Adhyaya 107
Droṇa-parva Adhyāya 107: Karṇa–Bhīma Saṃmarda (Arrow-storm Engagement)
Upa-parva: Karna–Bhīma Saṃmarda (Duel Episode within Droṇa-parva)
Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about the reactions of Duryodhana and Karṇa upon seeing a key figure appear turned away in battle. Saṃjaya reports that Karṇa, after taking up another properly prepared chariot, advances toward Bhīma, whose presence is likened to a blazing fire. The Kauravas perceive Bhīma as if offered to Yama’s mouth, indicating the dread his momentum inspires. Karṇa closes with loud bow and chariot-signal sounds; a renewed, severe clash begins between the two. Both warriors are described as mutually intent on each other’s defeat, glaring as if burning with their eyes, then colliding and striking in close contest. Bhīma’s internal motivation is explicitly tied to remembered hardships and humiliations: the dice-game, forest exile, Virāṭa residence, the seizure of wealth, and the attempted harm and public insult directed at Kuntī and Draupadī, including harsh speech attributed to Karṇa in the assembly. The duel becomes a dense missile exchange: Bhīma covers Karṇa with arrow-nets; Karṇa counters and pierces Bhīma with multiple sharp arrows. Their movements are compared to maddened elephants; conches and drums stir the host; mixed-colored horses and the spectacle of the combat draw the gaze of surrounding mahārathas. The narrative stresses the difficulty of discerning advantage, the creation of a sky-veiling arrow-rain, and the collateral collapse of men, horses, and elephants, producing rapid local devastation among Dhṛtarāṣṭra’s forces.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—राजन्, उन महात्मा महारथियों के रथों पर फहराते नाना-रूप ध्वजों को सुनो; युद्धभूमि में वे अग्नि-शिखाओं की तरह चमक रहे हैं। → ध्वजों के रूप, वर्ण, नाम और अलंकरण का क्रमशः वर्णन युद्ध की तैयारी को दृश्य-रूप देता है—स्वर्णमय दंड, काञ्चन-पीठ, घंटिकाओं की झंकार; हर ध्वज अपने स्वामी के स्वभाव, कुल-कीर्ति और प्रतिज्ञा का उद्घोष बन जाता है। → अर्जुन का विशाल वानर-चिह्न ध्वज (हनुमान-केतु) हिमालय पर दहकती अग्नि-सा देदीप्यमान बताया जाता है; उसी के साथ ‘जयद्रथ-वध’ की अभिलाषा लिए गाण्डीव का खिंचना—ध्वज-वैभव से प्रतिज्ञा-वैभव तक कथा का शिखर बनता है। → ध्वज-परिचय के माध्यम से दोनों पक्षों की शक्ति, गर्जना और मनोबल का तुल्य-प्रदर्शन होता है; रथों का ‘व्यतिक्षेप’ और परस्पर गर्जना युद्ध के अगले प्रहारों का संकेत देकर अध्याय को समेटती है। → अर्जुन की प्रतिज्ञा (जयद्रथ-वध) अब कर्म-रूप लेने को है—अगला क्षण किसके ध्वज को धूल में झुकाएगा?
Shlokas
Verse 1
#-+>.ी >> हु हि की ३. आजानेयका लक्षण इस प्रकार है-गुडगन्धा: काये ये सुश्लक्ष्णा: कान्तितो जितक्रोधा: । सारयुता जितेन्द्रिया: क्षुत्त॒डाहितं चापि नो दुःखम् ।॥। जानन्त्याजानेया निर्दिष्टा वाजिनो धीरै: । अर्थात् जिनके शरीरसे गुड़की-सी गन्ध आती हो
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! പൃഥാപുത്രന്മാരുടെയും എന്റെ പക്ഷത്തിന്റെയും, അനേകരൂപങ്ങളായി അത്യന്തം ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങുന്ന ആ ധ്വജങ്ങളെ എനിക്ക് വിവരിച്ചു പറയുക.
Verse 2
संजय उवाच ध्वजान् बहुविधाकारान् शृणु तेषां महात्मनाम् | रूपतो वर्णतश्चैव नामतश्ष निबोध मे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ മഹാത്മാക്കളായ വീരന്മാർ വഹിച്ചിരുന്ന പലവിധ ധ്വജങ്ങളെ കേൾക്കുക. അവയുടെ രൂപവും വർണ്ണവും പേരും എന്നിൽ നിന്ന് ഗ്രഹിക്കുക.
Verse 3
तेषां तु रथमुख्यानां रथेषु विविधा ध्वजा: । प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र ज्वलिता इव पावका:,राजेन्द्र! उन श्रेष्ठ महारथियोंके रथोंपर भाँति-भाँतिके ध्वज प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी दिखायी देते थे
രാജേന്ദ്രാ! ആ ശ്രേഷ്ഠ മഹാരഥന്മാരുടെ രഥങ്ങളിൽ പലവിധ ധ്വജങ്ങൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ദീപ്തമായി ദൃശ്യമായിരുന്നു.
