Adhyaya 139
रात्रौ युद्धप्रवृत्तिः — Night Battle Begins; Duryodhana’s Protective Orders for Droṇa (Droṇa-parva 139)
Upa-parva: Rātri-yuddha (Night Battle) Episode within Droṇa-parva
Saṃjaya reports that, as dust and darkness spread, opposing warriors converge seeking mutual defeat. The battlefield becomes visibly radiant through thousands of lamps and blazing missiles, producing an uncanny, almost celestial illumination. Units engage in like-with-like clashes—warriors with warriors, elephants with elephants, horses with horses, and chariots with chariots—under the directive of Duryodhana. Arjuna then drives rapidly into the Kaurava host, inflicting heavy pressure. Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about the Kaurava reaction, Duryodhana’s assessment of the moment, and the protective deployment around Droṇa (including who guarded wings, front, and rear). Saṃjaya describes Duryodhana’s orders to brothers and allies: protect Droṇa from the rear, assign sector guards (right wing under Hārdikya, northern under Śalya), and push surviving Trigarta warriors forward. Duryodhana frames Droṇa as militarily preeminent and identifies Dhṛṣṭadyumna as the singular adversary capable of defeating him; he urges total protection so Droṇa can neutralize Somakas and Sṛñjayas. The chapter closes with the night battle intensifying into a mutually destructive engagement unprecedented in its terror, as both armies press for victory.
Chapter Arc: Sanjaya Dhritarashtra ko batate hain ki Bhimasena ke parakram ka samachar sunte hi Radheya Karna krodh aur pratishodh se bhar utha aur seedha Bhima ko rokne ke liye aage badha. → Karna kuch kshan Bhima ki drishti-seema se hatkar dekhta hai—Duryodhana ke putra aur bandhu Bhima ke haathon gir chuke hain. Unki dasha dekh Karna vishad se bhar kar lambi, garam saans leta hai aur phir aur bhi ugrata se Pandava-senapati Bhima par toot padta hai; dono taraf se baanon ki varsha ghan hoti jaati hai. → Karna ke dhanush se nikle morpankh-sadrish, rangin baan (बर्हिणवासस:) chaaro dishaon se Arjuna ke rath aur sainya-parivesh ko aise bedhte hain jaise pakshi vriksh ko gher lein—yuddh ka kendra ek teekhi, ghan-ghor shar-vrishti ban jaata hai aur Bhima–Karna ka sangharsh sabka dhyan kheench leta hai. → Sangharsh ke beech, yuddh ki kathorta aur kshati ka bodh ubhar aata hai—Pandava-hit mein rat mahatma (Brihaspati-sadrish buddhi wale) ke girne ka shok aur ‘yuddh nishthur hai’ ka nishkarsh bolon mein prakat hota hai; saath hi sabha-apmaan (Draupadi par Karna ke kathor vachan) ka purana paap yuddh ke phal ke roop mein yaad dilaya jaata hai. → Bhima aur Karna ka yuddh aur bhi ugr roop dharan karta hai—purane aparadh aur vartaman raktapat ek-doosre ko bhadkate hue agle kshan ko aur bhi bhayankar banate hain.
Shlokas
Verse 1
अपन क्रात बछ। अर: 2 सप्तत्रिशर्दाधिकशततमोब< ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध तथा दुर्योधनके सात भाइयोंका वध संजय उवाच भीमसेनस्य राधेय: श्रुत्वा ज्यातलनि:स्वनम् | नामृष्यत यथा मत्तो गज: प्रतिगजस्वनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഭീമസേനന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ഞാണിന്റെ ഘനമായ മുഴക്കം കേട്ടപ്പോൾ രാധേയൻ കർണൻ അതു സഹിക്കാനായില്ല; മദിച്ച ആന എതിരാളിയായ ഗജരാജന്റെ ഗർജ്ജനം സഹിക്കാത്തതുപോലെ.
Verse 2
सो&पक्रम्य मुहूर्त तु भीमसेनस्य गोचरात् । पुत्रांस्तव ददर्शाथ भीमसेनेन पातितान्,उसने थोड़ी देरके लिये भीमसेनकी दृष्टिसे दूर हटनेपर देखा कि भीमसेनने आपके पुत्रोंकी मार गिराया है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അല്പനേരം ഭീമസേനന്റെ ദൃഷ്ടിഗോചരത്തിൽ നിന്ന് മാറിനിന്നപ്പോൾ, ഭീമസേനൻ നിന്റെ പുത്രന്മാരെ വീഴ്ത്തിയതായി കണ്ടു.
Verse 3
तानवेक्ष्य नरश्रेष्ठ विमना दु:खितस्तदा । नि:श्वसन् दीर्घमुष्णं च पुन: पाण्डवम भ्ययात्
അവരെ ആ നിലയിൽ കണ്ടപ്പോൾ, നരശ്രേഷ്ഠാ, കർണന്റെ മനസ്സ് വിഷണ്ണമായി; അവൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി. ദീർഘവും ഉഷ്ണവുമായ നിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ട് അവൻ വീണ്ടും പാണ്ഡവൻ—ഭീമസേനൻ—നേർക്കു മുന്നേറി.
