Adhyaya 5
भूमिगुण-प्रश्नः (Inquiry into the qualities of Earth and the classification of beings)
Upa-parva: Saṃjaya–Dhṛtarāṣṭra Saṃvāda: Bhūmi-guṇa-nirdeśa (Earth’s qualities and the taxonomy of beings)
Vaiśaṃpāyana reports that Vyāsa, having spoken, departs and Dhṛtarāṣṭra turns inward to contemplation. After a brief meditation and repeated sighing, the king questions Saṃjaya about the rulers assembled in Kurujāṅgala who, desiring earthly dominion, strike one another with varied weapons without abating. He asks for a factual account of the regions and cities from which these forces have come, noting Saṃjaya’s ‘knowledge-eye’ gained by Vyāsa’s favor. Saṃjaya replies respectfully and begins a structured exposition: beings are of two kinds—moving (trasā) and unmoving (sthāvara). Moving beings have three modes of birth (egg-born, sweat-born, womb-born), with womb-born regarded as superior; among these, humans and certain animals are prominent. He enumerates fourteen animal categories divided into seven forest-dwellers (e.g., lion, tiger, boar, buffalo, elephant, bear, monkey) and seven village/domiciled animals (e.g., cattle, goat, sheep, horse-type, mule, donkey), noting their Vedic association with yajña. He then classifies plants as five types (trees, shrubs, creepers, climbers, grasses and related forms). The discourse culminates in a cosmological-political thesis: all arises from earth and returns to earth; earth is the support and final resort of beings, and because whoever possesses earth possesses the world of moving and unmoving life, kings become mutually destructive through greed for bhūmi.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्ध के निकट आते कोलाहल के बीच, संजय से एक अनोखा प्रश्न करते हैं—नदियों, पर्वतों, जनपदों के नाम और पृथ्वी का ‘प्रमाण’ क्या है; मानो दृष्टिहीन राजा समस्त जगत को शब्दों से देख लेना चाहता हो। → संजय उत्तर को युद्ध-वृत्तांत से नहीं, सृष्टि-वर्णन से आरम्भ करते हैं—पंचमहाभूत (भूमि, आप, तेज, वायु, आकाश) और उनके गुणों का स्मरण कराते हुए बताते हैं कि समस्त लोक इन्हीं आधारों पर प्रतिष्ठित हैं; फिर पृथ्वी के रम्य रूप—नदियों से आच्छादित, मेघ-सदृश पर्वतों से मंडित, वृक्ष-पुष्प-फल और धन-धान्य से सम्पन्न—का विस्तार करते हैं। → वर्णन का शिखर ‘सुदर्शनद्वीप’ पर आता है—चन्द्रमण्डल में वह ऐसा दीखता है जैसे दर्पण में पुरुष अपना मुख देखे; उसके भीतर पिप्पल, महान् शश और सर्वौषधियों की परिकल्पना से संजय एक दिव्य-मानचित्र रच देते हैं। → संजय संकेत करते हैं कि शेष प्रदेश जलमय समझना चाहिए और आगे का विवरण ‘संक्षेप’ में सुनने को कहते हैं—जैसे विशाल भूगोल को एक सूत्र में बाँधकर धृतराष्ट्र की जिज्ञासा को तात्कालिक विराम देते हों। → ‘अब इससे भिन्न जो शेष है, उसे संक्षेप से सुनो’—यह वाक्य अगले अध्याय में भू-विभाग/द्वीप-समुद्र-रचना के आगे खुलने का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
भीप्य्ज्न्् हु न्िय्ािपराध्य पज्चमो< ध्याय: पंचमहाभूतों तथा सुदर्शनद्वीपका संक्षिप्त वर्णन धृतराष्ट उवाच नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिता:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! നദികളുടെയും പർവതങ്ങളുടെയും നാമങ്ങൾ എനിക്ക് പറയുക; അതുപോലെ ജനപദങ്ങളുടെ നാമങ്ങളും; കൂടാതെ ഈ ഭൂതലത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന മറ്റു സകല ജീവ-വസ്തുക്കളുടെയും നാമങ്ങളും അറിയിക്കൂ.
Verse 2
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय,प्रमाणवेत्ता संजय! तुम सारी पृथ्वीका पूरा प्रमाण (लम्बाई-चौड़ाईका माप) मुझे बताओ। साथ ही यहाँके वनोंका भी वर्णन करो
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ഹേ അളവറിഞ്ഞ സഞ്ജയാ! എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ഈ ഭൂമിയുടെ സമ്പൂർണ്ണ വ്യാപ്തി (നീളം-വീതി അളവ്) എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക; കൂടാതെ ഇവിടെയുള്ള വനങ്ങളെയും വർണ്ണിക്കുക.
