खंड पूर्ण होता है। → तीर्थयात्रा आगे और भी उत्पत्ति-कथाओं तथा महिमा-स्थलों की ओर बढ़ती है, जिनका वर्णन अगले प्रसंग में खुलता है।
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका ई श्लोक मिलाकर कुल १०८३ श्लोक हैं।) सप्तचत्वारिशो< ध्याय: वरुणका अभिषेक तथा अन्नितीर्थ
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു— ബ്രാഹ്മണനേ! കുമാരന്റെ യഥാവിധി അഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ അത്യദ്ഭുതമായ വൃത്താന്തം ഞാൻ നിങ്ങളുടെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് തത്ത്വതഃ, വിശദമായി, വിധിപൂർവം യഥാർത്ഥമായി കേട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 2
यच्छुत्वा पूतमात्मानं विजानामि तपोधन । प्रह्षशनि च रोमाणि प्रसन्न च मनो मम,तपोधन! उसे सुनकर मैं अपने-आपको पवित्र हुआ समझता हूँ। हर्षसे मेरे रोयें खड़े हो गये हैं और मेरा मन प्रसन्नतासे भर गया है
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു— തപോധനേ! അത് കേട്ടപ്പോൾ ഞാൻ എന്നെ ശുദ്ധനായതായി അറിയുന്നു. ഹർഷത്തിൽ എന്റെ രോമാഞ്ചം ഉണർന്നു; എന്റെ മനസ്സ് പ്രസന്നതകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 3
अभिषेक कुमारस्य दैत्यानां च वधं तथा । श्रुत्वा मे परमा प्रीतिर्भूय: कौतूहलं हि मे
കുമാരന്റെ അഭിഷേകവും ദൈത്യവധവും കേട്ടപ്പോൾ എനിക്ക് പരമാനന്ദം ഉണ്ടായി; എന്റെ കൗതുകം പിന്നെയും വർധിച്ചു.
Verse 4
कुमारके अभिषेक और उनके द्वारा दैत्योंके वधका वृत्तान्त सुनकर मुझे बड़ा आनन्द प्राप्त हुआ है और पुनः मेरे मनमें इस विषयको सुननेकी उत्कण्ठा जाग्रत् हो गयी है ।।
കുമാരകത്തിലെ അഭിഷേകവും അവൻ നടത്തിയ ദൈത്യവധത്തിന്റെ വിവരണവും കേട്ടപ്പോൾ എനിക്ക് മഹാനന്ദം ലഭിച്ചു; ഈ വിഷയത്തിൽ കൂടുതൽ കേൾക്കാനുള്ള തീക്ഷ്ണ ആഗ്രഹം വീണ്ടും എന്റെ മനസ്സിൽ ഉണർന്നു. ഇതേ പുണ്യതീർത്ഥത്തിൽ ജലാധിപനായ വരുണനെ ദേവന്മാർ പൂർവം എങ്ങനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു? അതെല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക, മഹാപ്രാജ്ഞനേ; നിങ്ങൾ വിവരണത്തിൽ നിപുണൻ—പുരുഷോത്തമൻ, സദ്ഗുണങ്ങളുടെ ശിരോമണി.
Verse 5
वैशम्पायन उवाच शृणु राजन्निदं चित्र पूर्वकल्पे यथातथम् । आदी कृतयुगे राजन् वर्तमाने यथाविधि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, പൂർവകൽപ്പത്തിൽ സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെയുള്ള ഈ അത്ഭുതവൃത്താന്തം കേൾക്കുക. ഹേ രാജാവേ, കൃതയുഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ, എല്ലാം വിധിപ്രകാരം നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ…
Verse 6
यथास्मान् सुरराट् शक्रो भयेभ्य: पाति सर्वदा
ദേവാധിരാജനായ ശക്രൻ എപ്പോഴും ഞങ്ങളെ ഭയങ്ങളിൽ നിന്ന് കാക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 7
वासश्न ते सदा देव सागरे मकरालये
ഹേ ദേവാ, മകരങ്ങളുടെ ആലയമായ സമുദ്രത്തിൽ നീ സദാ വസിക്കുന്നു.