Verse 4
काज्चना: काञज्चनापीडा: काञ्चनस्रगलंकृता: । काज्चनानीव शुड्राणि काञ्चनस्य महागिरे:
ആ ധ്വജങ്ങൾ സ്വർണ്ണമയമായിരുന്നു; സ്വർണ്ണശിഖരങ്ങളാൽ മുകുടിതവും സ്വർണ്ണമാലകളാൽ അലങ്കൃതവുമായിരുന്നു. അവ സ്വർണ്ണമയ മഹാപർവ്വതമായ സുമേരുവിന്റെ സ്വർണ്ണശൃംഗങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി.
Verse 5
अनेकवर्णा विविधा ध्वजा: परमशोभना: । ते ध्वजा: संवृतास्तेषां पताकाभि: समन्ततः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ ധ്വജങ്ങൾ പല വർണ്ണങ്ങളിലുമുള്ള, പലവിധത്തിലുള്ള, അത്യന്തം ശോഭനമായവയായിരുന്നു. എന്നാൽ ആ ധ്വജങ്ങൾ തന്നെ ചുറ്റുമുള്ള പതാകകളാൽ എല്ലാടവും മൂടപ്പെട്ടു മറഞ്ഞുപോയി.
Verse 6
पताकाश्व ततस्तास्तु श्वसनेन समीरिता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ പതാകകൾ (കുതിരകളും) അവരുടെ ശ്വാസവേഗം കൊണ്ടു പ്രേരിതമായി ഇളകിത്തുടങ്ങി.
Verse 7
नृत्यमाना व्यदृश्यन्त रज़्मध्ये विलासिका: । उनकी वे पताकाएँ वायुसे संचालित हो रंगमंचपर नृत्य करनेवाली विलासिनियोंके समान दिखायी देती थीं ।। इन्द्रायुधसवर्णाभा: पताका भरतर्षभ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പൊടിക്കാറ്റിന്റെ നടുവിൽ ആ പതാകകൾ നൃത്തമാടുന്ന വേദിയിലെ വേശ്യകളെപ്പോലെ ദൃശ്യമായി. ഹേ ഭരതർഷഭാ! ഇന്ദ്രധനുസ്സിന്റെ വർണ്ണപ്രഭപോലെ ദീപ്തമായ ആ പതാകകൾ യുദ്ധഭൂമിയുടെ മീതെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നുവെന്നപോലെ തോന്നി.
Verse 8
दोधूयमाना रथिनां शोभयन्ति महारथान् | भरतश्रेष्ठ! इन्द्रधनुषके समान प्रभावाली फहराती हुई पताकाएँ रथियोंके विशाल रथोंकी शोभा बढ़ाती थीं ।। सिंहलाड्गूलमुग्रास्यं ध्वजं वानरलक्षणम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഇളകി പാറി, ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ പ്രഭാപൂർണ്ണമായി തിളങ്ങുന്ന ആ പതാകകൾ മഹാരഥന്മാരുടെ മഹാരഥങ്ങളെ ശോഭിപ്പിച്ചു. അവയിൽ വാനരലക്ഷണമുള്ള ഒരു ധ്വജവും ഉണ്ടായിരുന്നു—ഉഗ്രമുഖം, സിംഹവാൽപോലുള്ള ലാംഗൂലം.
Verse 9
स वानरवरो राजन् पताकाभिरलंकृत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ആ ശ്രേഷ്ഠ വാനരചിഹ്നധ്വജം പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ പ്രത്യേകം തെളിഞ്ഞുനിന്നു.
Verse 10
तथैव सिंहलाडूगूलं द्रोणपुत्रस्य भारत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അതുപോലെ തന്നെ ദ്രോണപുത്രന്റെ സിംഹസദൃശമായ പരാക്രമവും ഭീകരമായ ബലവും (പ്രകടമായി).
Verse 11
ध्वजाग्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम् | भारत! इसी प्रकार हमलोगोंने द्रोणपुत्र अश्वत्थामा-के श्रेष्ठ ध्वजको प्रातः:कालीन सूर्यके समान अरुण कान्तिसे प्रकाशित देखा था। उसमें सिंहकी पूँछका चिह्न था || १०३ || काज्चनं पवनोदधूतं शक्रध्वजसमप्रभम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഞങ്ങൾ ധ്വജാഗ്രം കണ്ടു—പ്രഭാതത്തിലെ ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തം; സ്വർണമയം, കാറ്റിൽ പാറിപ്പറക്കുന്ന, ഇന്ദ്രധ്വജസമാനമായി പ്രകാശിക്കുന്നതു.
