Adhyaya 195
Bhīṣma’s Counsel on Reconciliation and Partition (भीष्मोपदेशः—संधि-राज्यविभागविचारः)
Upa-parva: Sambhava Parva (Genealogies and Political Preconditions)
Chapter 195 records Bhīṣma addressing Dhṛtarāṣṭra and, by implication, Duryodhana, articulating a courtly ethics of conflict-avoidance with the Pāṇḍavas. He asserts impartial regard for Pāṇḍu equal to Dhṛtarāṣṭra and frames Kuntī’s sons as to be protected like Gāndhārī’s. The discourse argues that the realm is ancestral to both lines; therefore, negotiated settlement is preferable to escalation. Bhīṣma recommends granting the Pāṇḍavas half the kingdom “madhureṇa” (through conciliatory means), presenting this as beneficial to all (sarvajana-hita) and as reputational risk management: injustice yields collective harm and personal disrepute (akīrti). He elevates kīrti as a ruler’s enduring capital, claiming life without reputation is fruitless. The chapter also contrasts public attribution of blame (Purocana versus Duryodhana), urging alignment with Kuru-appropriate dharma and the precedent of forebears. The closing insistence reiterates: if dharma, affection for elders, and security are valued, a fair share must be allotted to the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: यज्ञ, अतिथि-सत्कार और ‘इष्ट–पूर्त’ के विधान का स्मरण कराते हुए कथा एक धर्म-परिभाषा से आरम्भ होती है—मानो विवाह-प्रसंग के भीतर ही धर्म का तराजू रख दिया गया हो। → त्रुपद के यहाँ व्यास का सत्कार होता है; सभा में श्रेष्ठ आसन बिछते हैं। फिर मधुर वाणी से त्रुपद द्रौपदी-विवाह के विषय में प्रश्न उठाते हैं—एक ही स्त्री का पाँच भाइयों से विवाह लोक-वेध-विरोधी प्रतीत होता है, तो इसका धर्म क्या है? → व्यास ‘धर्म की सूक्ष्मता’ का उद्घोष करते हैं—यह विषय इतना गहन है कि धर्म-अधर्म का निश्चय सहज नहीं; पूर्व महात्माओं ने भी ऐसा आचरण सामान्यतः नहीं किया, पर विद्वान को उतावले निर्णय से बचना चाहिए। इसी क्षण सभा का केन्द्र ‘विवाह’ से हटकर ‘धर्म-मीमांसा’ बन जाता है। → व्यास त्रुपद को वह प्राचीन आख्यान/न्याय सुनाने लगते हैं जिसके अनुसार ‘बहूनाम् एकपत्नीता’ (अनेक पुरुषों की एक पत्नी) का धर्म-समर्थन/व्याख्या संभव है—और इस प्रकार द्रौपदी के पंच-पति-धर्म का आधार परम्परा में स्थापित किया जाता है। → व्यास द्वारा कही जाने वाली वह विस्तृत कथा/पूर्ववृत्त—जिससे यह अपवाद-धर्म सिद्ध होता है—आगे के प्रसंगों में पूर्ण रूप से खुलता है।
Shlokas
Verse 1
> स्मृतियोंमें इष्ट और पूर्तका परिचय इस प्रकार दिया गया है-- अन्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् | आतिथ्य॑ वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते ।।
സ്മൃതികളിൽ ഇഷ്ടവും പൂർത്തവും എന്ന പുണ്യകർമ്മങ്ങളുടെ ഭേദം ഇങ്ങനെ പറയുന്നു— അഗ്നിഹോത്രം, തപസ്, സത്യവചനം, വേദാജ്ഞകളുടെ നിരന്തരാനുഷ്ഠാനം, അതിഥിസത്കാരം, ബലി-വൈശ്വദേവകർമ്മം—ഇവ ‘ഇഷ്ട’മെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. വാപ്പി/ബാവി, കിണർ, തടാകം മുതലായവ നിർമ്മിക്കൽ, ദേവാലയനിർമ്മാണം, അന്നദാനം, ഉദ്യാനങ്ങൾ നട്ടുപിടിപ്പിക്കൽ—ഇവ ‘പൂർത്ത’മെന്നു പ്രസിദ്ധം. ഇതിൽ ശ്രുതിയിലെ പ്രസിദ്ധവചനം— “ഒരു പുരുഷനു പല ഭാര്യമാർ ഉണ്ടാകാം; എന്നാൽ ഒരു സ്ത്രീക്കു പല സഹപതികൾ ഇല്ല.” തുടർന്ന് പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും മഹായശസ്സുള്ള പാഞ്ചാലരാജൻ ദ്രുപദനും എഴുന്നേറ്റ് മഹാത്മാവ് കൃഷ്ണദ്വൈപായന വ്യാസനെ വന്ദിച്ചു.
