Adhyaya 45
परिक्षिद्वृत्तान्तप्रश्नः (Inquiry into Parīkṣit’s Conduct and the Beginnings of His Downfall)
Upa-parva: Janamejaya–Parīkṣit Upākhyāna (Succession and the Account of Parīkṣit’s End)
Chapter 45.0 unfolds as a structured inquiry within the epic’s dialogic frame. Śaunaka requests that Sauti restate, in detail, what Janamejaya asked his ministers regarding Parīkṣit’s passage to heaven. Janamejaya then articulates a didactic motive: by hearing the complete account of his father’s conduct and end, he intends to pursue what is auspicious and avoid its opposite. The ministers first establish Parīkṣit’s credentials as an ideal ruler—protector of the realm, impartial like Prajāpati, sustaining social order, supporting widows and the destitute, disciplined, truthful, trained in archery, and beloved by the people—while situating his birth after the Kurus’ depletion and his long reign. The narrative then pivots from encomium to causality: Parīkṣit’s habitual hunting leads to a forest pursuit; fatigued, hungry, and aged, he encounters a silent ascetic under a vow. Misreading silence as disregard, the king succumbs to anger and commits a disrespectful act by placing a dead serpent upon the ascetic’s shoulder. The ascetic remains outwardly unreactive, leaving the ethical weight to be interpreted through the epic’s karmic logic and foreshadowing the fatal serpent-related consequence.
Chapter Arc: दीक्षा-धारी महातपा जरत्कारु तीर्थ-तीर्थ विचरते हुए कठोर व्रत में लीन हैं—वायु-भक्षी, निराहार, क्षीण होते शरीर के साथ भी धर्म-पथ पर अडिग। → एक दिन वे एक गर्त में अपने पितरों को उल्टे लटके, सूखते, विवश देखते हैं—उनका जीवन-आधार एक सूक्ष्म ‘कुल-तन्तु’ (वंश-धागा) है, जो अब अत्यल्प शेष रह गया है और शीघ्र कटने वाला है। → पितर स्वयं बोल उठते हैं: ‘तपोधन! तुम ही हमारे कुल के एकमात्र स्तम्भ हो; तुम्हारे ब्रह्मचर्य-एकान्त से वंश आगे नहीं बढ़ा, इसलिए हम इस गर्त में लम्बे हैं। तप से यह दोष नहीं कटेगा—उद्धार का उपाय वंश-वृद्धि है।’ → जरत्कारु को स्पष्ट संकेत मिलता है कि केवल व्यक्तिगत तप नहीं, पितृ-ऋण की पूर्ति हेतु गृहस्थ-धर्म/विवाह द्वारा कुल-परम्परा का प्रवाह आवश्यक है; वे अपने जीवन-धर्म पर पुनर्विचार के लिए बाध्य होते हैं। → पितरों की करुण पुकार—‘हमें नाथवत् देखकर तुम अवश्य कुछ करो’—अगले अध्याय की ओर धकेलती है: क्या जरत्कारु तप-मार्ग छोड़कर विवाह का संकल्प करेंगे, और किससे?
Shlokas
Verse 1
अ्री-क्ा पजञज्चचत्वारिशो< ध्याय: जरत्कारुको अपने पितरोंका दर्शन और उनसे वार्तालाप सौतिरुवाच एतस्मिन्नेव काले तु जरत्कारुर्महातपा: । चचार पृथिवीं कृत्स्नां यत्रसायंगृहो मुनि:
സൗതി പറഞ്ഞു—ഇതു കേട്ടപ്പോൾ ജരത്കാരു അത്യന്തം ശോകാകുലനായി. ദുഃഖം മൂലം കണ്ണീർ കലർന്ന മങ്ങിയ ശബ്ദത്തിൽ അദ്ദേഹം പിതൃപുരുഷന്മാരോട് പറഞ്ഞു.
