Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः / ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः

ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിലെ വായുപ്രോക്ത ഉത്തരഭാഗത്തിലെ നാലാം ഉപസംഹാരപാദത്തിൽ ‘ശിവപുരവർണ്ണനം’ എന്ന രണ്ടാം അധ്യായം. സൂതൻ പറഞ്ഞു—സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പരമാന്തത്തിൽ, പ്രഭുവിന്റെ സ്ഥിതികാലം ക്ഷീണിക്കുമ്പോൾ സംഭവിക്കുന്ന പ്രത്യാഹാരം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും.

Verse 2

यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः / अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः

ഈശ്വരൻ അതിസൂക്ഷ്മമായ ഈ വിശ്വത്തെ വ്യക്തരൂപത്തിൽ എങ്ങനെ പ്രകടമാക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ പ്രത്യാഹാരത്തിൽ അവ്യക്ത തത്ത്വം വ്യക്തത്തെ സമ്പൂർണ്ണമായി ഗ്രസിക്കുന്നു.

Verse 3

पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्

കൽപസംക്ഷയം പൂർണ്ണമായി മഹാഘോര പ്രളയം ഉപസ്ഥിതമായപ്പോൾ, ദ്വ്യണുകാദി സൂക്ഷ്മതത്ത്വങ്ങളും ലയിക്കുന്നു; അത് ആര്ക്കും പ്രത്യക്ഷമല്ല.

Verse 4

अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते

അപ്പോൾ മനുവിന്റെ ഈ പശ്ചിമ (അവസാന) കാലഘട്ടത്തിൽ ‘ദ്രുമ’ത്തിന്റെ അന്ത്യം എത്തുകയും, ക്ഷീണിച്ച കലിയുഗത്തിന്റെ അവസാനം വരികയും ചെയ്താൽ—അതിനെ സംഹാരമെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 5

संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते / प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये

‘സംപ്രക്ഷാല’ (സമ്യക് പ്രക്ഷാലനം) സംഭവിച്ച് പ്രത്യാഹാരം ഉപസ്ഥിതമായാൽ, ആ പ്രത്യാഹാരത്തിൽ ഭൂതങ്ങളുടെ തന്മാത്രകളും ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 6

महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये / स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

മഹദ് മുതലായ വികാരങ്ങളുടെ, വിശേഷ (സ്ഥൂല) അന്ത്യപര്യന്തമുള്ള വ്യാപ്തി ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ—സ്വഭാവപ്രേരിതമായ പ്രതിസഞ്ചാരം (പ്രത്യാവർത്തനം) പ്രവൃത്തമാകുന്നു.

Verse 7

आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् / आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

ആദ്യം ജലം ഭൂമിയുടെ ഗന്ധസ്വഭാവഗുണത്തെ ഗ്രസിക്കുന്നു. ഗന്ധം നഷ്ടപ്പെട്ട ശേഷം ഭൂമി പ്രളയാവസ്ഥയ്ക്ക് യോഗ്യമാകുന്നു.

Verse 8

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः

ഗന്ധതന്മാത്രം നശിക്കുമ്പോൾ ഭൂമി ജലാവസ്ഥയാകുന്നു. അപ്പോൾ വേഗവതികളായും മഹാശബ്ദമുള്ളതുമായ ആപഃ അതിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.

Verse 9

सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च / अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः

ഈ ലോകം മുഴുവൻ നിറച്ച് ആപഃ ചിലിടത്ത് നില്ക്കുകയും ചിലിടത്ത് സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജലങ്ങളുടെ കൂട്ടമായ രസം ജ്യോതിസ്സുകളിൽ ലയിക്കുന്നു.

Verse 10

नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् / तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत

അവിടെ രസതന്മാത്രം ക്ഷയിക്കുന്നതിനാൽ ആപഃ നശിക്കുന്നു. തീക്ഷ്ണതേജസ് രസം അപഹരിക്കുമ്പോൾ അവ ജ്യോതിസ്സ്വഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 11

ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा

ജലം ഗ്രസിക്കപ്പെടുമ്പോൾ തേജസ് സർവതോമുഖമായി നോക്കുന്നു. പിന്നെ സർവത്ര വ്യാപിച്ച അഗ്നി ആ ജലം അപ്പോൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നു.

Verse 12

सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः / अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः

അപ്പോൾ പതുക്കെ ഈ ലോകം മുഴുവൻ ജ്വാലകളാൽ നിറയുന്നു. ആ ജ്വാലകളുടെ തുടർച്ചയിൽ തിര്യക്, ഊർധ്വ, അധഃ—എല്ലാ ദിശകളിലും വ്യാപനം സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 13

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् / प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते

ജ്യോതിയുടെ പ്രകാശകരമായ ഗുണരൂപവും വായു ഗ്രസിക്കുന്നു; അപ്പോൾ അത് അതിൽ തന്നെ ലയിക്കുന്നു, കാറ്റിൽ ദീപശിഖപോലെ।

Verse 14

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः / उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्