Verse 12
हस्तिकक्ष्या पुनर्हमी बभूवाधिरथेर्ध्वज:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീണ്ടും അധിരഥപുത്രന്റെ ആന-ചിഹ്നമുള്ള ധ്വജം ദൃശ്യമാവുകയുണ്ടായി.
Verse 13
पताका काज्चनी स्रग्वी ध्वजे कर्णस्य संयुगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ കർണന്റെ ധ്വജത്തിൽ സ്വർണമയമായ പതാക ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 14
आचार्यस्य तु पाण्डूनां ब्राह्मणस्य तपस्विन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവരുടെ ആചാര്യൻ, തപസ്വിയായ ബ്രാഹ്മണൻ (കൃപാചാര്യൻ) എന്നവന്റെ ധ്വജത്തിൽ മനോഹരമായ വൃഷഭചിഹ്നം പതിഞ്ഞിരുന്നു. രാജാവേ! ആ മഹാരഥം ആ വൃഷഭചിഹ്നംകൊണ്ട് അങ്ങനെ തന്നെ ശോഭിച്ചു; ത്രിപുരഘ്നനായ മഹാദേവന്റെ രഥം വൃഷഭചിഹ്നംകൊണ്ട് വിരാജിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 15
गोवृषो गौतमस्यासीत् कृपस्य सुपरिष्कृत: । स तेन भ्राजते राजन् गोवृषेण महारथ:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ഗൗതമനുടേതായിരുന്ന അതിസുന്ദരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഗോവൃഷ-ധ്വജം ഇപ്പോൾ കൃപയുടെ കൈവശമാണ്. ആ ഗോവൃഷ-ചിഹ്നത്താൽ ആ മഹാരഥൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദീപ്തിമാനാകുന്നു.
Verse 16
मयूरो वृषसेनस्य काउ्चनो मणिरत्नवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വൃഷസേനന്റെ (ധ്വജ-ചിഹ്നം) മയൂരമായിരുന്നു—സ്വർണവർണ്ണം, മണിരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചത്.
Verse 17
तेन तस्य रथो भाति मयूरेण महात्मन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മയൂര-ചിഹ്നം കൊണ്ടു ആ മഹാത്മാവിന്റെ രഥം ദീപ്തിമാനാകുന്നു.
Verse 18
मद्रराजस्य शल्यस्य ध्वजाग्रेडग्नेशिखामिव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മദ്രരാജൻ ശല്യന്റെ ധ്വജാഗ്രത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖപോലെ (അവൻ) പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 19
सा सीता भ्राजते तस्य रथमास्थाय मारिष
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മാരിഷ! ആ സീത അവന്റെ രഥത്തിൽ കയറി ദീപ്തിമാനയായി തിളങ്ങുന്നു.
Verse 20
वराह: सिन्धुराजस्य राजतो5भिविराजते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സിന്ധുരാജനുടേതായ വരാഹചിഹ്നം യുദ്ധകലഹത്തിനിടയിലും രാജസൗഭാഗ്യത്തോടെ വ്യക്തമായി ദീപ്തമായി തിളങ്ങി നിന്നു.
Verse 21
शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथ:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ദീപ്തമായ പതാകയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ജയദ്രഥൻ യുദ്ധകലഹത്തിനിടയിലും അതിവിശേഷമായി പ്രകാശിച്ചു വ്യക്തമായി ദൃശ്യമായിരുന്നു.
Verse 22
सौमदत्ते: पुनर्यूपो यज्ञशीलस्थ धीमतः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീണ്ടും, യജ്ഞശീലത്തിൽ സ്ഥിരനായ ധീമാനായ സൗമദത്തന്റെ യൂപ-ചിഹ്നവും ദൃശ്യമായി.
Verse 23
ध्वज: सूर्य इवाभाति सोमश्नात्र प्रदृश्यते । सदा यज्ञमें लगे रहनेवाले बुद्धिमान् भूरिश्रवाके रथमें यूपका चिह्न बना था। वह ध्वज सूर्यके समान प्रकाशित होता था और उसमें चन्द्रमाका चिह्न भी दृष्टिगोचर होता था ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പതാക സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു; അതിൽ ചന്ദ്രചിഹ്നവും ദൃശ്യമായിരുന്നു. സദാ യജ്ഞകർമ്മങ്ങളിൽ നിരതനായ ധീമാനായ ഭൂരിശ്രവസിന്റെ രഥത്തിൽ യൂപ-ചിഹ്നം നിലകൊണ്ടിരുന്നു. രാജാവേ, ആ സ്വർണമയ യൂപം സൗമദത്തന്റെ രഥത്തിൽ അത്യന്തം ഭംഗിയായി ദീപ്തമായി തിളങ്ങി നിന്നു.