Verse 8
समुद्रोडयं तव वशे भविष्यति नदीपति: । सोमेन सार्थ च तव हानिवृद्धी भविष्यत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നദീപതിയായ സമുദ്രം തിരകളോടുകൂടി നിന്റെ വശത്തിലാകും. സോമനോടു (ചന്ദ്രനോടു) കൂടെ നിന്റെ ഹാനിയും വർദ്ധിയും—ക്ഷയവും സമൃദ്ധിയും—നിന്റെ അധികാരത്തിലായിരിക്കും॥
Verse 9
“देव! मकरालय समुद्रमें आपका सदा निवासस्थान होगा और यह नदीपति समुद्र सदा आपके वशरमें रहेगा। चन्द्रमाके साथ आपकी भी हानि और वृद्धि होगी” ।।
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! മകരാലയമായ സമുദ്രം സദാ നിന്റെ നിവാസസ്ഥാനമായിരിക്കട്ടെ; ഈ നദീപതിയായ സമുദ്രം എന്നും നിന്റെ വശത്തിലായിരിക്കട്ടെ. ചന്ദ്രനോടൊപ്പം നിനക്കും ഹാനിയും വർദ്ധിയും ഉണ്ടാകട്ടെ॥ വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“എവമസ്തു.” എന്ന് പറഞ്ഞ് വരുണൻ ആ ദേവന്മാർക്ക് മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് എല്ലാവരും സമുദ്രനിവാസിയായ വരുണനെ സമീപിച്ചു॥
Verse 10
अभिषिच्य ततो देवा वरुणं यादसां पतिम्
അതിനുശേഷം ദേവന്മാർ ജലചരങ്ങളുടെ അധിപനായ വരുണനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു॥
Verse 11
अभिषिक्तस्ततो देवैर्वरुणो5पि महायशा:
അതിനുശേഷം മഹായശസ്സുള്ള വരുണനും ദേവന്മാരാൽ അഭിഷിക്തനായി॥
Verse 12
सरित: सागरांश्षैव नदांक्षापि सरांसि च । पालयामास विधिना यथा देवान् शतक्रतु:
അവൻ വിധിപ്രകാരം നദികളും സമുദ്രങ്ങളും, ഒഴുക്കുകളും തടാകങ്ങളും സംരക്ഷിച്ചു ഭരിച്ചു—ശതക്രതു ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരെ കാക്കുന്നതുപോലെ॥
Verse 13
देवताओंद्वारा अभिषिक्त होकर महायशस्वी वरुण देवगणोंकी रक्षा करनेवाले इन्द्रके समान सरिताओं, सागरों, नदों और सरोवरोंका भी विधिपूर्वक पालन करने लगे ।।
ദേവന്മാർ അഭിഷേകം ചെയ്ത മഹായശസ്വിയായ വരുണൻ, ദേവഗണങ്ങളുടെ രക്ഷകനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ, നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, സരിതകൾ, തടാകങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ക്രമവും മര്യാദയും വിധിപൂർവ്വം കാത്തു പാലിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രലമ്പാസുരവധകനായ മഹാപ്രാജ്ഞൻ ബലരാമൻ പല തീർത്ഥങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്ത് വിവിധ ധനം ദാനം നൽകി, പിന്നെ അഗ്നിതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 14
नष्टो न दृश्यते यत्र शमीगर्भे हुताशन: । लोकालोकविनाशे च प्रादुर्भूते तदानघ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശമീ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഗർഭത്തിൽ ഒളിഞ്ഞിരുന്ന ഹുതാശനൻ (അഗ്നി) നശിച്ചതുപോലെ എവിടെയും ദൃശ്യമാകാതിരുന്നപ്പോൾ, അതേ സമയത്ത് ലോക-അലോകം—പ്രകാശവും അന്ധകാരവും ചേർന്ന ക്രമബദ്ധ ലോകം—നശിക്കുന്നതിനുള്ള ലക്ഷണം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, ഹേ അനഘാ!
Verse 15
उपतस्थु: सुरा यत्र सर्वतलोकपितामहम् । अग्नि: प्रणष्टो भगवान् कारणं च न विद्यहे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ എല്ലാ ദേവന്മാരും സർവ്വലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ എത്തി. എന്നാൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി അപ്രത്യക്ഷനായിരുന്നു; അതിന്റെ കാരണവും കണ്ടെത്താനായില്ല.