രൂപതന്മാത്ര നശിക്കുമ്പോൾ വിഭാവസു (അഗ്നി) രൂപരഹിതനാകുന്നു; തേജസ് ശമിക്കുന്നു, മഹാവായു ശക്തിയായി വീശുന്നു।

Verse 15

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि / ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः

അപ്പോൾ ലോകം പ്രകാശരഹിതമാകുന്നു; തേജസും വായുരൂപമാകുന്നു. പിന്നെ വായു തന്റെ മൂലത്തെ പ്രാപിച്ച് ആത്മബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നു।

Verse 16

ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश / वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्

മുകളിലും താഴെയും തിരശ്ചീനമായും പത്ത് ദിക്കുകൾ കുലുങ്ങുന്നു; ആകാശം വായുവിന്റെ ഗുണമായ സ്പർശത്തെയും ഗ്രസിക്കുന്നു।

Verse 17

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् / अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्

അപ്പോൾ വായു ശമിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഖം (ആകാശം) മറയില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു—രൂപമില്ല, രസമില്ല, സ്പർശമില്ല, ഗന്ധമില്ല, മൂർത്തിയുമില്ല।

Verse 18

सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते / तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्

ശബ്ദങ്ങളാൽ സർവ്വവും നിറച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹത്തത്ത്വം പ്രകാശിക്കുന്നു. അതിൽ ലീനമായാൽ അപ്പോൾ ശബ്ദലക്ഷണമുള്ള ആകാശം മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ.

Verse 19

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति / तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः

ആ ആകാശം ശബ്ദമാത്രസ്വരൂപമായി സർവ്വവും മൂടി നിലകൊള്ളുന്നു. അവിടെ അതിന്റെ ഗൂഢമായ ശബ്ദത്തെ വീണ്ടും താമസികമായ ഭൂതാദി ഗ്രസിക്കുന്നു.

Verse 20

भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः

ഭൂതങ്ങളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഒരേസമയം ഭൂതാദിയിൽ സ്ഥാപിതമായിരിക്കുമ്പോൾ, ‘അഭിമാനം’ സ്വഭാവമായ ഈ ഭൂതാദി താമസികമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 21

भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः

ഭൂതാദി ‘മഹാൻ’നെയും ഗ്രസിക്കുന്നു; അവൻ ബുദ്ധിലക്ഷണമുള്ളവൻ. ആ മഹാനാത്മാവിനെ സംകല്പവും നിർണ്ണയശക്തിയും ആയി അറിയണം.

Verse 22

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च / पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

ബുദ്ധി, മനസ്, ലിംഗം, മഹാൻ, അക്ഷരം—ഇത്തരം പര്യായപദങ്ങളാൽ തത്ത്വചിന്തകർ അതിനെയേ പറയുന്നു.

Verse 23

संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् / लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते

പ്രളയത്തിൽ സർവ്വഭൂതങ്ങളും ലീനമായി ഗുണസാമ്യത്തിലാകുമ്പോൾ മഹത്തത്ത്വവും ലയിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഗുണസാമ്യം സ്വാത്മസ്വരൂപത്തിൽ തന്നേ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 24

लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे / इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह

സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ കാരണങ്ങളും ക്രമേണ ലയിക്കുന്നു; കാരണങ്ങളോടുകൂടിയ തത്ത്വങ്ങളുടെ ഈ നിയന്ത്രണമാണ് ‘സംയമം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്।

Verse 25

तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः / धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! ഈ തത്ത്വപ്രസംയമം ‘ആവർത്തകം’ എന്നു സ്മൃതിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; ധർമ്മാധർമ്മം, തപസ്, ജ്ഞാനം, ശുഭം, സത്യ-അസത്യവും അതിൽ തിരിച്ചുലയിക്കുന്നു।

Verse 26

ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये / सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्

ഊർധ്വഭാവവും അധോഭാവവും, സുഖദുഃഖങ്ങൾ, പ്രിയ-അപ്രിയങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെയും പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതും ഗുണമാത്രസ്വരൂപമെന്നു സ്മൃതമാണ്।

Verse 27

निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् / प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति

അപ്പോൾ ഇന്ദ്രിയരഹിതരായ ജ്ഞാനികൾക്കുള്ള ശുഭാശുഭം എല്ലാം—പുണ്യപാപങ്ങളോടുകൂടി—പ്രകൃതിയിൽ തന്നേ സ്ഥാപിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 28

यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते / जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्

ദേഹധാരികളുടെ ‘യാത്യവസ്ഥ’ ഇതുതന്നെയെന്ന് ഇവിടെ നിർവചിക്കുന്നു; ജീവികളുടെ പാപ‑പുണ്യം പ്രകൃതിയിലേ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്.

Verse 29

अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः / योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च

അവ തന്നെ പുണ്യ‑പാപങ്ങൾ അവസ്ഥകളിൽ നിലകൊണ്ട്, ജീവികളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദേഹങ്ങളോട് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; പരലോകഫലവും അതുപോലെ തന്നേ നൽകുന്നു.