Verse 4
स ताम्रनयन: क्रोधाच्छवसन्निव महोरग: । बभौ कर्ण: शरानस्यन् रश्मीनिव दिवाकर:
ക്രോധത്താൽ അവന്റെ കണ്ണുകൾ താമ്രവർണ്ണമായി; ഫുശ്ശെന്നു ശ്വസിച്ച് മഹാസർപ്പത്തെപ്പോലെ ഭയങ്കരനായി തോന്നി. അപ്പോൾ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന കർണ്ണൻ, കിരണങ്ങൾ പരത്തുന്ന സൂര്യദേവനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി ഭാസിച്ചു.
Verse 5
किरणैरिव सूर्यस्य महीध्रो भरतर्षभ । कर्णचापच्युतैर्बाणै: प्राच्छाद्यत वृकोदर:,भरतश्रेष्ठ! जैसे सूर्यकी किरणोंसे पर्वत ढक जाता है, उसी प्रकार कर्णके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा भीमसेन आच्छादित हो गये
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ പർവ്വതത്തെ മൂടുന്നതുപോലെ, കർണ്ണന്റെ വില്ലിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട അമ്പുകൾ കൊണ്ട് വൃകോദരനായ ഭീമസേനൻ ആച്ഛാദിതനായി.
Verse 6
ते कर्णचापप्रभवा: शरा बर्हिणवासस: । विविशु: सर्वतः पार्थ वासायेवाण्डजा द्रुमम्
പാർത്ഥാ! കർണ്ണന്റെ വില്ലിൽ നിന്നു ജനിച്ച, മയിൽപ്പീലി പോലെയുള്ള ചിറകുകളുള്ള ആ അമ്പുകൾ എല്ലാദിക്കിലും നിന്നു വന്ന് നിന്നിൽ കുത്തിനുഴഞ്ഞു—മരത്തിലെ കൂടിലേക്കു കുഞ്ഞുപക്ഷികൾ കയറുന്നതുപോലെ.
Verse 7
कर्णके धनुषसे छूटे हुए वे मयूरपंखधारी बाण सब ओरसे आकर भीमसेनके शरीरमें उसी प्रकार घुसने लगे, जैसे पक्षी बसेरा लेनेके लिये वृक्षोंपर आ जाते हैं ।।
കർണ്ണന്റെ വില്ലിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട മയിൽപ്പീലി പോലെയുള്ള ചിറകുകളുള്ള അമ്പുകൾ എല്ലാദിക്കിലും നിന്നു വന്ന് ഭീമസേനന്റെ ശരീരത്തിൽ, പക്ഷികൾ തങ്ങാൻ മരങ്ങളിലേക്കു പറന്നു വരുന്നതുപോലെ, കുത്തിനുഴഞ്ഞു. പിന്നെ കർണ്ണധനുസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ടു ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും പാഞ്ഞുപോയ സ്വർണ്ണചിറകുള്ള അമ്പുകൾ, നിരയായി പറക്കുന്ന ഹംസങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു.
Verse 8
चापध्वजोपस्करेभ्यश्छत्रादीषामुखाद् युगात् प्रभवन्तो व्यदृश्यन्त राजन्नाधिरथे: शरा:
രാജാവേ! അപ്പോൾ അധിരഥപുത്രനായ കർണ്ണന്റെ അമ്പുകൾ വില്ലിൽ നിന്നുമാത്രമല്ല; ധ്വജം മുതലായ രഥോപകരണങ്ങളിൽ നിന്നുമും, ഛത്രത്തിൽ നിന്നുമും, ഈഷാദണ്ഡാദി ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുമും, രഥത്തിന്റെ യുഗത്തിൽ നിന്നുമും പോലും ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുപോലെ ദൃശ്യമായി.
Verse 9
खं पूरयन् महावेगान् खगमान् गृध्रवासस: । सुवर्णविकृतां श्षित्रान मुमोचाधिरथि: शरान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അധിരഥപുത്രൻ കർണ്ണൻ ആകാശം നിറയ്ക്കുന്ന വിധം, മഹാവേഗത്തിൽ പായുന്ന, ഗൃധ്രപക്ഷങ്ങളോടു സാമ്യമുള്ള ചിറകുകളുള്ള, സ്വർണ്ണത്തിൽ നിർമ്മിതമായ വിചിത്ര അമ്പുകൾ വിട്ടു.