Verse 16
सर्वभूतक्षयो मा भूत् सम्पादय विभोडनलम् । निष्पाप नरेश! जब शमीके गर्भमें छिप जानेके कारण कहीं अग्निदेवका दर्शन नहीं हो रहा था और सम्पूर्ण जगतके प्रकाश अथवा दृष्टिशक्तिके विनाशकी घड़ी उपस्थित हो गयी
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ! ഭഗവാൻ അഗ്നിദേവൻ അപ്രത്യക്ഷനായിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ കാരണം ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല. സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ നാശം സംഭവിക്കാതിരിക്കുവാൻ, ഹേ വിഭോ, അഗ്നിയെ പ്രത്യക്ഷമാക്കണമേ.” ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു—“ലോകങ്ങളെ പോഷിക്കുന്ന ഭഗവാൻ അഗ്നി ഏതു കാരണത്താൽ അപ്രത്യക്ഷനായി?”
Verse 17
वैशम्पायन उवाच भूगो: शापाद् भृशं भीतो जातवेदा: प्रतापवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭൃഗുവിന്റെ ശാപം മൂലം അത്യന്തം ഭീതനായ പ്രതാപവാൻ ജാതവേദസ് (അഗ്നി) (അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കേണ്ടിവന്നു).
Verse 18
प्रणष्टे तु तदा वह्लौ देवा: सर्वे सवासवा:
അപ്പോൾ പവിത്രാഗ്നി അപ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ, വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) സഹിതം എല്ലാ ദേവന്മാരും യജ്ഞധർമ്മക്രമത്തിൽ ഭംഗം സംഭവിച്ചതായി അനുഭവിച്ച് ഭീതിയും വ്യാകുലതയും പ്രാപിച്ചു।
Verse 19
अन्वैषन्त तदा नष्ट ज्वलनं भृशदु:खिता: । उस समय अग्निदेवके दिखायी न देनेपर इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता बहुत दुःखी हो उनकी खोज करने लगे ।। ततोडग्नितीर्थमासाद्य शमीगर्भस्थमेव हि
അപ്പോൾ അഗ്നിദേവനെ കാണാതായപ്പോൾ, ഇന്ദ്രൻ സഹിതം എല്ലാ ദേവന്മാരും അത്യന്തം ദുഃഖിതരായി അവനെ അന്വേഷിച്ചു തുടങ്ങി. പിന്നെ അവർ അഗ്നിതീർത്ഥത്തിലെത്തി, ശമീ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഗർഭത്തിൽ (കുഴിയിൽ) അവൻ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതായി കണ്ടു।
Verse 20
देवा: सर्वे नरव्यात्र बृहस्पतिपुरोगमा:
ഹേ നരവ്യാഘ്രാ! ബൃഹസ്പതിയെ മുൻപാക്കി എല്ലാ ദേവന്മാരും അവിടെ ഒന്നിച്ചുകൂടി।
Verse 21
ज्वलनं तं॑ समासाद्य प्रीताभूवन् सवासवा: । नरव्याप्र! इन्द्रसहित सब देवता बृहस्पतिको आगे करके अग्निदेवके समीप आये और उन्हें देखकर बड़े प्रसन्न हुए || २० ह ।। पुनर्यथागतं जग्मु: सर्वभक्षश्च सो5भवत्
ആ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ സമീപിച്ചപ്പോൾ, ഇന്ദ്രൻ സഹിതം എല്ലാ ദേവന്മാരും അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായി. പിന്നെ അവർ വന്നതുപോലെ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി; അഗ്നി അതിനുശേഷം സർവ്വഭക്ഷിയായി മാറി।
Verse 22
भगो: शापान्महाभाग यदुक्तं ब्रह्मवादिना । महाभाग! फिर वे जैसे आये थे, वैसे लौट गये और अग्निदेव महर्षि भृूगुके शापसे सर्वभक्षी हो गये। उन ब्रह्मवादी मुनिने जैसा कहा था, वैसा ही हुआ ।।
ഹേ മഹാഭാഗ! ബ്രഹ്മവാദിയായ മുനി പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ, ഭൃഗുവിന്റെ ശാപം മൂലം അതു യഥാവിധി സംഭവിച്ചു. അവർ വന്നതുപോലെ തന്നെ മടങ്ങി; അഗ്നി സർവ്വഭക്ഷിയായി. അവിടെയും ആ ബുദ്ധിമാൻ (അഗ്നി) സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രഹ്മയോനിയിലേക്കു പോയി।