Verse 2
प्रतिनन्द्य स तां पूजां पृष्टवा कुशलमन्ततः । आसने काज्चने शुद्धे निषसाद महामना:
അവർ അർപ്പിച്ച പൂജ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിച്ച് പ്രശംസിക്കുകയും, അവസാനം എല്ലാവരുടെയും കുശലമംഗളം ചോദിച്ചറിയുകയും ചെയ്ത മഹാമനസ്സനായ വ്യാസൻ ശുദ്ധ സ്വർണമയമായ ആസനത്തിൽ ഇരുന്നുവന്നു.
Verse 3
अनुज्ञातास्तु ते सर्वे कृष्णेनामिततेजसा । आसजनेषु महार्लेंषु निषेदुर्द्धिपदां वरा:,फिर अमित-तेजस्वी व्यासजीकी आज्ञा पाकर वे सभी नरश्रेष्ठ बहुमूल्य आसनोंपर बैठे
അമിതതേജസ്സുള്ള കൃഷ്ണൻ (വ്യാസൻ) അനുവാദം നൽകിയതോടെ, ആ ദ്വിപദശ്രേഷ്ഠന്മാർ എല്ലാവരും അത്യന്തം വിലയേറിയ ആസനങ്ങളിൽ ഇരുന്നുവന്നു.
Verse 4
ततो मुहूर्तान्मधुरां वाणीमुच्चार्य पार्षत: । पप्रच्छ त॑ महात्मान द्रौपद्यर्थ विशाम्पते
അതിനുശേഷം അല്പസമയം കഴിഞ്ഞ് പൃഷതപുത്രനായ രാജാവ് ദ്രുപദൻ മധുരവാണിയിൽ മഹാത്മാവ് വ്യാസനോട് ദ്രൗപദിയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു—“ഭഗവൻ! ഒരേ സ്ത്രീ എങ്ങനെ പല പുരുഷന്മാരുടെയും ധർമ്മപത്നിയാകാം, സംകരദോഷം വരാതെ? ധർമ്മപ്രകാരം ഇതെല്ലാം വ്യക്തമായി പറഞ്ഞുതരുക.”
Verse 5
कथमेका बहूनां स्याद् धर्मपत्नी न संकर: । एतन्मे भगवान् सर्व प्रत्रवीतु यथातथम्
“ഒരേ സ്ത്രീ എങ്ങനെ പലരുടെയും ധർമ്മപത്നിയാകാം, സംകരദോഷം എങ്ങനെ വരാതിരിക്കും? ഭഗവൻ, ഇതെല്ലാം യഥാർത്ഥമായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണം.”