Verse 30

धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ / कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः

ജീവികളുടെ ധർമ്മവും അധർമ്മവും—ഇരണ്ടും ഗുണമാത്രസ്വരൂപം; തത്ത്വകാരണംകൊണ്ട് ഇവിടെ ജീവികൾ ദേഹഭാവമായി അവയെ സമാഹരിക്കുന്നു.

Verse 31

सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः

ക്ഷേത്രജ്ഞന്റെ അധിഷ്ഠാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ചേതനയുക്ത ഗുണങ്ങൾ പ്രളയത്തിൽ ലയിക്കുന്നു; സൃഷ്ടി‑പ്രതിസൃഷ്ടിയിലും സംസാരത്തിലും ജീവികൾ തുടർച്ചയായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 32

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च / राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः

കാരണങ്ങളാൽ അവർ ചേർന്നു നിൽക്കും, കാരണങ്ങളാൽ വേർപെടും, കാരണങ്ങളാൽ തന്നെ സഞ്ചരിക്കും; രാജസി, താമസി, സാത്ത്വികി—ഇവയാണ് വൃത്തികൾ.

Verse 33

गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा / उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः

ഗുണമാത്രങ്ങളാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്; പുരുഷാധിഷ്ഠാനശക്തി ത്രിധാ എന്നു പറയുന്നു. സത്ത്വം ഊർദ്ധ്വദിശാസ്വഭാവം, തമസ് അധോഭാഗസ്വഭാവം.

Verse 34

तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः / इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः

ആ രണ്ടിന്റെയും മദ്ധ്യേ രജസ്സാണ് ഇവിടെ പ്രേരകവും ചക്രവർത്തകവും. ഇങ്ങനെ ചിത്തത്തിന്റെ ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളും പരിവർത്തിതമാകുന്നു.

Verse 35

लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता / अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः

ലോകങ്ങളിൽ സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കുള്ള ആ സത്യകാര്യത്തെ അറിഞ്ഞിട്ടും, മനുഷ്യർ അവിദ്യാജന്യമായ ധാരണകളിൽ നിന്നാണ് പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നത്.

Verse 36

एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः / तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति

ഈ മൂന്നു ഗതികൾ ശുഭത്തിൽ നിന്ന് പാപാത്മകത വരെ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. തമസിന്റെ അധിപത്യത്തിൽ ജീവൻ യാഥാർത്ഥ്യം കണ്ടെത്തുന്നില്ല.

Verse 37

अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः / प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च

തത്ത്വദർശനം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അവൻ പിന്നെ പലവിധത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു—പ്രാകൃതബന്ധത്താലും, വികാരജന്യമായ (സത്യാഭാസ) ബന്ധത്താലും.

Verse 38

दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते / इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः

ദക്ഷിണാ-ആസക്തിയെന്ന മൂന്നാം ബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിതനായ ജീവൻ അത്യന്തമായി ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു. ഇവ മൂന്നു ബന്ധങ്ങളെന്നും, അവയുടെ കാരണം അജ്ഞാനമാണെന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 39

अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् / अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः

അനിത്യത്തിൽ നിത്യബോധം, ദുഃഖത്തിൽ സുഖദർശനം; സ്വന്തമല്ലാത്തതിൽ ‘എന്റെത്’ എന്ന ധാരണ, അശുചിയിൽ ശുചിത്വനിശ്ചയം—ഇവയാണ് വിപരീതബോധങ്ങൾ.

Verse 40

येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् / रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्

വിപരീതബോധം മൂലം ആരിൽ ഈ മനോദോഷങ്ങളും ജ്ഞാനദോഷങ്ങളും ഉണ്ടോ; കൂടാതെ രാഗദ്വേഷനിവൃത്തി സംഭവിക്കുമ്പോൾ—അതേ ജ്ഞാനമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 41

अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः / कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते

അജ്ഞാനം തമസ്സിന്റെ മൂലമാണ്; രജസ് കർമ്മത്തിന്റെ ദ്വിവിധഫലമാണ്. കർമ്മജന്യമായി വീണ്ടും ദേഹം ഉദിക്കുന്നു; മഹാദുഃഖം പ്രവഹിക്കുന്നു.

Verse 42

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा / पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा

ശ്രോത്രം, നേത്രം, ത്വക്ക്, ജിഹ്വ, ഘ്രാണം എന്നിവയിൽ നിന്നുയരുന്ന വിഷയതൃഷ്ണ—കർമ്മം മൂലം ദുഃഖത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച് പുനർഭവം വരുത്തുന്നു.