Verse 23
तत्राप्लुत्य ततो ब्रह्मा सह देवै: प्रभु: पुरा,ससर्ज तीर्थानि तथा देवतानां यथाविधि । पूर्वकालमें देवताओंसहित भगवान् ब्रह्माने वहाँ स्नान करके विधिपूर्वक देवतीर्थोंकी रचना की थी
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത ശേഷം, പുരാതനകാലത്ത് ദേവന്മാരോടുകൂടെ പ്രഭു ബ്രഹ്മാവ് വിധിപൂർവ്വം ദേവതീർത്ഥങ്ങളും ദേവസ്നാനസ്ഥാനങ്ങളും സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 24
।। तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसूनि विविधानि च
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, വിവിധവിധ ധനം ദാനം ചെയ്ത്, ശുദ്ധീകരണവും ദാനധർമ്മവും സംബന്ധിച്ച നിത്യവിധികൾ അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 25
कौबेरं प्रययौ तीर्थ तत्र तप्त्वा महत्तप: । धनाधिपत्यं सम्प्राप्तो राजन्नैलविल: प्रभु:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ബലരാമൻ കൗബേരതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് വിവിധവിധ ധനം ദാനം ചെയ്തു. അതേ സ്ഥലത്താണ് പ്രഭു ഐലവില കുബേരൻ മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്ത് ധനാധിപത്യം നേടിയതെന്ന് പ്രസിദ്ധം.
Verse 26
तत्रस्थमेव तं राजन् धनानि निधयस्तथा । उपतस्थुर्नरश्रेष्ठ तत् तीर्थ लाड़ली बल:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവൻ അവിടെ തന്നെയിരിക്കെ ധനവും നിധികളും ആ നരശ്രേഷ്ഠനെ സേവിക്കാൻ സ്വയം എത്തി; ആ തീർത്ഥവും തന്റെ പ്രിയമായ ബല-ആശ്രയത്തോടുകൂടെ സേവനസന്നദ്ധമായി നിലകൊണ്ടതുപോലെ തോന്നി.
Verse 27
गत्वा स्नात्वा च विधिवद् ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ । नरेश्वर! वहीं उनके पास धन और निधियाँ पहुँच गयी थीं। नरश्रेष्ठ हलधारी बलरामने उस तीर्थमें जाकर स्नानके पश्चात् ब्राह्मणोंके लिये विधिपूर्वक धनका दान किया || २६३ || ददृशे तत्र तत् स्थानं कौबेरे काननोत्तमे
അവിടെ ചെന്നു അദ്ദേഹം വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണർക്കു യഥാവിധി ധനം ദാനം ചെയ്തു.
Verse 28
पुरा यत्र तपस्तप्तं विपुलं सुमहात्मना । यक्षराज्ञा कुबेरेण वरा लब्धाश्न पुष्कला:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിന് ശേഷം അവർ ആ ഉത്തമവനത്തിൽ യക്ഷരാജൻ കുബേരന്റെ പുണ്യസ്ഥലം ദർശിച്ചു; അവിടെ പുരാതനകാലത്ത് ആ മഹാത്മാവ് മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്ത് അനേകം ശ്രേഷ്ഠ വരങ്ങൾ നേടിയിരുന്നു।
Verse 29
धनाधिपत्यं सख्यं च रुद्रेणामिततेजसा । सुरत्वं लोकपालत्वं पुत्र च नलकूबरम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ധനാധിപത്യംയും അമിതതേജസ്സുള്ള രുദ്രനോടുള്ള സഖ്യവും നേടി; കൂടാതെ ദേവത്വം, ലോകപാലത്വം, നലകൂബരൻ എന്ന പുത്രനും ലഭിച്ചു।
Verse 30
यत्र लेभे महाबाहो धनाधिपतिरञ्जसा । महाबाहो! धनपति कुबेरने वहाँ अमिततेजस्वी रुद्रके साथ मित्रता, धनका स्वामित्व, देवत्व, लोकपालत्व और नलकूबर नामक पुत्र अनायास ही प्राप्त कर लिये ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബാഹോ! അതേ സ്ഥലത്ത് ധനാധിപനായ കുബേരൻ അനായാസം അമിതതേജസ്സുള്ള രുദ്രനോടുള്ള സഖ്യവും, ധനസ്വാമ്യവും, ദേവത്വവും, ലോകപാലത്വവും, നലകൂബരൻ എന്ന പുത്രനെയും നേടി. തുടർന്ന് ദേവന്മാർ മരുത്ഗണങ്ങളോടുകൂടെ അവിടെ സമാഗമിച്ച് അവനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു; ഹംസയുക്തവും മനോവേഗസമവും ആയ ദിവ്യ പുഷ്പകവിമാനം നൽകി; അവനെ യക്ഷരാജനായി നിയമിച്ചു।