Verse 2
चरन् दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभि: । तीर्थेष्वाप्लवनं कृत्वा पुण्येषु विचचार ह
മഹാതേജസ്സുള്ള ആ മഹർഷി, ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്ക് അനുഷ്ഠിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കഠിനദീക്ഷ പാലിച്ചു. പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അദ്ദേഹം സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 3
वायुभक्षो निराहार: शुष्यन्नहरहर्मुनि: । स ददर्श पितृन् गर्ते लम्बमानानधोमुखान्
ആ മുനി വായുവേ ആഹാരമാക്കി നിരാഹാരനായി കഴിഞ്ഞതിനാൽ ദിനംപ്രതി ക്ഷീണിച്ചു വരികയായിരുന്നു. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഒരു കുഴിയിൽ തലകീഴായി തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന തന്റെ പിതൃപുരുഷന്മാരെ കണ്ടു.
Verse 4
एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बमाश्रितान् | त॑ तन्तुं च शनैराखुमाददानं बिलेशयम्
അവർ വീരണപ്പുല്ലിന്റെ ഒരു കൂമ്പാരത്തെ ആശ്രയിച്ചിരുന്നു; അതിൽ ഒരു നൂൽത്തന്തു മാത്രമേ ശേഷിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. ആ ശേഷിച്ച തന്തുവിനെയും അവിടെ കുഴിയിൽ പാർക്കുന്ന ഒരു എലി പതുക്കെ പതുക്കെ കടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 5
निराहारान् कृशान् दीनान् गर्ते स्वत्राणमिच्छत: । उपसृत्य स तान् दीनान् दीनरूपो5भ्यभाषत
അവർ നിരാഹാരത്താൽ ക്ഷീണിച്ച് കൃശരായി, ദീനരായി, ദുർബലരായി, ഈ കുഴിയിൽ വീഴുന്നതിൽ നിന്ന് ആരെങ്കിലും രക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആയിരുന്നു. ആ പീഡിത പിതൃപുരുഷന്മാരുടെ ദയനീയാവസ്ഥ കണ്ടപ്പോൾ അവൻ കരുണയിൽ ദ്രവിച്ചു; സ്വയം വിനീതവും ശോകഭരിതവുമായ ഭാവം ധരിച്ചു അവരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു പറഞ്ഞു—
Verse 6
के भवन्तो5वलम्बन्ते वीरणस्तम्बमाश्रिता: । दुर्बलं खादितैर्मूलैराखुना बिलवासिना
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ ആരാണ്, ഈ വീരണപ്പുല്ലിന്റെ കൂട്ടം പിടിച്ച് ഇങ്ങനെ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നത്? ഇതിന്റെ വേരുകൾ ഇവിടെ മാളത്തിൽ താമസിക്കുന്ന എലി കടിച്ചുതിന്നിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇത് വളരെ ദുർബലമായിരിക്കുന്നു.”
Verse 7
वीरणस्तम्बके मूलं यदप्येकमिह स्थितम् | तदप्ययं शनैराखुरादत्ते दशनै: शितै:,“खशके इस गुच्छेमें जो मूलका एक तन्तु यहाँ बचा है, उसे भी यह चूहा अपने तीखे दाँतोंसे धीरे-धीरे कुतर रहा है
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—“ഈ വീരണപ്പുല്ലിന്റെ കൂട്ടത്തിൽ ഇവിടെ ശേഷിക്കുന്ന ഒരേയൊരു വേർ-നാരും ഈ എലി തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള പല്ലുകളാൽ പതുക്കെ പതുക്കെ കടിച്ചുതിന്നുകയാണ്.”
Verse 8
छेत्स्यतेडल्पावशिष्टत्वादेतदप्यचिरादिव । ततस्तु पतितारोअत्र गतें व्यक्तमधोमुखा:,“उसका स्वल्प भाग शेष है, वह भी बात-की-बातमें कट जायगा। फिर तो आपलोग नीचे मुँह किये निश्चय ही इस गड्ढेमें गिर जायँगे
“ഇത് അല്പം മാത്രമേ ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ; അതിനാൽ ഇതും ഉടൻ തന്നെ മുറിഞ്ഞുപോകും. പിന്നെ അത് വിട്ടുപോയാൽ നിങ്ങൾ ഉറപ്പായും തലകീഴായി ഈ കുഴിയിലേക്കു വീഴും.”