Verse 10
तमनन््तकमिवायस्तमापतन्तं वृकोदर: । त्यक्त्वा प्राणानतिक्रम्य विव्याध निशितै: शरै:,कर्णको यमराजके समान आयासयुक्त हो आते देख भीमसेन प्राणोंका मोह छोड़कर पराक्रमपूर्वक उसे पैने बाणोंद्वारा बीधने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അന്തകനെന്നപോലെ അവൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട വൃക്കോദരൻ ഭീമൻ, ജീവമോഹം ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വരക്ഷണചിന്തയെ അതിക്രമിച്ച്, മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവനെ ആവർത്തിച്ച് കുത്തിവീഴ്ത്തി.
Verse 11
तस्य वेगमसहां स दृष्टवा कर्णस्य पाण्डव: । महतश्न शरौघांस्तान् न्यवारयत वीर्यवान्,पराक्रमी पाण्डुपुत्र भीमने कर्णके वेगको असह्ां देखकर उसके महान् बाणसमूहोंका निवारण किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർണ്ണന്റെ സഹിക്കാനാകാത്ത ആ വേഗം കണ്ട വീര്യവാൻ പാണ്ഡവൻ ഭീമൻ, അവന്റെ മഹത്തായ അമ്പുവർഷങ്ങളെ തടഞ്ഞു തിരിച്ചുവിട്ടു.
Verse 12
ततो विधम्याधिरथे: शरजालानि पाण्डव: | विव्याध कर्ण विंशत्या पुनरन्यै: शिलाशितै:,पाण्डुकुमार भीमने अधिरथपुत्रके शरसमूहोंका निवारण करके शिलापर चढ़ाकर तेज किये हुए बीस अन्य बाणोंद्वारा कर्णको घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പാണ്ഡവൻ ഭീമൻ അധിരഥപുത്രന്റെ അമ്പുജാലങ്ങളെ തകർത്തു, കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ മറ്റൊരു ഇരുപത് അമ്പുകളാൽ കർണ്ണനെ വീണ്ടും കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 13
यथैव हि स कर्णेन पार्थ: प्रच्छादित: शरै: । तथैव स रणे कर्ण छादयामास पाण्डव:,जैसे कर्णने अपने बाणोंद्वारा भीमसेनको आच्छादित किया था, उसी प्रकार पाण्डुपुत्र भीमने भी कर्णको ढक दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർണ്ണൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ പാണ്ഡവനെ മൂടിയതുപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവനും കർണ്ണനെ അമ്പുകളാൽ മൂടി.
Verse 14
दृष्टवा तु भीमसेनस्य विक्रमं युधि भारत । अभ्यनन्दंस्त्यदीयाश्व सम्प्रहृष्ठा क्ष चारणा:,भरतनन्दन! युद्धमें भीमसेनका वह पराक्रम देखकर आपके योद्धाओं तथा चारणोंने भी प्रसन्न होकर उनका अभिनन्दन किया
ഓ ഭാരതാ! യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ ആ വിക്രമം കണ്ടപ്പോൾ, നിന്റെ പക്ഷത്തിലെ യോദ്ധാക്കളും ചാരണന്മാരും അത്യന്തം ഹർഷിച്ച് അവനെ അഭിനന്ദിച്ചു പുകഴ്ത്തി।
Verse 15
भूरिश्रवा: कृपो द्रौणिर्मद्रराजो जयद्रथ: । उत्तमौजा युधामन्यु: सात्यकि: केशवार्जुनौ
ഭൂരിശ്രവസ്, കൃപ, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ്, മദ്രരാജൻ ശല്യൻ, ജയദ്രഥൻ, ഉത്തമൗജസ്, യുധാമന്യു, സാത്യകി, കൂടാതെ കേശവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോടൊപ്പം അർജുനൻ—ഇവരെല്ലാം (അവിടെ) ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 16
कुरुपाण्डवप्रवरा दश राजन् महारथा: । साधु साध्विति वेगेन सिंहनादमथानदन्
ഓ രാജാവേ! കുരു–പാണ്ഡവരിലെ പത്ത് ശ്രേഷ്ഠ മഹാരഥന്മാർ ‘സാധു! സാധു!’ എന്നു വിളിച്ചുകൊണ്ട് ഉത്സാഹവേഗത്തിൽ സിംഹനാദം മുഴക്കി।
Verse 17