Verse 31
वाहनं चास्य तद् दत्त हंसयुक्तं मनोजवम् | विमान पुष्पकं दिव्य॑ नैर्ऋतैश्वर्यमेव च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവർ അവന് ഹംസയുക്തവും മനോവേഗസമവും ആയ ആ വാഹനം—ദിവ്യ പുഷ്പകവിമാനം—നൽകി; കൂടാതെ നൈഋതങ്ങളോടു ബന്ധപ്പെട്ട ഐശ്വര്യവും ദാനമായി നൽകി।
Verse 32
तत्राप्लुत्य बलो राजन् दत्त्वा दायांश्व पुष्कलान् | जगाम त्वरितो रामस्तीर्थ श्वेतानुलेपन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ധാരാളം ദാനം നൽകി, ശ്വേതചന്ദനലേപനം ധരിച്ച ബലരാമൻ വേഗത്തിൽ അടുത്ത തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 33
निषेवितं सर्वसत्त्वैनाम्ना बदरपाचनम् | नानर्तुकवनोपेतं सदापुष्पफलं शुभम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സർവ്വവിധ ജീവികളാലും സേവിക്കപ്പെടുന്ന, നാനാ ഋതുക്കളുടെ ശോഭയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട വനോപവനങ്ങളോടുകൂടിയ, എപ്പോഴും പുഷ്പഫലസമൃദ്ധമായ ‘ബദരപാചന’ എന്ന ശുഭ തീർത്ഥത്തിലേക്കാണ് ബലരാമൻ പോയത്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ധാരാളം ദാനം നൽകി, ശ്വേതചന്ദനലേപധാരിയായി അദ്ദേഹം വേഗത്തിൽ ആ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് നീങ്ങി.
Verse 46
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑में बलदेवजीकी तीर्थयात्रा एवं सारस्वतोपाख्यानके प्रसंगरमें तारकायुरका वधविषयक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ശല്യപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ ഗദാപർവത്തിൽ, ബലദേവന്റെ തീർത്ഥയാത്രയും സാരസ്വതോപാഖ്യാനവും സംബന്ധിച്ച പ്രസംഗത്തിൽ, താരകായുവധവിഷയകമായ നാല്പത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 47
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ശല്യപർവത്തിലെ ഗദാപർവത്തിൽ, ബലദേവന്റെ തീർത്ഥയാത്രാപ്രസംഗത്തിൽ സാരസ്വതോപാഖ്യാനബന്ധമായ നാല്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തം.
Verse 53
वरुणं देवता: सर्वा यमेत्येदमथाब्रुवन् वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! इस विचित्र प्रसंगको यथार्थरूपसे सुनो। पूर्वकल्पकी बात है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഈ അത്ഭുതപ്രസംഗം യഥാർത്ഥരൂപത്തിൽ കേൾക്കുക. മുൻകല്പത്തിൽ, ആദി കൃതയുഗം പ്രവഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, സർവ്വദേവന്മാരും വരുണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു—
Verse 66
तथा त्वमपि सर्वासां सरितां वै पतिर्भव । 'जैसे देवराज इन्द्र सदा भयसे हमलोगोंकी रक्षा करते हैं, उसी प्रकार आप भी समस्त सरिताओंके अधिपति हो जाइये (और हमारी रक्षा कीजिये)
ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ എപ്പോഴും ഭയത്തിൽ നിന്ന് ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, നീയും സർവ്വ നദികളുടെ അധിപതിയായി ഞങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കണം.