Verse 6
व्यास उवाच अस्मिन् धर्मे विप्रलब्धे लोकवेदविरोधके । यस्य यस्य मतं यद् यच्छोतुमिच्छामि तस्य तत्
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—“ഈ ധർമ്മവിഷയം അത്യന്തം ഗൂഢമാണ്; ലോകാചാരത്തിനും വേദത്തിനും വിരുദ്ധമായി തോന്നുന്നു. നിങ്ങളിൽ ആരുടെയെങ്കിലും ഏത് അഭിപ്രായമുണ്ടോ, അത് ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 7
दुपद उवाच अधर्मो5यं मम मतो विरुद्धो लोकवेदयो: । न होका विद्यते पत्नी बहूनां द्विजसत्तम
ദ്രുപദൻ പറഞ്ഞു—“ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇത് അധർമ്മമാണ്; കാരണം ഇത് ലോകാചാരത്തിനും വേദത്തിനും വിരുദ്ധമാണ്. ബ്രാഹ്മണോത്തമാ, ലോകത്തിൽ എവിടെയും പല പുരുഷന്മാർക്കൊരു ഭാര്യ എന്ന രീതിയില്ല.”
Verse 8
न चाप्याचरित: पूर्वरयं धर्मो महात्मभि: । न चाप्यधर्मो विद्वद्धिश्षरितव्य:ः कथंचन
“പൂർവ്വകാല മഹാത്മാക്കൾ പോലും ഇത്തരത്തിലുള്ള ‘ധർമ്മം’ ആചരിച്ചിട്ടില്ല; പണ്ഡിതന്മാർ ഒരിക്കലും അധർമ്മം ആചരിക്കരുത്.”
Verse 9
ततो<हं न करोम्येनं व्यवसायं क्रियां प्रति । धर्म: सदैव संदिग्ध: प्रतिभाति हि मे त्वयम्
ദ്രുപദൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ഈ നിശ്ചയം ഏറ്റെടുക്കുകയില്ല; ഈ പ്രവർത്തനമാർഗത്തിലേക്കും ഞാൻ കടക്കുകയില്ല. നീ പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് ഈ കൃത്യത്തിന്റെ ധർമ്മത എനിക്ക് എപ്പോഴും സംശയാസ്പദമായി തോന്നുന്നു; ധർമ്മവിരുദ്ധമെന്ന് തോന്നുന്ന ആചാരം ഞാൻ പ്രയോഗിക്കാനാവില്ല.
Verse 10
धष्टहुम्न उवाच यवीयस: कथ॑ भार्या ज्येष्ठो भ्राता द्विजर्षभ | ब्रह्मन् समभिवर्तेत सवृत्त: संसतपोधन
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, തപോധനാ! പറയുക—സദാചാരിയായിട്ടും മൂത്ത സഹോദരൻ ഇളയ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയെ എങ്ങനെ സമീപിക്കാം?
Verse 11
न तु धर्मस्य सूक्ष्मत्वाद् गतिं विद्य कथंचन । अधर्मो धर्म इति वा व्यवसायो न शक््यते
എന്നാൽ ധർമ്മത്തിന്റെ സ്വഭാവം അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായതിനാൽ അതിന്റെ ഗതി ഞങ്ങൾക്കൊരുവിധത്തിലും ശരിയായി അറിയാനാവില്ല. അതിനാൽ ഈ പ്രവൃത്തി അധർമ്മമാണോ ധർമ്മമാണോ എന്ന് ഞങ്ങളുപോലുള്ളവർക്ക് ഉറപ്പിച്ച് തീരുമാനിക്കാനാവില്ല. അതുകൊണ്ട്, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, രാജകുമാരി കൃഷ്ണാ അഞ്ചുപുരുഷന്മാരുടെ ധർമ്മപത്നിയാകട്ടെ എന്നതിന് ഞങ്ങൾ ഒരുവിധത്തിലും സമ്മതം നൽകാൻ കഴിയില്ല.
Verse 12
कर्तुमस्मद्विधै््रह्मूंस्ततो5यं न व्यवस्यते । पज्चानां महिषी कृष्णा भवत्विति कथंचन
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഞങ്ങളുപോലുള്ളവർക്ക് ഈ വിഷയത്തിൽ തീരുമാനമെടുക്കാനാവില്ല. കൃഷ്ണാ അഞ്ചുപുരുഷന്മാരുടെ മുഖ്യധർമ്മപത്നിയാകട്ടെ എന്ന നിർദ്ദേശത്തിന് ഞങ്ങൾ ഒരുവിധത്തിലും സമ്മതിക്കാനാവില്ല.