Verse 43

सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः / तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते

തൃഷ്ണയിൽ മൂടപ്പെട്ട ബാലൻ സ്വകൃതകർമ്മഫലങ്ങളിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു, എണ്ണപിഴിയന്ത്രംപോലെ ജീവൻ അവിടെയേ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു।

Verse 44

तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते / तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्

അതുകൊണ്ട് അനർത്ഥങ്ങളുടെ മൂലം അജ്ഞാനമാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു; ആ ഒരേയൊരു ശത്രുവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ജ്ഞാനത്തിനായി പരിശ്രമിക്കണം।

Verse 45

ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते / वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते

ജ്ഞാനത്താൽ എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; ത്യാഗത്താൽ ബുദ്ധി രാഗരഹിതമാകുന്നു; വൈരാഗ്യത്താൽ ശുദ്ധിയാകുന്നു; ശുദ്ധനായവൻ സത്ത്വത്താൽ മോചിതനാകുന്നു।

Verse 46

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् / अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः

ഇനി ഞാൻ ജീവികളെ അപഹരിക്കുന്ന രാഗത്തെ പ്രസ്താവിക്കും; വിഷയങ്ങളിൽ അധീനമായ ആത്മാവിന് ആസക്തിയേ തന്നെ യോഗമായി തീരുന്നു।

Verse 47

अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् / दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा

അനിഷ്ടവും ഇഷ്ടവും സംബന്ധിച്ച് അപ്രീതിയും പ്രീതിയും, അതിൽ നിന്നുള്ള താപവും വിഷാദവും; ദുഃഖം ലഭിച്ചാലും താപമില്ലായ്മ, അതുപോലെ സുഖത്തെ ഓർക്കലും—(ഇവയാണ്).

Verse 48

इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः / ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके

ഇങ്ങനെ വിഷയാസക്തി (വൈഷയ രാഗം) ജനനത്തിന്റെ കാരണമെന്നു സ്മൃതി പറയുന്നു; ബ്രഹ്മാദി മുതൽ സ്ഥാവരാന്തം വരെ ഈ ആദിഭൗതിക സംസാരത്തിൽ।

Verse 49

अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् / यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च

അതുകൊണ്ട് അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന അജ്ഞാനം ഉപേക്ഷിക്കണം; അതിന് ഋഷി-പ്രമാണവും ഇല്ല, ശിഷ്ടാചാരവും ഇല്ല.

Verse 50

वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः / एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्

വർണാശ്രമത്തോട് വിരുദ്ധവും ശിഷ്ടശാസ്ത്രത്തോട് വിരോധമുള്ളതുമായ വഴി—അതാണ് നരകത്തിനും തിര്യക്-യോനിക്കും കാരണമാകുന്നത്.

Verse 51

तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते / त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे

തിര്യക്-യോനിയിലേക്കുള്ള കാരണവും അവിടെ തന്നെയെന്ന് പറയുന്നു; യാതനാസ്ഥാനത്തിൽ അത് മൂന്നു വിധം, തിര്യക്-യോനിയിൽ ആറു വിധം എന്നും കണക്കാക്കുന്നു.

Verse 52

कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः / अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्

കാരണത്തിലും വിഷയത്തിലും എല്ലായിടത്തും പ്രതിഘാതം (തടസ്സം) ഉണ്ടാകുന്നു; ആ സമസ്ത അനൈശ്വര്യം പ്രതിഘാതസ്വഭാവമാണെന്ന് സ്മൃതി പറയുന്നു.

Verse 53

इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा / सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्

ഇങ്ങനെ ഭൂതാദികളുടെ താമസവൃത്തി നാലുവിധമാണ്. സത്ത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ചിത്തം സത്ത്വാനുസാരമായി തന്നെ പ്രകടമാകുന്നു.

Verse 54

तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् / सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्

തത്ത്വദർശനത്തിലൂടെ തത്ത്വങ്ങളെ യഥാതത്ത്വമായി കണ്ടാൽ സത്ത്വവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും തമ്മിലുള്ള നാനാത്വം ബോധ്യപ്പെടുന്നു—ഇതാണ് നാനാർത്ഥദർശനം.

Verse 55

नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते / तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च

നാനാത്വദർശനമാണ് ജ്ഞാനം; ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് യോഗം എന്നു പറയുന്നത്. അതിനാൽ ബന്ധിതന് ബന്ധവും, മുക്തന് മോക്ഷവും അതിനാൽ തന്നെയാകുന്നു.

Verse 56

संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते / निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते

സംസാരത്തിൽ നിന്നു വിനിവൃത്തനായാൽ മുക്തൻ ലിംഗം (സൂക്ഷ്മദേഹം) മുതലും വിടുതൽ നേടുന്നു. ബന്ധരഹിതനായി, അചൈതന്യസദൃശനായി, സ്വാത്മയിൽ തന്നേ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 57

स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः

സ്വാത്മയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനായിട്ടും അവൻ ‘വിരൂപ’ എന്ന നാമത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനത്തിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും ലക്ഷണങ്ങൾ സംക്ഷേപത്തിൽ പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 58

स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः / पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्

തത്ത്വദർശികൾ മോക്ഷം ത്രിവിധമാണെന്ന് പറഞ്ഞു. ആദ്യത് ജ്ഞാനത്തിലൂടെ വിരാഗവിയോഗം, രണ്ടാമത് രാഗക്ഷയത്തിലൂടെ.