राजन! भूरिश्रवा, कृपाचार्य, अश्व॒त्थामा, मद्रराज शल्य, जयद्रथ, उत्तमौजा, युधामन्यु, सात्यकि, श्रीकृष्ण तथा अर्जुन--ये कौरव और पाण्डव-पक्षके दस श्रेष्ठ महारथी 'साधु- साधु” कहकर वेगपूर्वक सिंहनाद करने लगे ।।
ഓ രാജാവേ! ഭൂരിശ്രവസ്, കൃപാചാര്യൻ, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ്, മദ്രരാജൻ ശല്യൻ, ജയദ്രഥൻ, ഉത്തമൗജസ്, യുധാമന്യു, സാത്യകി, ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും—കൗരവ–പാണ്ഡവ പക്ഷങ്ങളിലെ ഈ പത്ത് ശ്രേഷ്ഠ മഹാരഥന്മാർ ‘സാധു! സാധു!’ എന്നു വിളിച്ച് ഉത്സാഹവേഗത്തിൽ സിംഹനാദം മുഴക്കി. ആ തുമുലവും രോമാഞ്ചകരവുമായ ശബ്ദം ഉയർന്നപ്പോൾ, ഓ രാജാവേ, നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ അതിവേഗം സംസാരിച്ചു।
Verse 18
राज्ञ: सराजपुत्रांश्न॒ सोदर्याश्व विशेषत: । कर्ण गच्छत भद्रें व: परीप्सन्तो वृकोदरात्
അപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ രാജാക്കളോടും രാജകുമാരന്മാരോടും, പ്രത്യേകിച്ച് തന്റെ സഹോദരന്മാരോടും പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾക്ക് മംഗളം വരട്ടെ. വൃകോദരൻ (ഭീമൻ) കർണനെ തേടിവരുന്നു; അതിനാൽ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും കർണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു അവനെ രക്ഷിക്കൂ।”
Verse 19
पुरा निध्नन्ति राधेयं भीमचापच्युता: शरा: । ते यतथध्वं महेष्वासा: सूतपुत्रस्य रक्षणे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമന്റെ ധനുസ്സിൽ നിന്നു വിട്ട അമ്പുകൾ മുൻപേ തന്നെ രാധേയ കർണ്ണനെ വീഴ്ത്തിയേക്കാം. അതിനാൽ, ഹേ മഹാധനുർധരന്മാരേ, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും സൂതപുത്രന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി പരിശ്രമിക്കുവിൻ.
Verse 20
दुर्योधनसमादिष्टा: सोदर्या: सप्त भारत | भीमसेनमभिद्रुत्य संरब्धा: पर्यवारयन्,भारत! दुर्योधनकी आज्ञा पाकर उसके सात भाइयोंने कुपित हो भीमसेनपर आक्रमण करके उन्हें चारों ओरसे घेर लिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത, ദുര്യോധനന്റെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച അവന്റെ ഏഴ് സഹോദരന്മാർ ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ച് ഭീമസേനനെതിരെ പാഞ്ഞുചെന്നു അവനെ നാലുവശവും വളഞ്ഞു.
Verse 21
ते समासाद्य कौन्तेयमावृण्वन् शरवृश्टिभि: । पर्वतं वारिधाराभि: प्रावृषीव बलाहका:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ കൗന്തേയനെ സമീപിച്ച് അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് അവനെ മൂടി; മഴക്കാലത്ത് മേഘങ്ങൾ പർവതത്തിന്മേൽ ജലധാരകൾ ചൊരിയുന്നതുപോലെ.
Verse 22
ते5पीडयन् भीमसेन क्रुद्धा: सप्त महारथा: । प्रजासंहरणे राजन् सोम॑ सप्त ग्रहा इव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ച ആ ഏഴ് മഹാരഥന്മാർ ഭീമസേനനെ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു; പ്രജാസംഹാരകാലത്ത് ഏഴ് ഗ്രഹങ്ങൾ സോമനെ (ചന്ദ്രനെ) പീഡിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 23
ततो वेगेन कौन्तेय: पीडयित्वा शरासनम् | मुष्टिना पाण्डवो राजन् दृढेन सुपरिष्कृतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ, കൗന്തേയനായ പാണ്ഡവ ഭീമൻ വേഗത്തോടെ തന്റെ സുനിർമ്മിത ധനുസ്സിനെ ദൃഢമായ മുഷ്ടിയാൽ അമർത്തി ഉറപ്പിച്ചു.