Verse 96
अपां पतिं प्रचक्रुर्हि विधिदृष्टेन कर्मणा । तब वरुणने उन देवताओंसे कहा--'एवमस्तु”। इस प्रकार उनकी अनुमति पाकर सब देवता इकट्ठे होकर उन्होंने समुद्रनिवासी वरुणको शास्त्रीय विधिके अनुसार जलका राजा बना दिया
ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ദേവന്മാർ ജലങ്ങൾക്ക് ഒരു അധിപനെ നിയമിച്ചു. അപ്പോൾ വരുണൻ ദേവന്മാരോട്—“ഏവമസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു. അവന്റെ സമ്മതം ലഭിച്ചതോടെ എല്ലാ ദേവന്മാരും ഒന്നിച്ചുകൂടി, ശാസ്ത്രീയവിധാനപ്രകാരം സമുദ്രനിവാസിയായ വരുണനെ ജലങ്ങളുടെ രാജാവായി സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 103
जग्मुः स्वान्येव स्थानानि पूजयित्वा जलेश्वरम् । जलजन्तुओंके स्वामी जलेश्वर वरुणका अभिषेक और पूजन करके सम्पूर्ण देवता अपने-अपने स्थानको ही चले गये
ജലജീവികളുടെ അധിപനായ ജലേശ്വരൻ വരുണനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച ശേഷം, എല്ലാ ദേവന്മാരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങിപ്പോയി.
Verse 166
विज्ञातश्ष कथं देवैस्तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः । जनमेजयने पूछा--ब्रह्म! लोकभावन भगवान् अग्नि क्यों अदृश्य हो गये थे और देवताओंने कैसे उनका पता लगाया? यह यथार्थरूपसे बताइये
ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു—“ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ലോകത്തെ ധരിക്കുന്ന ഭഗവാൻ അഗ്നി എന്തുകൊണ്ട് അദൃശനായിത്തീർന്നു? ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥലം എങ്ങനെ കണ്ടെത്തി? സത്യത്തെ പൂർണ്ണമായി പറയുക.”
Verse 173
शमीगर्भमथासाद्य ननाश भगवांस्तत: । वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! एक समयकी बात है कि प्रतापी भगवान् अग्निदेव महर्षि भूगुके शापसे अत्यन्त भयभीत हो शमीके भीतर जाकर अदृश्य हो गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! ഒരിക്കൽ മഹർഷി ഭൃഗുവിന്റെ ശാപത്തിൽ അത്യന്തം ഭീതനായ പ്രതാപശാലിയായ ഭഗവാൻ അഗ്നിദേവൻ ശമീ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഗർഭത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച് അദൃശനായിത്തീർന്നു.”
Verse 196
ददृशुर्ज्वलनं तत्र वसमानं यथाविधि । तत्पश्चात् अग्नितीर्थमें आकर देवताओंने अग्निको शमीके गर्भमें विधिपूर्वक निवास करते देखा
അതിനുശേഷം അഗ്നിതീർത്ഥത്തിലെത്തി ദേവന്മാർ, അഗ്നി ശമീ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഗർഭത്തിൽ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം വസിക്കുന്നതു കണ്ടു.
Verse 223
ससर्ज भगवान् यत्र सर्वलोकपितामह: । उस तीर्थमें गोता लगाकर बुद्धिमान् बलरामजी ब्रह्मयोनि तीर्थमें गये, जहाँ सर्वलोकपितामह ब्रह्माने सृष्टि की थी
സർവ്വലോകപിതാമഹനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് ഒരിക്കൽ സൃഷ്ടി സൃഷ്ടിച്ച ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ജ്ഞാനിയായ ബലരാമൻ ബ്രഹ്മയോനി തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between hospitality and personal vow: Srucāvatī must honor the visiting ascetic with service while maintaining strict fidelity to her declared intention, refusing marriage to the disguised visitor without violating guest-reception ethics.
Tapas is presented as outcome-bearing discipline when aligned with sustained niyama and clarity of intention; the narrative frames endurance and restraint as ethically formative acts that can transform both personal destiny and communal sacred geography.
Yes. The episode explicitly states that three nights of pure residence with fasting at the tīrtha yields the fruit of a twelve-year austerity, and that even a single night’s disciplined stay and bathing grants access to rare worlds otherwise difficult to attain.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.