Verse 59

तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् / लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्

മൂന്നാമത്തെ മോക്ഷകാരണം തൃഷ്ണയുടെ ക്ഷയമാണെന്ന് വ്യാഖ്യാനിച്ചു. ലിംഗാഭാവത്തിൽ കൈവല്യം; കൈവല്യത്തിൽ നിന്ന് നിരഞ്ജനാവസ്ഥ.

Verse 60

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते / अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्

നിരഞ്ജനത്വം കൊണ്ടു അവൻ ശുദ്ധൻ; അവനോടു തുല്യമായ മറ്റൊരു നിത്യസത്ത്വം ഇല്ല. ഇനി ദോഷദർശനത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന വൈരാഗ്യം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും.

Verse 61

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे / अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्

ദിവ്യവും മാനുഷവുമായ പഞ്ചലക്ഷണ വിഷയങ്ങളിൽ ദോഷം കണ്ടു ദ്വേഷമില്ലാതെയും അത്യാസക്തിയില്ലാതെയും ഇരിക്കുക—ഇതാണ് കർത്തവ്യം.

Verse 62

तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् / एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्

തപസ്, പ്രീതി, വിഷാദം—ഇവയെ ഉപേക്ഷിക്കണം. ഇങ്ങനെ വൈരാഗ്യം ആശ്രയിച്ചാൽ ദേഹധാരി നിർമമനാകുന്നു.

Verse 63

अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च / विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया

ഇത് ‘അനിത്യം, അശിവം, ദുഃഖരൂപം’ എന്നു ബുദ്ധിയാൽ നിരന്തരം ചിന്തിച്ചാൽ, അത്യന്തം সাধനയാൽ സത്ത്വത്തിന്റെ കാര്യ-കരണങ്ങൾ വിശുദ്ധമാകും।

Verse 64

परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति / ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा

കഷായം പരിപക്വമായവൻ സമസ്ത ദോഷങ്ങളും വ്യക്തമായി കാണുന്നു; തുടർന്ന് പ്രയാണകാലത്തും അതുപോലെ നൈമിത്തിക ദോഷങ്ങളെയും കാണുന്നു।

Verse 65

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः / स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै

ശരീരത്തിൽ പ്രകുപിതമായ ഉഷ്മാവ് തീവ്രവായുവാൽ പ്രേരിതമായി, അതേ ശരീരത്തെ ആശ്രയിച്ച് സമസ്ത ദോഷങ്ങളെയും തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു।

Verse 66

प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च / शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः

അത് പ്രാണസ്ഥാനങ്ങളെ ഭേദിച്ച്, മർമ്മങ്ങളെ മുറിച്ച് കടന്നുപോകുന്നു; ശൈത്യത്താൽ പ്രകുപിതമായ വായു അപ്പോൾ മേലോട്ടു പുറപ്പെടുന്നു।

Verse 67

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः / समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु

ഈ വായു സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ പ്രാണസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; ഉടൻ തന്നെ ജ്ഞാനം മൂടപ്പെടുകയും കർമ്മങ്ങൾ ചുരുങ്ങുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ।

Verse 68

स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः / अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः

ആ ജീവൻ നാഭി-ആധാരത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായി, തന്റെ പൂർവകൃത കർമങ്ങളാൽ അഷ്ടാംഗ പ്രാണപ്രവൃത്തിയെ വീണ്ടും വിചലിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 69

शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् / एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते

അവൻ അവസാനം ശരീരം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ ശ്വാസം നിലയ്ക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ പ്രാണങ്ങൾ വിട്ടവനെ ‘മൃതൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 70

यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः / रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते

ഈ ലോകത്ത് സ്വപ്നത്തിൽ അവനെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ, കർമാധീനനായവന് അതുതന്നെ ഭോഗ-രഞ്ജനമാണ്; അതൊഴികെ മറ്റൊന്നുമില്ല.

Verse 71

नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् / शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे

മൂന്നാമത് ‘തൃഷ്ണാക്ഷയം’—ഇത് മോക്ഷലക്ഷണമെന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങളിൽ ദോഷദൃഷ്ടി കാണുക അഞ്ചു ലക്ഷണങ്ങളിൽ പെടുന്നു.

Verse 72

अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् / वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च

ദ്വേഷമില്ലായ്മ, അസക്തി, പ്രീതിയും താപവും ഒഴിവാക്കൽ—ഇവ വൈരാഗ്യത്തിന്റെയും പ്രകൃതികളുടെ ലയത്തിന്റെയും കാരണങ്ങളാണ്.

Verse 73

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् / अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः

മുമ്പ് പറഞ്ഞ ക്രമപ്രകാരം എട്ട് പ്രകൃതികൾ അറിയേണ്ടവ. അവ്യക്തത്തിൽ തുടങ്ങി ഭൂതാന്തം വരെ—ഇവ എല്ലാം പ്രകൃതിയിൽ നിന്നു ജനിച്ചവയാണ്.

Verse 74

वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः / वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्

വർണാശ്രമാചാരത്തിൽ യുക്തനായി, ശിഷ്ടനായി, ശാസ്ത്രവിരോധമില്ലാത്തവനായി നിലകൊള്ളുന്നതാണ്—വർണാശ്രമങ്ങളുടെ ഈ ധർമ്മം ദേവസ്ഥാനങ്ങളിൽ കാരണം (ആധാരം) ആകുന്നത്.