Verse 3
संजय उवाच पज्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् । जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिण:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മഹാരാജാ! ഈ ഭൂമിയിൽ ഉള്ള എല്ലാം സംക്ഷേപത്തിൽ പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളുടെ സംയോജനമാണ്; അതുകൊണ്ട് മേധാവികൾ അവയ്ക്കെല്ലാം ഒരേ പൊതുവായ അടിസ്ഥാനം—സമാനമായ മൂലസ്വഭാവം—ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 4
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें भूमिगुणवर्णनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭൂമി, ജലം, വായു, അഗ്നി, ആകാശം—ഇവയാണ് പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ. ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വരുമ്പോൾ ഓരോ അടുത്ത ഭൂതത്തിലും മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ ഒരു ഗുണം വീതം അധികമാകുന്നു; ഇവയിൽ ഭൂമിയെയാണ് പ്രധാനമായി കണക്കാക്കുന്നത്.
Verse 5
शब्द: स्पर्शक्ष रूपं च रसो गन्धक्ष॒ पठचम: । भूमेरेते गुणा: प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, അഞ്ചാമതായി ഗന്ധം—ഇവയെ തന്നെയാണ് തത്ത്വം അറിഞ്ഞ ഋഷിമാർ ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങളെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചത്.
Verse 6
चत्वारो5प्सु गुणा राजन् गन्धस्तत्र न विद्यते । शब्द: स्पर्शश्व॒ रूपं च तेजसो5थ गुणास्त्रय: । शब्द: स्पर्शश्ष॒ वायोस्तु आकाशे शब्द एव तु
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! ജലത്തിൽ നാല് ഗുണങ്ങളേ ഉള്ളൂ; അവിടെ ഗന്ധം ഇല്ല. തേജസ് (അഗ്നി)ക്ക് മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾ—ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം. വായുവിന് രണ്ട്—ശബ്ദവും സ്പർശവും; ആകാശത്തിന് ഒരേയൊരു ഗുണം—ശബ്ദം മാത്രം.
Verse 7
एते पञ्च गुणा राजन् महाभूतेषु पञठ्चसु । वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूता: प्रतिष्ठिता:,राजन! ये पाँच गुण सम्पूर्ण लोकोंके आश्रय-भूत पंचमहाभूतोंमें रहते हैं। जिनमें समस्त प्राणी प्रतिष्ठित हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ഈ അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ട് സർവ്വലോകങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ആ മഹാഭൂതങ്ങളിലാണു സകല ജീവികളും പ്രതിഷ്ഠിതരായിരിക്കുന്നത്.
Verse 8
अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा,ये पाँचों गुण जब साम्यावस्थामें रहते हैं, तब एक-दूसरेसे संयुक्त नहीं होते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ സാമ്യാവസ്ഥയിൽ ആയിരിക്കുമ്പോൾ, അവ പരസ്പരം ഒന്നിനെ മറ്റൊന്ന് കീഴടക്കുകയോ ചേർന്ന് വികാരം സൃഷ്ടിക്കുകയോ ചെയ്യില്ല; സമത്വത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളും.
Verse 9
यदा तु विषमी भावमाविशन्ति परस्परम् | तदा देहैदेहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ അവ പരസ്പരം വിഷമാവസ്ഥയിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, ദേഹധാരികൾ തങ്ങളുടെ ദേഹങ്ങളാൽ തന്നേ തമ്മിൽ കൂട്ടിയിടിച്ച് കുടുങ്ങുന്നു; അതല്ലാതെ അല്ല.
Verse 10
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वश: । सर्वाण्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्
ഈ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും ക്രമാനുസൃതമായി നശിക്കുകയും ക്രമാനുസൃതമായി ജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവ എല്ലാം അപരിമേയങ്ങൾ; അവയുടെ ഈ രൂപം ഈശ്വരപ്രദത്തമാണ്.
Verse 11
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाउचभौतिका: । तेषां मनुष्यास्तकेण प्रमाणानि प्रचक्षते,भिन्न-भिन्न लोकोंमें पांचभौतिक धातु दृष्टिगोचर होते हैं। मनुष्य तर्कके द्वारा उनके प्रमाणोंका प्रतिपादन करते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിവിധ ലോകങ്ങളിൽ പഞ്ചഭൗതിക ധാതുക്കൾ ദൃശ്യമായി കാണപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യർ തർക്കംകൊണ്ട് അവയുടെ പ്രമാണങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Verse 12
अचिन्त्या: खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्य: परं यत् तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम्
സത്യത്തിൽ അചിന്ത്യമായ ഭാവങ്ങളെ വെറും തർക്കംകൊണ്ട് തെളിയിക്കാൻ ശ്രമിക്കരുത്. പ്രകൃതിയുടെ ഗുണങ്ങളേക്കാൾ അതീതമായതുതന്നെയാണ് ‘അചിന്ത്യം’ എന്നതിന്റെ ലക്ഷണം.