Verse 9
तस्य मे दु:खमुत्पन्नं दृष्टवा युष्मानधोमुखान् । कृच्छुमापदमापन्नान् प्रियं कि करवाणि व:
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ ഇങ്ങനെ തലകീഴായി തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയം ദുഃഖത്തോടെ നിറയുന്നു. നിങ്ങൾ കഠിനമായ വിപത്തിൽ അകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നിങ്ങള്ക്കായി ഞാൻ ഏതു പ്രിയകാര്യമാണ് ചെയ്യേണ്ടത്?”
Verse 10
तपसोअस्य चतुर्थेन तृतीयेनाथवा पुन: । अर्धेन वापि निस्तर्तुमापदं ब्रूत मा चिरम्
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—വൈകരുത്; എന്റെ ഈ തപസ്സിന്റെ നാലിലൊന്ന്, മൂന്നിലൊന്ന്, അല്ലെങ്കിൽ പകുതിയെങ്കിലും കൊണ്ട് നിങ്ങൾക്ക് ഈ ആപത്തിൽ നിന്ന് സുരക്ഷിതമായി കടക്കാനാകുമെങ്കിൽ ഉടൻ പറയുക. മുഖം താഴോട്ടാക്കി തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന നിങ്ങളെ കണ്ടാൽ എന്റെ ഹൃദയം മഹാദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങുന്നു. നിങ്ങൾ ഭയങ്കര പ്രതിസന്ധിയിൽ വീണിരിക്കുന്നു; നിങ്ങള്ക്ക് പ്രിയമായ ഏത് സേവയാണ് ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടത്?
Verse 11
अथवापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम । भवन्त: सर्व एवेह काममेवं विधीयताम्,“अथवा मेरी सारी तपस्याके द्वारा भी यदि आप सभी लोग यहाँ इस संकटसे पार हो सकें तो भले ही ऐसा कर लें”
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ തപസ്സിന്റെ സമഗ്രഫലത്താൽ തന്നെ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇവിടെ ഈ പ്രതിസന്ധി കടക്കാനാകുമെങ്കിൽ, അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ; നിങ്ങളുടെ ഇച്ഛപ്രകാരം ഇങ്ങനെ തന്നെ നടപ്പാക്കപ്പെടട്ടെ.
Verse 12
पितर ऊचु. वृद्धों भवान् ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुमिहेच्छसि । नतु विप्राग्रय तपसा शक््यते तद् व्यपोहितुम्
പിതാക്കന്മാർ പറഞ്ഞു—വിദ്വാൻ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങൾ വൃദ്ധ ബ്രഹ്മചാരിയാണ്; ഇവിടെ ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ പ്രതിസന്ധി തപസ്സുകൊണ്ട് മാത്രം നീക്കാൻ കഴിയുന്നതല്ല.
Verse 13
अस्ति नस्तात तपस: फल प्रवदतां वर । संतानप्रक्षयाद् ब्रह्मनू पताम निरयेडशुचौ
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയനേ, വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രാഹ്മണാ, തപസ്സിന്റെ ഫലം എന്തെന്ന് പറയുക. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഞങ്ങളുടെ സന്താനപരമ്പര ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങൾ അശുദ്ധ നരകത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു.
Verse 14
संतानं हि परो धर्म एवमाह पितामह: । लम्बतामिह नस्तात न ज्ञान प्रतिभाति वै
“പിതാമഹൻ അരുളിച്ചെയ്തത്—സന്താനമാണ് പരമധർമ്മം. പ്രിയനേ, ഇവിടെ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നതിനാൽ ഞങ്ങളുടെ ഇന്ദ്രിയബോധം ഏതാണ്ട് നഷ്ടപ്പെട്ടു; വ്യക്തമായ ജ്ഞാനം ഒന്നും ഉദിക്കുന്നില്ല.”
Verse 15
येन त्वा नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम् । वृद्धो भवान् महाभागो यो न: शोच्यान् सुदु:ःखितान्
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ലോകമെങ്ങും പ്രസിദ്ധമായ നിങ്ങളുടെ വീര്യം അറിഞ്ഞിട്ടും ഞങ്ങൾ നിങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാതെ പോകുന്നത്. നിങ്ങൾ വൃദ്ധനും മഹാഭാഗനും ആയ മഹാപുരുഷൻ; അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ഞങ്ങളുപോലുള്ള ശോചനീയ ജീവികൾക്കായി കരുണാവശാൽ നിങ്ങൾ ദുഃഖിക്കുന്നു.