Verse 24
शलस्य तु महाराज राजतो द्विरदो महान्,महाराज! शलके ध्वजमें चाँदीका महान् गजराज बना हुआ था। भरतश्रेष्ठ! वह ध्वज सुवर्णनिर्मित विचित्र अंगोंवाले मयूरोंसे सुशोभित था और आपकी सेनाकी शोभा बढ़ा रहा था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, ശലന്റെ പതാക അത്യന്തം ദീപ്തമായിരുന്നു. ആ ധ്വജത്തിൽ വെള്ളിയിൽ നിർമ്മിച്ച മഹത്തായ ഗജരാജന്റെ രൂപം പതിപ്പിച്ചിരുന്നു. ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ, സ്വർണ്ണനിർമ്മിതവും വിചിത്രാംഗങ്ങളുള്ള മയൂരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ആ പതാക നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിന്റെ ശോഭ വർധിപ്പിച്ചു.
Verse 25
केतु: काञ्चनचित्रा ड्रैर्मयूरिरुपशोभित: । स केतु: शो भयामास सैन्यं ते भरतर्षभ
മഹാരാജാ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ ധ്വജത്തിൽ വെള്ളിവർണ്ണ മഹാഗജരാജന്റെ ചിഹ്നം ഉണ്ടായിരുന്നു. സ്വർണ്ണനിർമ്മിതമായി, വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള മയൂരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ കേതു നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിന്റെ ശോഭയും യുദ്ധവൈഭവവും വർധിപ്പിച്ചു.
Verse 26
यथा श्वेतो महानागो देवराजचमूं तथा । नागो मणिमयो राज्ञो ध्वज: कनकसंवृत:
ശ്വേതവർണ്ണ മഹാഗജമായ ഐരാവതൻ ദേവരാജന്റെ സൈന്യത്തെ എങ്ങനെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ രാജാ ദുര്യോധനന്റെ സ്വർണ്ണമണ്ഡിത ധ്വജം മണിമയ ഗജരാജചിഹ്നത്താൽ വിശിഷ്ടമായി ദീപ്തിമാനായി നിന്നു.
Verse 27
किंकिणीशतसंह्वादो भ्राजंश्रित्रो रथोत्तमे । व्यभ्राजत भृशं राजन् पुत्रस्तव विशाम्पते
രാജൻ, വിശാംപതേ! നൂറുകണക്കിന് കിങ്കിണികളുടെ ഝങ്കാരത്തോടെ മുഴങ്ങുന്ന ആ ഉത്തമരഥത്തിൽ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ അത്യന്തം ദീപ്തിയായി പ്രകാശിച്ചു നിന്നു.
Verse 28
नवैते तव वाहिन्यामुच्छिता: परमध्वजा:
ഇപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ വാഹിനിയിൽ ഈ പരമധ്വജധാരികൾ (ശ്രേഷ്ഠ യോദ്ധാക്കൾ) വെട്ടി വീഴ്ത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 29
दशमस्त्वर्जुनस्यासीदेक एव महाकपि:
അർജുനന്റെ പക്ഷത്തിൽ പത്താമൻ ഒരുത്തൻ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ—മഹാകപി, ആ മഹാവാനരൻ.
Verse 30
ततदश्रित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथा:
അപ്പോൾ ആ മഹാരഥന്മാർ തിളങ്ങുന്ന, അതിവിശാലമായ രക്ഷാകവചങ്ങളുടെ പിന്നിൽ നിലകൊണ്ട് സമരത്തിൽ മുന്നേറി—യുദ്ധധർമ്മം കലങ്ങിയ ആ रणത്തിൽ പ്രതിരോധവും ബലവും രണ്ടും ആശ്രയിച്ച് നേട്ടം തേടി।
Verse 31
तथैव धनुरायच्छत् पार्थ: शत्रुविनाशन:
അതുപോലെ ശത്രുനാശകനായ പാർഥൻ (അർജുനൻ) ധനുസ്സു വലിച്ച് സജ്ജനായി—യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിന ആവശ്യങ്ങൾക്കിടയിലും നിയന്ത്രിത ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ശത്രുവിനെ നേരിടാൻ।
Verse 32
तवापराधादू राजानो निहता बहुशो युधि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ, നിന്റെ അപരാധം മൂലം യുദ്ധത്തിൽ അനേകം രാജാക്കന്മാർ വീണ്ടും വീണ്ടും വധിക്കപ്പെട്ടു।”
Verse 33
तेषामासीद् व्यतिक्षेपौ गर्जतामितरेतरम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ പരസ്പരം ഗർജിച്ച് ഭീകരമായി കലർന്നുമുട്ടി; യുദ്ധകോലാഹലത്തിൽ ഒരു പക്ഷം മറ്റേ പക്ഷത്തിന്റെ വെല്ലുവിളിക്ക് മറുവെല്ലുവിളിയായി ഏറ്റുമുട്ടി।
Verse 34
दुर्योधनमुखानां च पाण्डूनामृषभस्य च । उस समय एक-दूसरेको लक्ष्य करके गर्जना करनेवाले दुर्योधन आदि महारथियों तथा पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुनमें परस्पर आघात-प्रतिघात होने लगा ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനാദികളായ അഗ്രമഹാരഥികളും പാണ്ഡവവൃഷഭനായ അർജുനനും, പരസ്പരം ലക്ഷ്യമാക്കി ഗർജിച്ച്, ആഘാത-പ്രത്യാഘാതങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ കൃഷ്ണനെ സാരഥിയാക്കിയ കൗന്തേയൻ അവിടെ പരമാദ്ഭുതമായ വീരകൃത്യം ചെയ്തു।