Verse 13
सुदर्शन प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन | परिमण्डलो महाराज द्वीपोडसौ चक्रसंस्थित:,कुरुनन्दन! अब मैं सुदर्शन नामक द्वीपका वर्णन करूँगा। महाराज! वह द्वीप चक्रकी भाँति गोलाकार स्थित है
കുരുനന്ദനേ! ഇനി ഞാൻ ‘സുദർശനം’ എന്ന ദ്വീപിനെ വിവരിക്കുന്നു. മഹാരാജാവേ! ആ ദ്വീപ് ചക്രംപോലെ പൂർണ്ണ വൃത്താകാരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 14
नदीजलप्रतिच्छन्न: पर्वतैश्नाभ्रसंनिभै: | प्रैश्न विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा
ആ ദേശം അനേകം നദികളുടെ ജലത്താൽ മൂടപ്പെട്ടതും, മേഘസമാനമായ ഉയർന്ന പർവ്വതങ്ങളാൽ ശോഭിതവുമാണ്; കൂടാതെ വിവിധ രൂപങ്ങളിലുള്ള മനോഹര ജനപദങ്ങളും നഗരങ്ങളും അതിനെ അലങ്കരിക്കുന്നു.
Verse 15
वृक्षै: पुष्पफलोपेतै: सम्पन्नधनधान्यवान् । लवणेन समुद्रेण समनन््तात् परिवारित:
അത് പുഷ്പഫലസമൃദ്ധമായ വൃക്ഷങ്ങളാൽ ശോഭിതവും ധനധാന്യസമ്പന്നവുമാണ്. അതിനെ ചുറ്റുമെല്ലാം ലവണസമുദ്രം വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 16
यथा हि पुरुष: पश्येदादर्शे मुखमात्मन: । एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले,जैसे पुरुष दर्पणमें अपना मुँह देखता है, उसी प्रकार सुदर्शनद्वीप चन्द्रमण्डलमें दिखायी देता है
ഒരു പുരുഷൻ കണ്ണാടിയിൽ തന്റെ മുഖം കാണുന്നതുപോലെ, സുദർശനദ്വീപം ചന്ദ്രമണ്ഡലത്തിൽ ദൃശ്യമാകുന്നു.
Verse 17
द्विरंशे पिप्पलस्तत्र द्विरेशे च शशों महान् । सर्वौषधिसमावाय: सर्वत: परिवारित:,इसके दो अंशमें पिप्पल और दो अंशमें महान् शश दृष्टिगोचर होता है। इनके सब ओर सम्पूर्ण ओषधियोंका समुदाय फैला हुआ है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ദർശനത്തിൽ രണ്ട് ഭാഗം വ്യാപിച്ച് പിപ്പല (അശ്വത്ഥ) വൃക്ഷം കാണപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ രണ്ട് ഭാഗം വ്യാപിച്ച് മഹാശശം (മുയൽ)യും കാണപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ ചുറ്റും സർവ്വവിധ ഔഷധസസ്യങ്ങളുടെ സമുച്ചയം പരന്നു, എല്ലാദിക്കുകളിലും അതിനെ വലയം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.
Verse 18
आपफस्ततोडन््या विज्ञेया: शेष: संक्षेप उच्यते । ततोअन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपत: शृूणु
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവയെല്ലാം വിട്ടാൽ ശേഷിക്കുന്ന വിസ്താരം എല്ലാദിക്കുകളിലും ജലമയമാണെന്ന് അറിയണം. അതിനു പുറമെ ശേഷിക്കുന്ന സംക്ഷിപ്ത ഭൂഖണ്ഡത്തെ ഞാൻ ചുരുക്കത്തിൽ പറയുന്നു; കേൾക്കുക.
Frequently Asked Questions
He highlights the paradox of rulers abandoning life for territory yet remaining unsated in violence, raising the ethical question of whether political legitimacy and desire for dominion can justify escalating mutual harm.
By grounding political conflict in the universality of bhūmi as support of all life, the chapter instructs that sovereignty should be evaluated against interdependence and restraint, not merely conquest; greed for land is identified as a systemic cause of disorder.
A direct phalaśruti is not stated here; instead, the meta-commentary is implicit: understanding the cosmological basis of life and the motives of conflict functions as a corrective lens for judgment, aligning political perception with śāstric categories rather than passion-driven interpretation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.