Verse 75

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता / ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्

ബ്രഹ്മാദി മുതൽ പിശാചാന്തം വരെ ദേവതകളുടെ എട്ട് സ്ഥാനങ്ങൾ (വർഗങ്ങൾ) ഉണ്ട്. ഐശ്വര്യം, അണിമാദി—ഇത് അഷ്ടലക്ഷണങ്ങളുള്ള കാരണതത്ത്വമാണ്.

Verse 76

निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे / अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्

അപ്രതിഘാതത്തിൽ നിമിത്തം, ശബ്ദാദി ലക്ഷണങ്ങളിൽ ദൃഷ്ടം (പ്രത്യക്ഷം)—ഇങ്ങനെ എട്ട് രൂപങ്ങൾ പ്രകൃതിജന്യങ്ങൾ, ക്രമപ്രകാരം.

Verse 77

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु / प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः

ഗുണമാത്രസ്വരൂപങ്ങളായവ ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാരിൽ അനുസക്തമാകുന്നു; മഴക്കാലത്ത് കണ്ണുള്ളവർ വേർതിരിഞ്ഞ മേഘങ്ങളെ കാണുന്നതുപോലെ.

Verse 78

पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा / खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा

ഇത്തരത്തിലുള്ള സിദ്ധന്മാർ ദിവ്യചക്ഷുസ്സാൽ ജീവനെ കാണുന്നു; അവൻ അന്നപാനങ്ങൾ ഭുജിച്ച്, പിന്നെ യോനികളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതും ദൃശ്യമാകുന്നു।

Verse 79

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् / जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्

അവൻ തിരശ്ചീനമായി, മേലോട്ടും കീഴോട്ടും ക്രമമായി ഓടുന്നവനായാലും—ജീവൻ, പ്രാണൻ, ലിംഗം, കരണം എന്ന നാലു പേരുകളാൽ വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 80

पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते / व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः

ഒരേ അർത്ഥമുള്ള പര്യായശബ്ദങ്ങളാൽ അവനെയേ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വ്യക്ത-അവ്യക്ത പ്രമാണമുള്ള ഈ ജീവൻ എല്ലാം സമഗ്രമായി അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 81

अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् / एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते

അവ്യക്തത്തിന്റെ അനുഗ്രഹാന്തം വരെ നിലകൊള്ളുന്നതും, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ അധിഷ്ഠിതമാക്കുന്നതുമായ അതിനെ ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ്, ശുദ്ധനായി, ജ്ഞാനത്താൽ തന്നെ മോചിതനാകുന്നു।

Verse 82

नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने / यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते

തത്ത്വങ്ങളുടെ തത്ത്വദർശനത്തിൽ തത്ത്വം നശിക്കുന്നതുപോലെ; ദേഹം വേർപെട്ടാൽ, പരമ നിർവൃതിയിൽ, അവൻ ഇഷ്ടപ്രകാരം പുറപ്പെടുന്നു।

Verse 83

भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः / मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः

അപ്പോൾ അവ്യക്തത്തെ അറിയുന്ന ജ്ഞാനിയുടെ കരണമും ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ ഗുണശരീരത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി സർവ്വത്ര പ്രണാദിയിൽ (പ്രാണനാദത്തിൽ) ലയിക്കുന്നു.

Verse 84

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः / ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः

കത്തിച്ച വിത്തിൽ നിന്ന് മുള പൊട്ടാത്തതുപോലെ, ജ്ഞാനി മറ്റൊരു ശരീരം സ്വീകരിക്കുകയില്ല; അവന്റെ ശരീരവും മനസ്സും സംസാരത്തിന്റെ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തമാണ്.

Verse 85

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते / प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते

ജ്ഞാനത്താൽ പതിനാലു അവസ്ഥകളുടെ ബോധം ലഭിച്ചാൽ, പ്രകൃതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ നിവൃത്തനാകുന്നു; പ്രകൃതിയെ ‘സത്യം’ എന്നും, അതിന്റെ വികാരത്തെ ‘അനൃതം’ എന്നും പറയുന്നു.

Verse 86

असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते / अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते

അസദ്ഭാവം ‘അനൃതം’ എന്നു അറിയണം; സദ്ഭാവം ‘സത്യം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ക്ഷേത്രജ്ഞൻ നാമരൂപരഹിതൻ; (ക്ഷേത്രം) നാമരൂപമുള്ളതെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 87

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते / क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते

ക്ഷേത്രത്തെ അറിയുന്നതിനാൽ അവൻ ‘ക്ഷേത്രജ്ഞൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ ആരാൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രത്യയം (സാക്ഷാത്കാരം) ഉണ്ടാകുന്നുവോ, ആ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ‘ശുഭൻ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 88

क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते / क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा

അതുകൊണ്ട് അവനെ ‘ക്ഷേത്രജ്ഞൻ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു; ജ്ഞാനികൾ ‘ക്ഷേത്രം’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഹേ ദ്രഷ്ടാവേ! ക്ഷേത്രം നിന്റെ പ്രത്യയത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് ദൃശ്യമാകുന്നത്; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ സദാ പ്രത്യയസ്വരൂപൻ.