Verse 35
अशोभत महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन् धनु:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മഹാബാഹുവായ അർജുനൻ ഗാണ്ഡീവധനുസ്സിനെ വീശിക്കൊണ്ട് യുദ്ധസന്നദ്ധനായി ദീപ്തനായി തിളങ്ങി।
Verse 36
तत्रार्जुनो नरव्याप्र: शरैर्मुक्तै: सहस्रशः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവിടെ നരവ്യാഘ്രനായ അർജുനൻ ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകൾ വിട്ടു।
Verse 37
ततस्ते5पि नरव्याप्रा: पार्थ सर्वे महारथा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പിന്നെ, ഹേ പാർഥാ, ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരായ എല്ലാ മഹാരഥന്മാരും മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।
Verse 38
संवृते नरसिंहैस्तु कुरूणामृषभे<र्जुने । महानासीत् समुद्धूतस्तस्य सैन्यस्य नि:स्वन:,जब कुरुश्रेष्ठ अर्जुन उन पुरुषसिंहोंद्वारा घेर लिये गये, तब उस सेनामें महान् कोलाहल प्रकट हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— കുരുക്കളുടെ വൃഷഭനായ അർജുനൻ ആ പുരുഷസിംഹന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റിയപ്പോൾ, ആ സൈന്യത്തിൽ മഹാ ഘോഷം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു।
Verse 53
नानावर्णविरागाभि: शुशुभु: सर्वतो वृता: । वे परम शोभासम्पन्न अनेक प्रकारके बहुरंगे ध्वज सब ओरसे नाना रंगकी पताकाओंद्वारा घिरकर बड़ी शोभा पाते थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നാനാവർണ്ണങ്ങളിൽ വർണ്ണിച്ച പതാകകളാൽ എല്ലാടവും ചുറ്റപ്പെട്ട അവർ അത്യന്തം ശോഭിച്ചു।
Verse 83
धनंजयस्य संग्रामे प्रत्यदृश्यत भैरवम् । उस संग्राममें अर्जुनका भयंकर ध्वज वानरके चिह्से सुशोभित दिखायी देता था। उस वानरकी पूँछ सिंहके समान थी और उसका मुख बड़ा ही उग्र था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ഘോരസംഗ്രാമത്തിൽ ധനഞ്ജയന്റെ ധ്വജം ഭയാനക രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; വാനരചിഹ്നംകൊണ്ട് ശോഭിച്ചു. ആ വാനരത്തിന്റെ വാൽ സിംഹത്തേതുപോലെയും മുഖം അത്യന്തം ഉഗ്രവുമായിരുന്നു.
Verse 96
त्रासयामास तत् सैन्यं ध्वजो गाण्डीवधन्चन: । राजन! श्रेष्ठ वानरसे सुशोभित तथा पताकाओंसे अलंकृत गाण्डीवधारी अर्जुनका वह ध्वज आपकी उस सेनाको भयभीत किये देता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനന്റെ ആ ധ്വജം, ശ്രേഷ്ഠ വാനരചിഹ്നംകൊണ്ട് ശോഭിച്ച് പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതായതിനാൽ, നിങ്ങളുടെ ആ സൈന്യത്തെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തി.
Verse 104
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനുള്ളിലെ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ, സംകുലമായ യുദ്ധത്തെ വിഷയമാക്കിയ നൂറ്റിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 105
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि ध्वजवर्णने पजञ्चाधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിനുള്ളിലെ ധ്വജവർണ്ണനവിഷയക നൂറ്റിയഞ്ചാം അധ്യായം.
Verse 116
नन्दनं कौरवेन्द्राणां द्रौणेलक्ष्म समुच्छितम् अश्व॒त्थामाका इन्द्रध्वजके समान प्रकाशमान सुवर्णमय ऊँचा ध्वज वायुकी प्रेरणासे फहराता हुआ कौरव-नरेशोंका आनन्द बढ़ा रहा था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണവംശത്തിന്റെ ലക്ഷണമായി ഉയർത്തി നിർത്തപ്പെട്ട അശ്വത്ഥാമാവിന്റെ സ്വർണ്ണധ്വജം, ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ പ്രകാശിച്ച്, കാറ്റിന്റെ പ്രേരണയിൽ പാറിപ്പറന്ന് കൗരവ നരേശന്മാരുടെ ഹർഷം വർധിപ്പിച്ചു.