Verse 24
मनुष्यसमतां ज्ञात्वा सप्त संधाय सायकान् । तेभ्यो व्यसृजदायस्त: सूर्यरश्मिनिभान् प्रभु:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അവരെ സാധാരണ മനുഷ്യരെന്നു കരുതി പരാക്രമിയായ ഭീമൻ ദൃഢമായ ധനുസ്സിനെ വേഗത്തോടെ വലിച്ച് ഏഴ് അമ്പുകൾ സംധാനം ചെയ്തു; സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തമായ ആ ശരം ശ్రమപൂർവ്വം നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ മേൽ വിട്ടു।
Verse 25
निरस्यन्निव देहे भ्यस्तनयानामसूंस्तव । भीमसेनो महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, നരേശ്വരാ! പഴയ വൈരം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തുകൊണ്ട് ഭീമസേനൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ മേൽ അങ്ങനെ അമ്പെറിഞ്ഞു—അവരുടെ ദേഹങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രാണശ്വാസം തന്നെ പറിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 26
ते क्षिप्ता भीमसेनेन शरा भारत भारतान् | विदार्य खं समुत्पेतु: स्वर्णपुड्खा: शिलाशिता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതാ! ഭീമസേനൻ വിട്ട ആ ശരം സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചതും ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയതുമായിരുന്നു; അവ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരെ പിളർത്തി ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു പറന്നു പോയി।
Verse 27
तेषां विदार्य चेतांसि शरा हेमविभूषिता: । व्यराजन्त महाराज सुपर्णा इव खेचरा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! സ്വർണ്ണവിഭൂഷിതമായ ആ ശരം അവരുടെ ഹൃദയങ്ങളെ പിളർത്തി, ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സുപർണ്ണന്മാരെപ്പോലെ (ഗരുഡസദൃശ പക്ഷികളെപ്പോലെ) ദീപ്തമായി ശോഭിച്ചു।
Verse 28
शोणितादिग्धवाजाग्रा: सप्त हेमपरिष्कृता: । पुत्राणां तव राजेन्द्र पीत्वा शोणितमुद्गता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! സ്വർണ്ണാലങ്കൃതമായ ആ ഏഴ് ശരം നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ രക്തം കുടിച്ചതുപോലെ ചുവന്നതായി; രക്തം പുരണ്ട അഗ്രഭാഗങ്ങളും പക്ഷങ്ങളും സഹിതം അവ മേലോട്ടു ചാടിപ്പൊങ്ങി।
Verse 29
ते शरैरभिन्नमर्माणो रथेभ्य: प्रापतन् क्षितौ | गिरिसानुरुहा भग्ना द्विपेनेव महाद्रुमा:
അമ്പുകൾ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ ഭേദിച്ച് തകർത്തതിനാൽ അവർ രഥങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വീണു—പർവതചരിവിൽ നിൽക്കുന്ന മഹാവൃക്ഷങ്ങളെ ആന പൊട്ടിച്ചു വീഴ്ത്തുന്നതുപോലെ।
Verse 30
शत्रुंजयः शत्रुसहश्रित्रश्चित्रायुधो दृढ: । चित्रसेनो विकर्णश्र सप्तैते विनिपातिता:
ശത്രുഞ്ജയൻ, ശത്രുസഹസ്രീ, ദൃഢനായ ചിത്രായുധൻ, കൂടാതെ ചിത്രസേനനും വികർണനും—ഈ ഏഴു വീരന്മാരും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു।
Verse 31
शत्रुंजय-, शत्रुसह, चित्र (चित्रवाण), चित्रायुध (अग्रायुध), दृढ़ (दृढवर्मा), चित्रसेन (उग्रसेन) और विकर्ण--इन सातों भाइयोंको भीमसेनने मार गिराया ।।
ശത്രുഞ്ജയൻ, ശത്രുസഹൻ, ചിത്രം (ചിത്രവാണൻ), ചിത്രായുധൻ (അഗ്രായുധൻ), ദൃഢൻ (ദൃഢവർമ്മൻ), ചിത്രസേനൻ (ഉഗ്രസേനൻ) 그리고 വികർണൻ—ഈ ഏഴു സഹോദരന്മാരെയും ഭീമസേനൻ വീഴ്ത്തി. രാജാവേ, അവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ട നിന്റെ പുത്രന്മാരിൽ വികർണൻ പാണ്ഡവർക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവൻ ആയിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് വൃകോദരനായ ഭീമൻ അവനുവേണ്ടി അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി കഠിനമായി വിലപിച്ചു।
Verse 32
प्रतिज्ञेयं मया वृत्ता निहन्तव्यास्तु संयुगे । विकर्ण तेनासि हत: प्रतिज्ञा रक्षिता मया
അവൻ പറഞ്ഞു—“വികർണാ! യുദ്ധത്തിൽ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പുത്രന്മാരെ വധിക്കുമെന്നു ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരുന്നു. അതിനാൽ നീ എന്റെ കൈകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ടു; ഇങ്ങനെ ഞാൻ എന്റെ പ്രതിജ്ഞ കാത്തു.”
Verse 33
त्वमागा: समर वीर क्षात्रधर्ममनुस्मरन् । ततो विनिहत: संख्ये युद्धधर्मो हि निछुर:,“वीर! तुम क्षत्रिय-धर्मका विचार करके समरभूमिमें आ गये। इसीलिये इस युद्धमें मारे गये; क्योंकि युद्धरधर्म कठोर होता है
“വീരാ! ക്ഷാത്രധർമ്മം ഓർത്ത് നീ സമരഭൂമിയിലേക്കു വന്നു; അതിനാൽ നീ യുദ്ധത്തിൽ വീണു—യുദ്ധധർമ്മം സത്യത്തിൽ നിഷ്ഠുരമാണ്.”
Verse 34
विशेषतो हि नृपतेस्तथास्माकं हिते रत: । न्यायतो<न्यायतो वापि हतः शेते महाद्युति:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധിഷ്ഠിരരാജാവിന്റെയും ഞങ്ങളുടെയും ഹിതത്തിൽ പ്രത്യേകമായി നിരന്തരം ലീനനായിരുന്ന ആ മഹാദ്യുതിയുള്ള ഗംഗാനന്ദനൻ ഭീഷ്മൻ—ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെ അഗാധബുദ്ധിയുള്ളവൻ—ന്യായമായോ അന്യായമായോ വിധത്തിൽ ഹതനായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശയിച്ചിരിക്കുന്നു; പ്രാണത്യാഗത്തിന്റെ അതിരിലേക്ക് തള്ളപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പറയേണ്ടത്—യുദ്ധം പരമ നിഷ്ഠുരകർമ്മമാണ്.