Verse 89

क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च / भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः

ക്ഷയം വരുത്തുന്നതുകൊണ്ടും, കാരണമായിരിക്കുന്നതുകൊണ്ടും, ക്ഷതത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നതുകൊണ്ടും; ഭോഗ്യവും വിഷയവുമായിരിക്കുന്നതുകൊണ്ടും—ക്ഷേത്രവിദർ ഇതിനെ ‘ക്ഷേത്രം’ എന്നു അറിയുന്നു.

Verse 90

महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् / विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च

മഹത്തത്ത്വം മുതൽ വിശേഷാന്തം (സ്ഥൂലഭൂതങ്ങൾ) വരെ, സർവ്വരൂപമായിട്ടും വ്യത്യസ്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് വികാരലക്ഷണമുള്ളതുതന്നെ; അതേ ‘അക്ഷരം’ പോലും ക്ഷരഭാവത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 91

तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः / तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते

അതേത് വികാരങ്ങളെ അനുഗമിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും ക്ഷയിക്കുന്നതിനാൽ—ആ കാരണത്താൽ തന്നെയാണ് അതിനെ ‘ജ്ഞര’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

Verse 92

संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् / दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते

സംസാരത്തിലും നരകങ്ങളിലും നിന്ന് പുരുഷനെ രക്ഷിക്കുകയും, ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് ത്രാണം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നതിനെ—‘ക്ഷേത്രം’ എന്നും വിളിക്കുന്നു.

Verse 93

सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते / अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः

സുഖദുഃഖവും ‘ഞാൻ’ എന്ന അഹംഭാവവും ചേർന്നതിനാൽ അതിനെ ‘ഭോജ്യം/ഭോഗ്യം’ എന്നു പറയുന്നു. അചേതനമായതിനാൽ അതാണ് വിഷയം; അതിനോട് വിരുദ്ധധർമ്മനായ വിഭു സ്മൃതനാണ്.

Verse 94

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् / अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च

അത് ക്ഷയിക്കുകയുമില്ല, ക്ഷരിക്കുകയുമില്ല; എങ്കിലും വികാരങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ചതുപോലെ തോന്നുന്നു. അതിനാൽ അതിനെ ‘അക്ഷരം’ എന്നു പറയുന്നു, കാരണം അത് അക്ഷീണമാണ്.

Verse 95

यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते

അവൻ ‘പുരി’ എന്ന ദേഹനഗരത്തിൽ വസിക്കുന്നതിനാൽ ‘പുരുഷൻ’ എന്നു പറയുന്നു. ‘പുര’ എന്ന ധാരണയുടെ ആധാരമായതിനാലും അവൻ ‘പുരുഷ’ എന്നു അഭിധേയൻ.

Verse 96

पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते / शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः

‘പുരുഷനെ വിവരിക്കൂ’ എന്നു പറഞ്ഞാൽ അജ്ഞർ അവനെ പലവിധം പറയുന്നു. അവൻ ശുദ്ധൻ, നിരഞ്ജന-പ്രഭാസ്വരൂപൻ; അവൻ ജ്ഞാതാവ്, എങ്കിലും (വിഷയബന്ധിത) ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തൻ.

Verse 97

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः / नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते

അത് ‘ഉണ്ട്’ ‘ഇല്ല’, ‘മറ്റൊന്ന്’ എന്നു; ‘ബന്ധിതം’ ‘മുക്തം’, ‘പോയത്’ ‘നിന്നത്’ എന്നു—ഇത്തരം നിർദ്ദേശങ്ങൾ അതിൽ ബാധകമല്ല. കാരണം അത് കാരണമില്ലാത്തതും നിർവചനാതീതവും; അതിൽ പിടിക്കാവുന്ന ‘ഹസ്തം’ (ആധാരം) ഇല്ല.

Verse 98

शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः / आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्

ശുദ്ധതകൊണ്ട് അവൻ ദൃശ്യമല്ല; ദ്രഷ്ടാവായതിനാൽ സമദർശി. ആത്മപ്രത്യയത്തിന് കാരണമാകയാൽ അവൻ ഹീനനല്ല, അഹേതുക്കനും അല്ല.

Verse 99

भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते / यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्

അനുമാനത്തിലൂടെ ഭാവഗ്രാഹ്യമായ തത്ത്വം ചിന്തിക്കുന്നവൻ മോഹിക്കുകയില്ല. ദർശനസ്വരൂപനായ, ശാന്താർത്ഥ ജ്ഞാതാവിനെ അവൻ കാണുമ്പോൾ.

Verse 100

दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् / विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः

ദൃശ്യമിലും അദൃശ്യമിലും അവനെ നിർദ്ദേശിക്കുമ്പോൾ ആ ശ്രേഷ്ഠ തത്ത്വം ഗ്രഹിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം. ജ്ഞാതാവ് ഇവിടെ എല്ലായിടത്തും വേറിട്ടതായി ദൃശ്യമാകുന്നില്ല.