Verse 13
युधिछिर उवाच न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः । वर्तते हि मनो मे5त्र नैषो5धर्म: कथंचन
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ വാക്ക് ഒരിക്കലും അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല; എന്റെ ബുദ്ധിയും ഒരിക്കലും അധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നില്ല. എങ്കിലും ഈ വിവാഹത്തിലേക്ക് എന്റെ മനസ്സ് തിരിയുന്നു; അതിനാൽ ഇത് ഒരുവിധത്തിലും അധർമ്മമല്ല.
Verse 14
श्रूयते हि पुराणेडपि जटिला नाम गौतमी । ऋषीनध्यासितवती सप्त धर्मभूतां वरा
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—പുരാണങ്ങളിലും കേൾക്കപ്പെടുന്നു: ഗൗതമവംശത്തിലെ ജടിലാ എന്ന, ധർമ്മാത്മാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഒരു കന്യ, സപ്ത ഋഷിമാരെ ഭർത്താക്കളായി സ്വീകരിച്ചു. അതിനാൽ ഈ വിവാഹത്തോടുള്ള എന്റെ മനസ്സിന്റെ പ്രവൃത്തി ഒരുവിധത്തിലും ധർമ്മവിരുദ്ധമല്ല.
Verse 15
तथैव मुनिजा वार्क्षी तपोभिभर्भावितात्मन: । संगताभूद् दश भ्रातृनेकनाम्न: प्रचेतस:
അതുപോലെ കണ്ഡു മുനിയുടെ പുത്രി വാർക്ഷീ, തപസ്സാൽ അന്തഃകരണം ശുദ്ധവും ദൃഢവും ആക്കി, ഒരേ നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധരായ സഹോദരന്മാരായ പത്ത് പ്രചേതസുകളുമായി വിവാഹബന്ധത്തിൽ ചേർന്നു.
Verse 16
गुरोहि वचन प्राहुर्धर्म्य धर्मज्ञसत्तम । गुरूणां चैव सर्वेषां माता परमको गुरु:,धर्मज्ञोंमें श्रेष्ठ व्यासजी! गुरुजनोंकी आज्ञाको धर्मसंगत बताया गया है और समस्त गुरुओंमें माता परम गुरु मानी गयी है
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മജ്ഞന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ഗുരുവിന്റെ വചനം ധർമ്മ്യമായതായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാ ഗുരുക്കന്മാരിലും മാതാവാണ് പരമഗുരു എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
Verse 17
सा चाप्युक्तवती वाचं भैक्षवद् भुज्यतामिति । तस्मादेतदहं मन्ये परं धर्म द्विजोत्तम
അവളും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“ഭിക്ഷപോലെ പങ്കിട്ട് അനുഭവിക്കട്ടെ.” അതിനാൽ, ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ഞങ്ങൾ അഞ്ചു സഹോദരന്മാർക്കിടയിൽ പങ്കിടപ്പെടേണ്ട ഈ വിവാഹബന്ധത്തെ ഞാൻ പരമധർമ്മമായി കരുതുന്നു.
Verse 18
कुन्त्युवाच एवमेतद् यथा प्राह धर्मचारी युधिष्ठिर: । अनृतान्मे भयं तीव्र मुच्येडहमनृतात् कथम्
കുന്തി പറഞ്ഞു—ധർമ്മാചാരി യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയാണ്. എങ്കിലും അസത്യത്തെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് തീക്ഷ്ണമായ ഭയം ഉണ്ട്; ഞാൻ അസത്യത്തിന്റെ പാപത്തിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മോചിതയാകും?