Verse 16
शोचते चैव कारुण्याच्छूणु ये वै वयं द्विज । यायावरा नाम वयमृषय: संशितव्रता:
കരുണാവശാൽ നിങ്ങൾ ദുഃഖിക്കുന്നു—ഹേ ദ്വിജ, ഞങ്ങൾ ആരാണെന്ന് കേൾക്കുക. ഞങ്ങൾ ‘യായാവരർ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന, ദൃഢവ്രതങ്ങളാൽ സംയമിതരായ ഋഷിമാരാണ്.
Verse 17
लोकात् पुण्यादिह भ्रष्टा: संतानप्रक्षयान्मुने । प्रणष्टं नस्तपस्तीव्रं न हि नस्तन्तुरस्ति वै
ഹേ മുനേ! സന്താനപരമ്പര ക്ഷയിച്ചതിനാൽ ഞങ്ങൾ പുണ്യലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇവിടെ പതിതരായി. ഞങ്ങളുടെ തീവ്രതപസ്സ് നിഷ്ഫലമായി; കാരണം ഞങ്ങളുടെ കുലത്തിൽ ഇനി വംശതന്തു തന്നെ ഇല്ല.
Verse 18
अस्ति त्वेकोडद्य नस्तन्तुः सो5पि नास्ति यथा तथा । मन्दभाग्योडल्पभाग्यानां तप एकं समास्थित:
ഇന്ന് ഞങ്ങളിലൊരു വംശതന്തു മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു; അതും പേരിനോളം മാത്രം. ഞങ്ങൾ അൽപഭാഗ്യർ; അതുകൊണ്ട് ആ ഏക മന്ദഭാഗ്യ അവശിഷ്ടൻ തപസ്സിനെയേ ഏക ആശ്രയമായി സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 19
जरत्कारुरिति ख्यातो वेदवेदाड़पारग: । नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपा:
അവൻ ‘ജരത്കാരു’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ. അവൻ വേദ-വേദാംഗങ്ങളിൽ പാരംഗതൻ; മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ചവൻ; മഹാത്മാവ്; ഉത്തമവ്രതങ്ങളിൽ സ്ഥിരൻ; മഹാതപസ്വി.
Verse 20
तेन सम तपसो लोभात् कृच्छुमापादिता वयम् । न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वास्ति कश्चन,उसने तपस्याके लोभसे हमें संकटमें डाल दिया है। उसके न पत्नी है, न पुत्र और न कोई भाई-बन्धु ही है
തപോബലത്തിന്റെ ലാഭലോഭം മൂലം അവൻ ഞങ്ങളെ ദുരിതത്തിലാക്കി. അവന് ഭാര്യയില്ല, പുത്രനില്ല, ബന്ധുക്കളുമില്ല—അവനെ നിയന്ത്രിക്കാനോ തന്റെ കർമഫലത്തെ ഓർമ്മിപ്പിക്കാനോ ആരുമില്ല.
Verse 21
इसीसे हमलोग अपनी सुध-बुध खोकर अनाथकी तरह इस गड्ढेमें लटक रहे हैं। यदि वह आपके देखनेमें आवे तो हम अनाथोंको सनाथ करनेके लिये उससे इस प्रकार कहियेगा --
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങൾ ബോധവും വിവേകവും നഷ്ടപ്പെട്ട് അനാഥരെപ്പോലെ ഈ കുഴിയിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. അവൻ നിങ്ങളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ പെട്ടാൽ, ഞങ്ങളെന്ന നിരാശ്രിതർക്കു ആശ്രയം നൽകുവാൻ അവനോട് ഇങ്ങനെ പറയുക—
Verse 22
पितरस्ते5वलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखा: । साधु दारान् कुरुष्वेति प्रजामुत्पादयेति च
‘ജരത്കാരു! നിന്റെ പിതാക്കന്മാർ അത്യന്തം ദീനരായി, മുഖം താഴോട്ടാക്കി ഈ കുഴിയിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. അവർ പറയുന്നു—“വിധിപൂർവ്വം വിവാഹം കഴിച്ച് സന്താനം ജനിപ്പിക്ക.”’
