Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിലെ വായുപ്രോക്ത മധ്യമാഭാഗത്തിന്റെ തൃതീയ ഉപോദ്ധാതപാദത്തിൽ ‘ഗാന്ധർവ മൂർച്ചനാ-ലക്ഷണ-വർണനം’ എന്ന ഏകഷഷ്ടിതമ അധ്യായം സമാപിച്ചു. മുൻആചാര്യന്മാരുടെ മതം അറിഞ്ഞ് ഞാൻ ക്രമമായി പ്രസിദ്ധ അലങ്കാരങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കും; എന്റെ വചനം കേൾക്കുക.

Verse 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

അലങ്കാരങ്ങൾ അവയുടെ അവയുടെ വർണങ്ങളോടും കാരണങ്ങളോടും കൂടി പറയേണ്ടതാണ്; കൂടാതെ സംഹിതാ-നിയോഗപ്രകാരം, എപ്പോഴും നാഡി മുതലായവയെ പരിഗണിച്ച്.

Verse 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

വാക്യാർത്ഥം, പദാർത്ഥം, പദയോഗാർത്ഥം എന്നിവയും അലങ്കാരങ്ങളുംകൊണ്ട് ഉണ്ടാകുന്ന പൂരണം ഗീതകത്തിന്റെ പദങ്ങളെന്നു പറയുന്നു; അത് മുൻപിലായാലും പിന്നിലായാലും ആകാം.

Verse 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

സ്ഥാതോ, നിത്രീ, നരോ, നീഡ്ഡീ—ഇവ മനസ്സ്, കണ്ഠം, ശിരസ് എന്നിവയിൽ സ്ഥിതമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; ഈ മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിധിയാണ് ഉത്തമം.

Verse 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

പ്രകൃതിയിൽ നാലു വർണങ്ങളുണ്ട്; വിവേചനത്തിന്റെ ഭേദം നാനാവിധം. വികൽപം എട്ടുവിധമെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ദേവന്മാർ അതിനെ പതിനാറുവിധമായി അറിഞ്ഞു.

Verse 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

‘സൃഷ്ട’യും ‘പ്രസഞ്ചാരി’യും വർമ്മത്തിന്റെ ഭേദങ്ങൾ; മൂന്നാമത് ‘അവരോഹണം’, നാലാമത് ‘ആരോഹണം’ എന്നു വർമ്മവിദർ വർണമായി അറിയുന്നു.

Verse 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

അവിടെ ഒന്നാണ് ‘സഞ്ചരസ്ഥായി’; ‘സഞ്ചര’ എന്നാൽ ചലിക്കുന്നതായി മാറുന്നു. അവരോഹണ വർണങ്ങൾക്ക് ‘അവരോഹം’ എന്നു നിർദ്ദേശിക്കണം.

Verse 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

ആരോഹണത്തിലൂടെ ‘ആരോഹ’ വർണങ്ങളെ വർണവിദർ അറിയുന്നു; ഈ വർണങ്ങളുടെയേ അലങ്കാരം നിങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കൂ.

Verse 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

അലങ്കാരങ്ങൾ നാലാണ്—സ്ഥാപനീ, ക്രമരേജന, പ്രമാദം, അപ്രമാദം; അവയുടെ ലക്ഷണം ഞാൻ പറയാം.

Verse 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

വിശ്വരോ എട്ട് കലകളോടുകൂടിയവൻ; അവന്റെ സ്ഥാനം രണ്ടിൽ ഒന്നിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി പറയുന്നു. ആവർത്തത്തിന്റെ ക്രമം കണ്ണുകളെപ്പോലെ; പ്രവർത്തിയിൽ അതിന്റെ അളവ് നിർണ്ണീതമാണ്.

Verse 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

കുമാരനെ ‘സംപര’ എന്നു അറിയുക; അവൻ ദ്വിസ്ഥരനായി വാമനഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെ അവൻ—ഇതിൽ കുലമഹത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ചിഹ്നമുണ്ട്.