Verse 35
अगाथबुद्धिर्गाड्िय: क्षितौ सुरगुरो: सम: । त्याजित: समरे प्राणांस्तस्माद् युद्ध हि निष्ठरम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഗംഗേയനായ ഭീഷ്മൻ അഗാധബുദ്ധിയുള്ളവൻ, ദേവഗുരു ബൃഹസ്പതിസമൻ; സമരത്തിൽ പ്രാണത്യാഗത്തിന്റെ നിലയിലേക്കു നയിക്കപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ ശയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ തീർച്ചയായും പറയണം—യുദ്ധം സത്യമായും നിഷ്ഠുരകർമ്മമാണ്.
Verse 36
संजय उवाच तान् निहत्य महाबाहू राधेयस्यैव पश्यतः । सिंहनादरवं घोरमसृजत् पाण्डुनन्दन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! രാധേയൻ കർണ്ണൻ നോക്കി നിൽക്കേ അവരെ വധിച്ച് പാണ്ഡുനന്ദനനായ മഹാബാഹു ഭീമൻ ഭയങ്കരമായ സിംഹനാദം മുഴക്കി.
Verse 37
स रवस्तस्य शूरस्य धर्मराजस्य भारत । आचख्याविव तद् युद्ध विजयं चात्मनो महत्,भारत! उस सिंहनादने धर्मराज युधिष्ठिरको शूरवीर भीमके उस युद्धकी तथा अपनी महान् विजयकी मानो सूचना दे दी
ഭാരതാ! ആ വീരനായ ഭീമന്റെ സിംഹനാദം ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് ആ യുദ്ധത്തിന്റെ വാർത്തയും തന്റെ മഹാവിജയവും അറിയിച്ചതുപോലെ തോന്നി.
Verse 38
त॑ श्रुत्वा तु महानादं भीमसेनस्य धन्विन: । बभूव परमा प्रीतिर्धर्मराजस्य धीमत:,धनुर्धर भीमसेनके उस महानादको सुनकर बुद्धिमान् धर्मराज युधिष्ठिरको बड़ी प्रसन्नता हुई
ധനുർധരനായ ഭീമസേനന്റെ ആ മഹാനാദം കേട്ടപ്പോൾ ബുദ്ധിമാനായ ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരന് പരമാനന്ദം ഉണ്ടായി.
Verse 39
ततो हृष्टमना राजन् वादित्राणां महास्वनै: । सिंहनादरवं भ्रातु: प्रतिजग्राह पाण्डव:
അപ്പോൾ, രാജാവേ, ഹർഷോന്മുഖമായ മനസ്സോടെ പാണ്ഡവൻ യുധിഷ്ഠിരൻ യുദ്ധവാദ്യങ്ങളുടെ ഗംഭീരഗർജ്ജനത്തിനിടയിൽ സഹോദരന്റെ സിംഹനാദത്തെ ശുഭസൂചനയായി സാദരം സ്വീകരിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഭീമസേനനോടുള്ള തന്റെ പ്രസാദം പ്രകടിപ്പിച്ച്, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ മഹാഹർഷത്തോടെ രണഭൂമിയിൽ ദ്രോണാചാര്യനെ ആക്രമിക്കാൻ മുന്നേറി।
Verse 40
हर्षेण महता युक्त: कृतसंज्ञो वृकोदरे । अभ्ययात् समरे द्रोणं सर्वशस्त्रभूृतां वर:
മഹാഹർഷത്തോടെ നിറഞ്ഞും മനസ്സിന്റെ തെളിവ് വീണ്ടെടുത്തും, വൃകോദരൻ (ഭീമൻ) സമരത്തിൽ ദ്രോണാചാര്യന്റെ നേരെ മുന്നേറി—അദ്ദേഹം സർവ്വായുധധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ.