Verse 19
व्यास उवाच अनुृतान्मोक्ष्यसे भद्रे धर्मश्लैष सनातन: । नतु वक्ष्यामि सर्वेषां पा्चाल शृणु मे स्वयम्
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഭദ്രേ! നീ അസത്യത്തിൽ നിന്ന് മോചിതയാകും; ഇത് ധർമ്മത്തോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന സനാതനധർമ്മമാണ് (പാണ്ഡവരുടെ ഹിതത്തിനായും). എന്നാൽ ഞാൻ ഇത് എല്ലാവരുടെ മുമ്പിൽ പറയുകയില്ല. ഹേ പാഞ്ചാലരാജാവേ! വരിക—ഏകാന്തത്തിൽ എന്നിൽ നിന്ന് തന്നെ കേൾക്കുക.
Verse 20
यथायं विहितो धर्मो यतश्चायं सनातन: । यथा च प्राह कौन्तेयस्तथा धर्मो न संशय:
ഈ ധർമ്മം യഥാവിധി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട രീതിയിലും, ഇത് സനാതനക്രമത്തോട് യോജിക്കുന്ന കാരണത്താലും, കുന്തീപുത്രൻ എങ്ങനെ വാദിച്ചുവോ അതുപോലെ—നിസ്സംശയം ഇതുതന്നെ ധർമ്മമാണ്.
Verse 21
वैशम्पायन उवाच तत उत्थाय भगवान् व्यासो द्वैपायन: प्रभु: । करे गृहीत्वा राजानं राजवेश्म समाविशत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ശക്തിമാനായ പ്രഭു ദ്വൈപായന ഭഗവാൻ വ്യാസൻ തന്റെ ആസനത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, രാജാവിന്റെ കൈ പിടിച്ച് രാജഭവനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 22
पाण्डवाश्वापि कुन्ती च धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । विविशोर्यत्र तत्रैव प्रतीक्षन्ते सम तावुभौ
അഞ്ചു പാണ്ഡവർ, കുന്തീദേവി, പാര്ഷതപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ—ഇവരെല്ലാം ഇരുന്നിടത്തുതന്നെ ഇരുന്നു, ആ രണ്ടുപേരെയും (വ്യാസനും ദ്രുപദനും) കാത്തിരുന്നു.
Verse 23
ततो द्वैपायनस्तस्मै नरेन्द्राय महात्मने । आचख्यौ तद् यथा धर्मो बहूनामेकपत्निता
അതിനുശേഷം ദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ) ആ മഹാത്മനായ നരേന്ദ്രനോട് ഈ വിഷയത്തിൽ ധർമ്മവിധി എന്തെന്നു വിശദീകരിച്ചു—അഥവാ പല പുരുഷന്മാർക്കും ഒരേയൊരു ഭാര്യയുള്ളത് (ഏകപത്നീധർമ്മം) യുക്തവും ശാസ്ത്രസമ്മതവുമായ ആചാരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 194
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव॑के अन्तर्गत वैवाहिकपर्वमें वेदव्यायके आगमनसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവത്തിലെ വൈവാഹികപർവാന്തർഗതമായി വേദവ്യാസന്റെ ആഗമനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നൂറ്റി തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇത് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഔപചാരിക സമാപ്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുകയും, സംഭവപരമ്പരയിൽ അടുത്ത ഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള മാറിവരവും പവിത്രചരിത്രത്തിന്റെ തുടർച്ചയും പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 195
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि व्यासवाक्ये पडञ्चनवत्यधिकशततमो< ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവത്തിലെ വൈവാഹികപർവത്തിൽ ‘വ്യാസവാക്യം’ എന്ന ഭാഗത്തിലെ നൂറ്റി തൊണ്ണൂറ്റിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തം।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to pursue escalation against the Pāṇḍavas or to enact a lawful, stabilizing settlement—recognizing shared ancestral entitlement while preventing reputational and political deterioration.
Legitimacy and welfare in governance depend on dharma-aligned restraint: equitable treatment of kin, preference for saṃdhi over coercion, and the understanding that kīrti functions as a durable ethical constraint on rulers.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-logic is reputational and civic: preserving kīrti is presented as the practical ‘fruit’ of dharmic conduct, while akīrti is framed as a form of social and political negation.