Verse 126
आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्निव । अधिरथपुत्र कर्णका ध्वज हाथीकी सुवर्णमयी रस्सीके चिह्नसे युक्त था। महाराज! वह संग्राममें आकाशको भरता हुआ-सा दिखायी देता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ ആ ധ്വജം ആകാശം തന്നെ നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ ദൃശ്യമായി. അധിരഥപുത്രൻ കർണന്റെ ധ്വജത്തിൽ സ്വർണ്ണഹസ്തി-ചിഹ്നവും സ്വർണ്ണരജ്ജുവിന്റെ അലങ്കാരചിഹ്നവും ഉണ്ടായിരുന്നു; രണഭൂമിയിൽ അത് ഗഗനം വ്യാപിക്കുന്നത്ര വലുതായി തോന്നി.
Verse 133
नृत्यतीव रथोपस्थे श्वसनेन समीरिता । युद्धसस््थलमें कर्णके ध्वजपर सुवर्णमयी मालासे विभूषित पताका वायुसे आन्दोलित हो रथकी बैठकपर नृत्य-सा कर रही थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ആടിയുലഞ്ഞ്, കർണന്റെ ധ്വജത്തിൽ സ്വർണ്ണമാലയാൽ വിഭൂഷിതമായ പതാക രഥാസനത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 153
त्रिपुरघ्नरथो यद्वद् गोवृषेण विराजता । पाण्डवोंके आचार्य
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ത്രിപുരനാശകനായ മഹാദേവന്റെ രഥം മനോഹരമായ വൃഷഭ-ചിഹ്നംകൊണ്ട് എങ്ങനെ ദീപ്തമാകുന്നുവോ, അതുപോലെ പാണ്ഡവരുടെ ആചാര്യൻ, തപസ്വിയായ ബ്രാഹ്മണൻ, ഗൗതമഗോത്രീയനായ കൃപാചാര്യന്റെ മഹാരഥം ധ്വജത്തിലെ മനോഹര വൃഷഭ-ചിഹ്നംകൊണ്ട് അത്യന്തം ശോഭിച്ചു.
Verse 163
व्याहरिष्यन्निवातिष्ठत् सेनाग्रमुपशो भयन् । वृषसेनका मणिरत्नविभूषित सुवर्णमय ध्वज मयूर-चिह्नसे युक्त था। वह मयूर सेनाके अग्रभागकी शोभा बढ़ाता हुआ इस प्रकार खड़ा था, मानो बोल देगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സേനയുടെ അഗ്രഭാഗത്ത് വൃഷസേനന്റെ മണിരത്നങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതമായ സ്വർണ്ണധ്വജം മയൂര-ചിഹ്നത്തോടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. ആ മയൂർ അഗ്രസേനയുടെ ശോഭ വർധിപ്പിച്ച്, സംസാരിക്കാനൊരുങ്ങുന്നതുപോലെ നിശ്ചലമായി നിന്നു.
Verse 183
सौवर्णी प्रतिपश्याम सीतामप्रतिमां शुभाम् । मद्रराज शल्यकी ध्वजाके अग्रभागमें हमने अग्निशिखाके समान उज्ज्वल, सुवर्णमय, अनुपम तथा शुभ लक्षणोंसे युक्त एक सीता (हलसे भूमिपर खींची हुई रेखा) देखी थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മദ്രരാജൻ ശല്യന്റെ ധ്വജത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗത്ത് ഞങ്ങൾ അഗ്നിശിഖപോലെ ദീപ്തമായ, സ്വർണ്ണമയമായ, അപരിമിതമായും ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും യുക്തമായ ഒരു ‘സീത’ കണ്ടു—ഹലത്തോടെ ഭൂമിയിൽ വലിച്ചിട്ട രേഖപോലെ.