Verse 41
एकत्रिंशन्महाराज पुत्रांस्तव निपातितान् । हतान् दुर्योधनो दृष्ट्वा क्षत्तु: सस्मार तद् वच:
മഹാരാജാവേ, നിങ്ങളുടെ മുപ്പത്തൊന്ന് പുത്രന്മാർ വീണുകിടന്ന് ഹതരായിരിക്കുന്നതു കണ്ട ദുര്യോധനന് ക്ഷത്താ (വിദുരൻ) പറഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ ഓർമ്മ വന്നു।
Verse 42
तदिदं समनुप्राप्तं क्षत्तुर्नि:श्रेयसं वच: । इति संचिन्त्य ते पुत्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत
“ക്ഷത്താ (വിദുരൻ) പറഞ്ഞ ശ്രേയസ്കരമായ വാക്ക് തന്നെയാണ് ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നത്” എന്നു ചിന്തിച്ച്, നിങ്ങളുടെ പുത്രന് മറുപടി ഒന്നും കണ്ടെത്താനായില്ല।
Verse 43
यद् द्यूतकाले दुर्बुद्धिरब्रवीत् तनयस्तव । सभामानाय्य पाज्चालीं कर्णेन सहितो5ल्ल्पथी:
ദ്യൂതകാലത്ത് നിങ്ങളുടെ അൽപബുദ്ധിയായ പുത്രൻ—കർണനോടൊപ്പം—പാഞ്ചാലി ദ്രൗപദിയെ സഭയിലേക്കു വരുത്തി “മറ്റൊരു ഭർത്താവിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക” എന്നു പറഞ്ഞ ക്രൂരവാക്കുകളുടെ, ആ അധർമ്മത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇന്ന് വന്നെത്തിയത്।
Verse 44
यच्च कर्णोडब्रवीत् कृष्णां सभायां परुषं वच: । प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां तव चैव विशाम्पते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജസഭയിൽ കൃഷ്ണയെ ലക്ഷ്യമാക്കി കർണ്ണൻ ഉച്ചരിച്ച കഠിനവചനങ്ങൾ—പാണ്ഡുപുത്രന്മാരുടെ സന്നിധിയിലും നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിലും, ഹേ ജനാധിപതേ—അവയെല്ലാം ഇപ്പോൾ ഓർമ്മയിൽ വരുന്നു।
Verse 45
शृण्वतस्तव राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वश: । विनष्टा: पाण्डवा: कृष्णे शाश्वतं नरकं॑ गता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജേന്ദ്രാ! നിങ്ങൾയും സർവ്വ കൗരവരും കേൾക്കുമ്പോഴേക്കും പാണ്ഡവർ പൂർണ്ണമായി നശിച്ചു; കൃഷ്ണയുടെ കാരണത്താൽ അവർ ശാശ്വത നരകത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 46
यच्च षण्ढतिलादीनि परुषाणि तवात्मजै: । श्रावितास्ते महात्मान: पाण्डवा: कोपयिष्णुनि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—‘ഷണ്ഡതില’ മുതലായ കഠിനമായ അപമാനവചനങ്ങൾ, പാണ്ഡവരെ കോപിപ്പിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച്, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ആ മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവർക്ക് കേൾപ്പിച്ചിരുന്നു।
Verse 47
त॑ भीमसेन: क्रोधाग्निं त्रयोदश समा: स्थितम् | उद्गिरंस्तव पुत्राणामन्तं गच्छति पाण्डव:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവനായ ഭീമസേനൻ, പതിമൂന്ന് വർഷമായി ഉള്ളിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ക്രോധാഗ്നിയെ പുറന്തള്ളിക്കൊണ്ട്, ഇപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ അന്തത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു।
Verse 48
विलपंश्च बहु क्षत्ता शमं नालभत त्वयि । सपुत्रो भरतश्रेष्ठ तस्य भुड्क्ष्य फलोदयम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! ക്ഷത്താ വിദുരൻ നിങ്ങളുടെ സമീപത്ത് ഏറെ വിലപിച്ചെങ്കിലും, നിങ്ങളിൽ നിന്ന് ശമം (ശാന്തി) ലഭിച്ചില്ല। ആ അന്യായത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇത് പാകമായത്; ഇനി പുത്രന്മാരോടുകൂടെ അതിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കൂ।
Verse 49
त्वया वृद्धेन धीरेण कार्यतत्त्वार्थदर्शिना । न कृतं सुह्ृदां वाक््यं दैवमत्र परायणम्
നിങ്ങൾ വൃദ്ധനും ധീരനും, പ്രവർത്തിയുടെ തത്ത്വവും ലക്ഷ്യവും തിരിച്ചറിയുന്നവനുമായിട്ടും ഹിതൈഷികളായ സുഹൃത്തുകളുടെ ഉപദേശം കേട്ടില്ല. ഈ കാര്യത്തിൽ ദൈവം തന്നെയാണ് പരമാശ്രയവും നിർണായക കാരണവും ആയത്.
Verse 50
तन्मा शुचो नरव्यात्र तवैवापनयो महान् | विनाशहेतु: पुत्राणां भवानेव मतो मम
അതുകൊണ്ട്, ഹേ നരവ്യാഘ്രാ, ദുഃഖിക്കരുത്. ഈ മഹാവിപത്ത് സത്യത്തിൽ നിന്റെ തന്നെ കൃത്യത്തിന്റെ ഫലമാണ്. നിന്റെ പുത്രന്മാരുടെ നാശത്തിന് മുഖ്യകാരണം നീ തന്നെയെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 51
हतो विकर्णों राजेन्द्र चित्रसेनश्व वीर्यवान् | प्रवराश्षात्मजानां ते सुताश्चान्ये महारथा:
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, വികർണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു; വീര്യവാനായ ചിത്രസേനനും അങ്ങനെ തന്നെ. നിന്റെ പുത്രന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യരും മറ്റു മഹാരഥന്മാരായ പുത്രന്മാരും കൂടി വീണുപോയി.