Verse 101

स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति / प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति

കാരണമാത്മാവ് തന്റെ ആത്മാവാൽ തന്നേ ആത്മാവിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അവിടെ കാരണമായ പ്രകൃതിയിൽ, തന്റെ സ്വാത്മസ്വരൂപത്തിൽ തന്നേ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 102

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः / एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा

‘ഉണ്ട്’ ‘ഇല്ല’, ‘അവൻ മറ്റൊരാൾ’, ‘ഇവിടെയോ അവിടെയോ’—പിന്നെയും ‘ഏകത്വമോ വേർപാടോ’—ഇത്തരം വികല്പങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രജ്ഞപുരുഷനും (ചിന്തിക്കപ്പെടുന്നു).

Verse 103

आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा / कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च

അവൻ ആത്മാവുമാകാം, അനാത്മാവുമാകാം; ചേതനനും അചേതനനും ആകാം. അവൻ കർത്താവും അകർത്താവും; ഭോക്താവും ഭോജ്യവും തന്നേ.

Verse 104

यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः

അവനെ പ്രാപിച്ചാൽ പിന്നെ മടങ്ങിവരൽ ഇല്ല—അവൻ മലിനരഹിതനായ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ. അവൻ അവാച്യൻ; കാരണം അവനെ വിവരണം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല; വാദ-തർക്കഹേതുക്കളാലും അവൻ ഗ്രാഹ്യമല്ല.

Verse 105

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः / नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह

ആ തത്ത്വം തർക്കാതീതവും ചിന്താതീതവും സർവ്വഥാ അവിജ്ഞേയവുമാണ്. വാക്കാൽ അതിനെ പറയാൻ കഴിയില്ല; മനസ്സോടുകൂടിയും അതിനെ പ്രാപിക്കാനാവില്ല.

Verse 106

क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने / व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते

ക്ഷേത്രജ്ഞൻ നിർഗുണനും ശുദ്ധനും ശാന്തനും ക്ഷീണനും നിരഞ്ജനനും ആയി; സുഖദുഃഖങ്ങൾ വിട്ടുമാറി, നിയന്ത്രിതനായി, ശാന്തിയിൽ എത്തുമ്പോൾ—

Verse 107

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते / एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः

എന്നാൽ ആ നിരാത്മ (നിർവിശേഷ) അവസ്ഥയിൽ വാച്യവും അവാച്യവും എന്ന ഭേദം ഇല്ല. പിന്നെ അവിടെ നിന്നുതന്നെ സംഹാരവും വിപുലീകരണവും—വ്യക്തവും അവ്യക്തവും—ഇരണ്ടും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 108

सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते

ഈ ജഗത്ത് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും ലയത്തിൽ ഗ്രസിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു; വ്യക്താവസ്ഥയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ക്ഷേത്രജ്ഞൻ അധിഷ്ഠിതമായ എല്ലാം വീണ്ടും സൃഷ്ടിയിൽ പ്രവൃത്തമാകുന്നു.

Verse 109

अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् / साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः / अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः

അതിന്റെയന്തത്തിൽ ബുദ്ധിപൂർവം അധിഷ്ഠാനത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. സാമ്യം–വൈസാമ്യം മൂലം ഉണ്ടായ ഇരുവരുടെയും സംയോഗം പ്രസിദ്ധമാണ്. ആ സംയോഗം അനാദിയും മഹാപുരുഷജന്യവും എന്നു സ്മൃതിയിലുണ്ട്.

Verse 110

यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य / पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव

സർഗ-പ്രതിസർഗകാലം നിലനിൽക്കുന്നത്രയും ജഗത്ത് നിയന്ത്രിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു. മുൻപേ തന്നെ അതിനോടനുബന്ധിച്ച ബുദ്ധിപൂർവമായ അതേ പുരുഷാർത്ഥം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 111

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा / अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति

ഇത് നിസർഗ-പ്രതിസർഗങ്ങൾക്ക് മുൻപുള്ള ശക്തി—പ്രധാനജന്യമായാലും ഈശ്വരകാരിതമായാലും. ഇത് അനാദിയും അനന്തവും; അഭിമാനത്തോടെ ജഗത്തെ ഭീതിപ്പെടുത്തി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 112

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते

ഇങ്ങനെ ഇത് മൂന്നാമത്തേതായ, കാരണലക്ഷണയുക്തമായ പ്രാകൃത സർഗം എന്നു പറഞ്ഞു. ഇതിൽ ആ പരമ (അത്യന്ത) കാലത്തെ അറിഞ്ഞാൽ മനുഷ്യൻ മോചിതനാകുന്നു.

Verse 113

इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया / विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्

ഇങ്ങനെ, ഹേ സൂതാ, പ്രതിസർഗ്ഗം ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ചു. ഇനി വിശദമായും ക്രമമായും വീണ്ടും ഞാൻ എന്തു പറയണം?