Verse 196
सर्वबीजविरूढेव यथा सीता श्रिया वृता । माननीय नरेश! जैसे खेतमें हलकी नोकसे बनी हुई रेखा सभी बीजोंके अंकुरित होनेपर शोभासम्पन्न दिखायी देती है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പൂജ്യനായ രാജാവേ! വയലിൽ കലപ്പയുടെ അഗ്രം വരച്ച ‘സീത’ (ഉഴവുവര) എല്ലാ വിത്തുകളും മുളച്ചപ്പോൾ എങ്ങനെ ശോഭിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ മദ്രരാജന്റെ രഥാശ്രയം പ്രാപിച്ച ആ ‘സീത’ മഹാശോഭ നേടി।
Verse 203
ध्वजाग्रेडलोहितार्काभो हेमजालपरिष्कृत: । सिन्धुराज जयद्रथकी ध्वजाके अग्रभागमें उज्ज्वल सूर्यके समान श्वेत कान्तिमान् और सोनेकी जालीसे विभूषित चाँदीका बना हुआ वराहचिह्न अत्यन्त सुशोभित हो रहा था
സഞ്ജയൻ വിവരിച്ചു—സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥന്റെ ധ്വജാഗ്രത്തിൽ വെള്ളിയിൽ നിർമ്മിച്ച വരാഹചിഹ്നം അത്യന്തം ശോഭിച്ചു. ആ ധ്വജാഗ്രം ദീപ്തമായ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ച്, ശ്വേതകാന്തിയോടെ മിന്നി, സ്വർണജാല അലങ്കാരത്തോടെ കൂടുതൽ വിരാജിച്ചു।
Verse 213
यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा सम शोभते । जैसे पूर्वकालमें देवासुर-संग्राममें पूषा शोभा पाते थे, उसी प्रकार उस रजतनिर्मित ध्वजसे जयद्रथकी शोभा हो रही थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ പൂഷാ എങ്ങനെ ശോഭിച്ചുവോ, അതുപോലെ ആ വെള്ളിയിൽ നിർമ്മിച്ച ധ്വജം മൂലം ജയദ്രഥൻ ശോഭിച്ചു।
Verse 236
राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूप: समुच्छित: । राजन! जैसे यज्ञोंमें श्रेष्ठ राजसूयमें ऊँचा यूप सुशोभित होता है, भूरिश्रवाका वह सुवर्णमय यूप वैसे ही शोभा पा रहा था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യജ്ഞങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ രാജസൂയത്തിൽ ഉയർന്ന യൂപം എങ്ങനെ ശോഭിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ഭൂരിശ്രവസിന്റെ ആ സ്വർണമയ യൂപവും ശോഭിച്ചു।
Verse 286
व्यदीपयंस्ते पृतनां युगान्तादित्यसंनिभा: । ये नौ उत्तम ध्वज आपकी सेनामें बहुत ऊँचे थे और प्रलयकालके सूर्यके समान अपना प्रकाश फैलाते हुए आपकी सेनाको उद्धासित कर रहे थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുഗാന്തത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തമായ ആ ഉത്തമധ്വജങ്ങൾ തങ്ങളുടെ പ്രഭ പടർത്തി നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു।
Verse 306
कार्मुकाण्याददुस्तूर्णमर्जुनार्थे परंतपा: । तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले उन सब महारथियोंने अर्जुनको मारनेके लिये तुरंत ही विचित्र, चमकीले और विशाल धनुष हाथमें ले लिये
ശത്രുസന്താപകരായ ആ മഹാരഥന്മാർ അർജുനനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ഉടൻ തന്നെ വില്ലുകൾ എടുത്തു. തുടർന്ന് അർജുനവധനിശ്ചയത്തോടെ, ശത്രുക്കൾക്ക് താപം വരുത്തുവാൻ, വിചിത്രവും ദീപ്തിമാനും വിശാലവുമായ വില്ലുകൾ അവർ ക്ഷണത്തിൽ കൈയിൽ പിടിച്ചു.
Verse 316
गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद् राजन दुर्मन्त्रिते तव । राजन! उसी प्रकार दिव्य कर्म करनेवाले शत्रुनाशन पार्थने भी आपकी कुमन्त्रणाके फलस्वरूप अपने गाण्डीव धनुषको खींचा
രാജാവേ! നിന്റെ കുമന്ത്രണയുടെ ഫലമായി ദിവ്യകർമ്മനായ ശത്രുനാശകൻ പാർത്ഥനും അതുപോലെ തന്റെ ഗാണ്ഡീവം വലിച്ചുകെട്ടി സജ്ജനായി.
Verse 326
नानादिग्भ्य: समाहूता: सहया: सरथद्विपा: । महाराज! आपके अपराधसे उस युद्धसस््थलमें अनेक दिशाओंसे आमन्त्रित होकर आये हुए बहुत-से राजा अपने घोड़ों, रथों और हाथियोंसहित मारे गये हैं
മഹാരാജാവേ! നിന്റെ അപരാധം മൂലം ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നാനാദിക്കുകളിൽ നിന്ന് ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട അനേകം സഹായി രാജാക്കന്മാർ അവരുടെ കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും സഹിതം വധിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 343
यदेको बहुभि: सार्ध समागच्छदभीतवत् | वहाँ श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, उन कुन्तीकुमार अर्जुनने यह अत्यन्त अद्भुत पराक्रम किया कि अकेले ही बहुतोंके साथ निर्भय होकर युद्ध आरम्भ कर दिया
അവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ സാരഥിയായ കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ അത്യന്തം അത്ഭുതകരമായ പരാക്രമം കാട്ടി—ഒറ്റയ്ക്കായി തന്നെ അനേകരോടും നിർഭയമായി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.