Verse 23
कुलतन्तुर्हि नः शिष्टस्त्वमेवैकस्तपोधन । यस्त्वं पश्यसि नो ब्रह्मन् वीरणस्तम्बमाश्रितान्
തപോധനാ! നമ്മുടെ കുലത്തിന്റെ ശേഷിച്ച ഏക തന്തു നീയൊന്നേയുള്ളു. ബ്രാഹ്മണാ! നീ ഞങ്ങളെ വീരണപ്പുല്ലിന്റെ കൂമ്പാരം ആശ്രയിച്ച് തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നതായി കാണുന്നു—
Verse 24
एषो<स्माकं कुलस्तम्ब आस्ते स्वकुलवर्धन: । यानि पश्यसि वै ब्रह्मन् मूलानीहास्य वीरुध:
ബ്രാഹ്മണാ! ഇവനാണ് നമ്മുടെ കുലസ്തംഭം; തന്റെ കുലം വർധിപ്പിക്കുന്നവനായി ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. നീ ഇവിടെ ഈ വള്ളിയുടെ വേരുകൾ കാണുന്നുവല്ലോ—
Verse 25
एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिता: । यत्त्वेतत् पश्यसि ब्रह्मन् मूलमस्यार्धभक्षितम्
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—താതാ! ഞങ്ങളുടെ വംശത്തിന്റെ ഈ തന്തുക്കൾ കാലം കടിച്ചുതിന്നുകളഞ്ഞു. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നീ കാണുന്ന ഈ അർദ്ധഭക്ഷിതമായ വേർ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ കുലത്തിന്റെ ശേഷിച്ച ആശ്രയം; കാലഗ്രാസത്തിൽ അത് ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 26
यत्र लम्बामहे गर्ते सो5प्येकस्तप आस्थित: । यमाखुं पश्यसि ब्रह्मनू काल एष महाबल:
ഞങ്ങൾ ഈ ഗർത്തത്തിൽ തൂങ്ങി നിൽക്കുന്നത് ഏതിന്മേലാണോ, അതേയാണ് ഞങ്ങളുടെ വംശത്തിലെ ഏക ശേഷിച്ച തന്തു—അവൻ തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നീ എലിയായി കാണുന്നതോ, അതു മഹാബലനായ കാലം തന്നെയാണ്.
Verse 27
स तं॑ तपोरतं मन्दं शनै: क्षपयते तुदन् । जरत्कारुं तपोलब्धं मन्दात्मानमचेतसम्
അവൻ തപസ്സിൽ രതനായിട്ടും മന്ദബുദ്ധിയായ ജരത്കാരുവിനെ—തപസ്സേ ലാഭമെന്നു കരുതി, ദൂരദർശനം നഷ്ടപ്പെട്ട് അചേതനപ്രായനായവനെ—പതുക്കെ പീഡിപ്പിച്ച് ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 28
न हि नस्तत् तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम । छिन्नमूलान् परिभ्रष्टानू कालोपहतचेतस:
ഹേ സത്തമ! അവന്റെ ആ തപസ്സു ഞങ്ങളെ ഈ ദുരവസ്ഥയിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുകയില്ല. ഞങ്ങളുടെ വേറുകൾ മുറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; കാലം ഞങ്ങളുടെ ബോധത്തെ തകർത്തിരിക്കുന്നു; ഞങ്ങൾ നമ്മുടെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റി വീഴുകയാണ്.
Verse 29
अध:प्रविष्टान् पश्यास्मान् यथा दुष्कृतिनस्तथा | अस्मासु पतितेष्वत्र सह सर्वे: सबान्धवै:
ഞങ്ങളെ നോക്കുക—ഞങ്ങൾ താഴേക്ക് പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ദുഷ്കൃതികൾ ചെയ്യുന്നവർക്കുണ്ടാകുന്ന നാശംപോലെ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ ഗതി. ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നമ്മുടെ ബന്ധുക്കളൊക്കെയുമായി ഇവിടെ വീണാൽ—
Verse 30
छिन्न: कालेन सो>प्यत्र गन्ता वै नरकं॑ ततः । तपो वाप्यथवा यज्ञो यच्चान्यत् पावनं महत्
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു— “കാലത്താൽ ഛിന്നനായ അവനും ഇവിടെ നിന്ന് നിശ്ചയമായും നരകത്തിലേക്കു പോകും. ഈ പ്രതിസന്ധിയിൽ തപസ്സോ യാഗമോ മറ്റേതെങ്കിലും മഹത്തായ പാവനസാധനമോ ഉപകരിക്കുകയില്ല.”