Verse 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

ശ്വേതൻ തന്റെ കാതരാവസ്ഥയിൽ ജനിച്ച കലയെ അഗ്നിയാൽ കൂടുതൽ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. അതേ സ്വരത്തിൽ, തപ്തമായാൽ, വർധന ഉണ്ടാകുന്നു—ഇത് വിവേകികൾ അറിയുന്നു.

Verse 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

ശ്യേനൻ മറ്റൊരു ഹസ്തമാണ്; ഉത്തരദിശ കമലകലയിൽ യുക്തമാണ്. അളവിന്റെ ഘനബിന്ദു വീണ്ടും ദൂരസ്ഥത്തിൽ ജനിക്കുന്നില്ല.

Verse 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

വർണങ്ങളുടെ കല നിർവ്വഹിക്കപ്പെടണം; അപ്പോൾ അത് സ്ഥാപിതമാകും. എന്നാൽ വിപര്യയത്തിന്റെ നട്ടുവിധിയാൽ എന്റെ ക്രമത്തിൽ ദുഷ്കരമായ പ്രാദുര്ഭാവം സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

ഒരു അധിക സ്വരം ഉണ്ടായിരിക്കട്ടെ; ഷഡ്ജം തന്നെയാണ് പരമ സ്വരം. കാക്കയുടെ സമൃദ്ധമായ കണ്ഠധ്വനിയുപോലെ ‘ആക്ഷേപ’ ‘സ്കന്ദന’ രൂപത്തിലുള്ള കര്‍മ്മം ചെയ്യണം.

Verse 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

ആ രണ്ടു ‘സന്താര’യും ‘സർവായ്യ’യും—കർമ്മമോ കാരണമോ ആയി കണക്കാക്കപ്പെടട്ടെ. ‘ആക്ഷിപ്ത’ം അവരോഹത്തോടെയാകട്ടെ; ‘പ്രോക്ഷ’വും ‘മദ്യ’വും അതുപോലെ തന്നെയാകട്ടെ.

Verse 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

പന്ത്രണ്ടാം കലാസ്ഥാനത്തിലും അത് ഇടവിട്ട് (ഏകാന്തരമായി) നിലകൊള്ളുന്നു. സ്വരസമന്വിതമായ ‘പ്രേശോല്ലിഖിത’ എന്ന അലങ്കാരമത്രേ അത്.

Verse 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

സ്വരങ്ങളുടെ പല കൂട്ടങ്ങളിലായി ‘കാപ്രയോഷ്ടനുപത്’ എന്ന കല നിലകൊള്ളുന്നു. ആ കല കൊണ്ടുതന്നെ ‘പ്രക്ഷിപ്ത’ം സംഭവിക്കുന്നു; അതു ഉപാദാനമായും വിരോധഭാവമായും മാറുന്നു.

Verse 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

എവിടെ യഥാഭൂതമായി ‘ദ്വികഥ’ രൂപത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നുവോ—അത് ‘ഉച്ചര’യിൽ നിന്ന്, ‘വിശ്വര’ത്തിൽ ആരൂഢമായി, ‘അഷ്ടസ്വര’ ക്രമപ്രകാരവും സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

അവരോഹണത്തിലൂടെ ‘വാപ’ ഉണ്ടാകും; ‘നാരത’ നിശ്ചയമായി ധ്രുവമാകും. ഇവയുടെ ഏകാന്തരക്രമം—അതുതന്നെ സ്വരങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

‘സാക്ഷി’യും ‘പ്രച്ഛേദന’വും എന്ന പേരിലുള്ള ചതുഷ്കല-ഗണം സ്മൃതിയിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവ അലങ്കാരങ്ങളാകുന്നു; ത്രിംശദ്ദേവന്മാർ ഇവയെ കീർത്തിച്ചു.

Verse 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

വർണ്ണസ്ഥാനപ്രയോഗത്താലും കലാമാത്രയുടെ പ്രമാണത്താലും—സംസ്ഥാനം, പ്രമാണം, വികാരം, ലക്ഷണം എന്നിവയും നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

മല-അലങ്കാരത്തിന്റെ പ്രയോജനം നാലുവിധമെന്ന് അറിയണം. കാരണം സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിന് വിരുദ്ധമായ അലങ്കാരം വിപരീതമായി നിന്ദ്യമായിത്തീരും.