Verse 353
जिगीषुस्तान् नरव्याप्रो जिघांसुश्च जयद्रथम् । उनपर विजय पानेकी इच्छा रखकर जयद्रथके वधकी अभिलाषासे गाण्डीव धनुषको खींचते हुए पुरुषसिंह महाबाहु अर्जुनकी बड़ी शोभा हो रही थी
അവരെ ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെയും ജയദ്രഥവധത്തിന്റെ തീക്ഷ്ണാഭിലാഷയോടെയും ഗാണ്ഡീവം വലിച്ചുകെട്ടുമ്പോൾ, നരവ്യാഘ്രനായ മഹാബാഹു അർജുനൻ അത്യന്തം ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.
Verse 363
अदृश्यांस्तावकान् योधानू् प्रचक्रे शत्रुतापन: । उस समय शत्रुओंको संताप देनेवाले नरव्याप्र अर्जुनने अपने छोड़े हुए सहस्तरों बाणोंद्वारा आपके योद्धाओंको अदृश्य कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുതാപകനായ പാർഥൻ അർജുനൻ സഹസ്രങ്ങളായി അമ്പുകൾ വിട്ട് നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കളെ എല്ലാടവും മൂടി; അമ്പുമഴയിൽ അവർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അദൃശ്യരെന്നപോലെ ആയി।
Verse 376
अदृश्यं समरे चक्र: सायकौचै: समन्तत: । तब उन सभी पुरुषसिंह महारथियोंने भी समरांगणमें सब ओरसे बाणसमूहोंकी वर्षा करके अर्जुनको अदृश्य कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ പുരുഷസിംഹ മഹാരഥന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് ഘനമായ അമ്പുസമൂഹങ്ങൾ വർഷിപ്പിച്ച് അർജുനനെ മൂടി; അമ്പുമഴയിൽ അവൻ അദൃശ്യനായി।
Verse 1763
यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता । राजेन्द्र! जैसे स्वामी स्कन्दका रथ सुन्दर मयूर-चिह्लसे शोभित होता है, उसी प्रकार महामना वृषसेनका रथ उस मयूरचिह्लसे शोभा पा रहा था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! സ്വാമി സ്കന്ദന്റെ രഥം മയൂരചിഹ്നംകൊണ്ട് എങ്ങനെ വിരാജിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ മഹാമനസ്സനായ വൃഷസേനന്റെ രഥവും അതേ മയൂരചിഹ്നംകൊണ്ട് ശോഭിച്ചു।
Verse 2736
ध्वजेन महता संख्ये कुरूणामृषभस्तदा । प्रजानाथ! वह विचित्र ध्वज दुर्योधनके उत्तम रथपर सैकड़ों क्षुद्रधंटिकाओंकी ध्वनिसे शोभायमान था। उस महान् ध्वजसे युद्धस्थलमें आपके पुत्र कुरुश्रेष्ठ दुर्योधनकी उस समय बड़ी शोभा हो रही थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അന്ന് യുദ്ധത്തിൽ കുരുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ മഹാധ്വജം ധരിച്ചു ദീപ്തനായി. അവന്റെ ഉത്തമ രഥത്തിൽ വിചിത്ര പതാക ചലിച്ചു; നൂറുകണക്കിന് ചെറുമണികളുടെ നാദം അതിനെ കൂടുതൽ ശോഭിപ്പിച്ചു. ആ ഉയർന്ന മഹാധ്വജം കൊണ്ടു യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവൻ പ്രത്യേകമായി പ്രകാശിച്ചു।
Verse 2936
अदीप्यतार्जुनो येन हिमवानिव वह्नलिना । दसवाँ ध्वज एकमात्र अर्जुनका ही था, जो विशाल वानरचिह्लसे सुशोभित था। उससे अर्जुन उसी प्रकार देदीप्यमान हो रहे थे, जैसे अग्निसे हिमालय पर्वत उद्धासित होता है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പത്താമത്തെ ധ്വജം അർജുനന്റേതു മാത്രമായിരുന്നു; അതിൽ മഹാവാനരചിഹ്നം ഭംഗിയായി തെളിഞ്ഞു. ആ ധ്വജം കൊണ്ടു അർജുനൻ, അഗ്നിമാലയാൽ ഹിമവാൻ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, ദീപ്തനായി।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes duty-driven combat with the ethically destabilizing force of grievance: Bhīma’s resolve is fueled by remembered injustices, raising the question of when righteous redress becomes indistinguishable from vengeance within kṣatriya action.
Actions in the present are shown to be conditioned by prior speech and institutional harms; the text implies that unresolved humiliation and public wrongdoing persist as causal seeds, shaping perception, escalation, and the capacity for restraint.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level effect is achieved through Saṃjaya’s evaluative similes and Dhṛtarāṣṭra’s inquiry structure, which frame the duel as exemplary of war’s moral and human cost.