Verse 31
तत् सर्वमपरं तात न संतत्या सम॑ मतम् । स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्तं जरत्कारुं तपोधन
“പ്രിയനേ, ആ മറ്റു മാർഗ്ഗങ്ങളൊന്നും സന്തതിയോടു തുല്യമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് ഇതെല്ലാം കണ്ട നീ തപോധനനായ ജരത്കാരുവിനോടു പറയുക.”
Verse 32
यथा दृष्टमिदं चात्र त्वयाख्येयमशेषत: । यथा दारानू् प्रकुर्यात् स पुत्रानुत्पादयेद् यथा
“ഇവിടെ നീ കണ്ടതെല്ലാം അവനോടു പൂർണ്ണമായി അറിയിക്കണം. അവൻ ഭാര്യയെ സ്വീകരിച്ച് അവളിലൂടെ പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കുമാറു നീ അവനോടു അങ്ങനെ സംസാരിക്കണം.”
Verse 33
तथा ब्रह्मंंस्त्वया वाच्य: सो5स्माकं नाथवत्तया । बान्धवानां हितस्येह यथा चात्मकुलं तथा
“ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, അവൻ ഞങ്ങൾക്ക് നാഥനാകുമാറു നീ അവനോടു അങ്ങനെ പറയണം. ഇവിടെ ബന്ധുക്കളുടെ ഹിതത്തിനായി നമ്മുടെ കാര്യം നിന്റെ സ്വന്തം കുലത്തിന്റെ കാര്യമെന്നപോലെ കരുതി ശ്രമിക്ക.”
Verse 34
कस्त्वं बन्धुमिवास्माकमनुशोचसि सत्तम | श्रोतुमिच्छाम सर्वेषां को भवानिह तिष्ठति
“ഹേ സത്തമാ, ബന്ധുവെന്നപോലെ ഞങ്ങളെക്കുറിച്ച് നീ ദുഃഖിക്കുന്നതു ആരാണ്? ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—ഇവിടെ ഞങ്ങളുടെ ഇടയിൽ നിൽക്കുന്ന നീ ആരാണ്?”
Verse 44
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपव॑रमोें जनमेजयराज्याभिषेकसम्बन्धी चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവത്തിലെ ആസ്തീകപർവത്തിൽ ജനമേജയരാജാവിന്റെ രാജാഭിഷേകപ്രസംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നാല്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 45
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि जरत्कारुपितृदर्शने पज्चचत्वारिंशो5 ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവത്തിലെ ആസ്തീകപർവത്തിൽ ‘ജരത്കാരുവിന്റെ പിതൃദർശനം’ വിവരിക്കുന്ന നാല്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 231
तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा हुनाथवत् | स वक्तव्यस्त्वया दृष्टो हास्माकं नाथवत्तया
അതുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ ഒരു കുഴിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നു; ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവരെപ്പോലെ, അനാഥരെപ്പോലെ. നീ അവനെ കണ്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ ഞങ്ങളോട് പറയേണ്ടതുണ്ട്—ഞങ്ങൾക്ക് വീണ്ടും ഒരു നാഥൻ ലഭിക്കുവാൻ, ഇങ്ങനെ നിരാശ്രിതരായി തുടരാതിരിക്കുവാൻ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a ruler should respond when deprived (fatigue, hunger, frustration) and confronted with perceived disrespect: the chapter contrasts dharmic restraint toward an ascetic vow with the impulsive choice to assert authority through humiliation.
Even exemplary governance can be ethically destabilized by a single unrestrained act; the chapter teaches vigilance over anger, interpretive charity toward spiritual disciplines, and the principle that power must remain accountable to dharma in moments of stress.
No explicit phalaśruti appears in this unit; the meta-function is foreshadowing—linking a discrete ethical breach to later consequences—thereby reinforcing the epic’s interpretive frame that narrative understanding supports moral self-correction.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.