Verse 52
राजेन्द्र! विकर्ण मारा गया। पराक्रमी चित्रसेनको भी प्राणोंका त्याग करना पड़ा। आपके पुत्रोंमें जो प्रमुख थे, वे तथा अन्य महारथी भी कालके गालमें चले गये ।।
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, വികർണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു; പരാക്രമശാലിയായ ചിത്രസേനനും ജീവൻ വിട്ടു. നിന്റെ പുത്രന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യരും മറ്റു മഹാരഥന്മാരും കാലത്തിന്റെ വായിലേക്കു പോയി. മഹാരാജാ, ഭീമസേനൻ തന്റെ കണ്ണിന് മുന്നിൽ വന്ന നിന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ആരെയാരെയോ കണ്ടുവോ, അവരെല്ലാം അവൻ ക്ഷണത്തിൽ വധിച്ചു.
Verse 53
त्वत्कृते हाहमद्राक्षं दह॒मानां वरूथिनीम् । सहस्रश: शरैर्मुक्ते: पाण्डवेन वृषेण च,आपके ही कारण मैंने भीमसेन और कर्णके छोड़े हुए हजारों बाणोंसे राजाओंकी विशाल सेना दग्ध होती देखी है
നിന്റെ കാരണത്താൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ രാജാക്കന്മാരുടെ മഹാസേനാവ്യൂഹം ദഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ടത്—പാണ്ഡവനായ ഭീമസേനനും കർണനും ആയിരങ്ങളായ അമ്പുകൾ വിട്ടപ്പോൾ.
Verse 136
इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेनका युद्धविषयक एक सौ छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വാന്തർഗതമായ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ യുദ്ധവിഷയകമായ നൂറ്റിമുപ്പത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 137
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमयुद्धे सप्तत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ഭീമയുദ്ധവിഷയകമായ നൂറ്റിമുപ്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 456
पतिमन्यं वृणीष्वेति तस्येदं फलमागतम् । द्यूतके समय कर्णके साथ आपके मन्दमति पुत्र दुर्बुद्धि दुर्योधनने पांचालराजकुमारी द्रौपदीको सभामें बुलाकर उसके प्रति जो दुर्वचन कहा था तथा प्रजानाथ! महाराज! पाण्डवों और आपके सामने समस्त कौरवोंके सुनते हुए कर्णने सभामें द्रौपदीके प्रति जो यह कठोर वचन कहा था कि “कृष्णे! पाण्डव नष्ट हो गये। सदाके लिये नरकमें पड़ गये। तू दूसरा पति कर ले"
“മറ്റൊരു ഭർത്താവിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക”—എന്ന് അന്ന് നടന്ന ആ അന്യായത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇന്നിവിടെ വന്നെത്തിയത്. ദ്യൂതക്രീഡാസമയത്ത് നിന്റെ മന്ദമതിയായ ദുർബുദ്ധി പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ പാഞ്ചാലരാജകുമാരി ദ്രൗപദിയെ സഭയിലേക്കു വിളിച്ചു വരുത്തി അവളോടു അപമാനകരമായ ദുർവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു; കൂടാതെ, ഹേ പ്രജാനാഥ, ഹേ മഹാരാജാ! പാണ്ഡവന്മാരുടെയും നിന്റെയും സന്നിധിയിൽ, എല്ലാ കൗരവരും കേൾക്കേ, കർണ്ണനും സഭയിൽ ദ്രൗപദിയോടു കഠിനമായി പറഞ്ഞു—“കൃഷ്ണേ! പാണ്ഡവർ നശിച്ചു; എന്നേക്കുമായി നരകത്തിൽ പതിച്ചു; നീ മറ്റൊരു ഭർത്താവിനെ സ്വീകരിക്ക.” ആ അധർമ്മത്തിന്റെ പ്രതിഫലമാണ് ഇന്ന് അവർക്കു തിരികെ വന്നത്.
Frequently Asked Questions
The episode implies a tension between the duty to prosecute war effectively and the ethical strain of fighting under darkness and confusion, where recognition, proportionality, and control are impaired, increasing the risk of indiscriminate harm.
The chapter models wartime governance logic: preserve command continuity by protecting the commander, assign clear sector responsibilities, and identify the single most consequential threat (Dhṛṣṭadyumna to Droṇa) to concentrate defensive resources.
No formal phalaśruti appears here; the meta-commentary is narrative—Saṃjaya’s claim that such a terrifying night battle was unprecedented functions as an interpretive marker, underscoring the war’s escalating moral and psychological gravity within the epic’s larger inquiry into dharma.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.