Verse 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

കവചത്തെയും അലങ്കരിക്കാൻ സ്വഭാവജന്യമായ വൈഷമ്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു; പലാഭരണങ്ങളുടെ സംയോഗം പോലെ സ്ത്രീയുടെ വിഭൂഷണം പൂർണ്ണമാകുന്നതുപോലെ.

Verse 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

കവചത്തിനും സ്വന്തം അലങ്കാരമുണ്ട്; ആ വിഭൂഷണം ആത്മസംഭവമാണ്. പാദത്തിൽ കുണ്ഡലം കാണില്ല; കണ്ഠത്തിൽ അത്തരം രശനയും ഇല്ല.

Verse 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

ഇങ്ങനെ ആദി അലങ്കാരം വിപരീതമായി നിന്ദ്യമായി; ചെയ്ത അലങ്കാരവും നാഗത്തെയേ പ്രകടിപ്പിച്ചതുപോലെ ആയി.

Verse 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

കണ്ട വഴിപോലെ തന്നെ ചെയ്യേണ്ടതിന്റെ വിധി നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു; ലക്ഷണം ഉറപ്പായാലും വൃത്തികയും അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

ഹേ മാസോദ്ഭവ, ഹേ മുഖോദ്ഭവ! ഞാൻ യാഥാതഥ്യമായി പറയും; ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശീതസ്ഥിതിയുടെ ദൈവത്വവും അറിയപ്പെട്ടതാണ്.

Verse 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

നഗ-ഓനയുടെ മുൻഭാഗവും മദ്ധ്യഭാഗവും തന്നെയാണ് പര്യയം; അവ രണ്ടിന്റെയും വിഭജനം ദേവന്മാരുടെ ലാവണ്യ-മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

അനുഷംഗജന്യമായ ക്രമം ദർശിക്കപ്പെട്ടു—സ്വരസമൂഹങ്ങൾക്കിടയിലെ അന്തരത്തോടെ; വിപര്യയവും സംവർത്തവും സപ്തസ്വര പദക്രമത്തിൽ തന്നെ സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

ഗാന്ധാര-സേതു സ്വരങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠ ഭഗവദ്ഭക്തർ പാടുന്നു; പഞ്ചമം, മധ്യമം, ധൈവതം—ഇവ നിഷാദത്തോട് ബന്ധപ്പെട്ടു എന്നു പറയുന്നു.

Verse 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

ഷഡ്ജവും ഋഷഭവും—മദ്രക പ്രയോഗത്തിൽ ഇവയിൽ ഭേദമില്ലെന്ന് നാം അറിയുന്നു; എന്നാൽ ദ്വ്യപരത്തിന്റെ ഭേദം എന്ത്, ഉഷ്ണന്തികത്തിന്റെ ദ്വയം എന്ത്?

Verse 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

പ്രാകൃതവും വൈകൃതവും—ഇരുവിധത്തിലും ഗാന്ധാര സ്വരം പ്രയോഗിക്കുന്നു; പദത്തിന് ‘അത്യയ’ രൂപവും കൗശികിക്ക് ‘സപ്ത’ രൂപവും എന്നു പറയുന്നു.

Verse 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

ഗാന്ധാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ വിധി പൂർണ്ണമായി സ്മൃതമാണ്; ഇതേ ക്രമം മധ്യമാംശത്തിലെ ‘മധ്യമ’മായി നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

വിശേഷമായി ചതുര്വിധ രൂപത്തിൽ പ്രസ്താവിച്ച ഗീതങ്ങൾ ഏതൊക്കെയോ; തുടർന്ന് കൗശികിയെ സപ്തസ്വരങ്ങളാൽ നിർമ്മിതവും സപ്തരൂപിണിയുമായതായി പറയുന്നു।

Verse 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

ചിലർ ഇതിനെ ‘അഗദർശനം’ എന്നും, ചിലർ ‘മാനുദ്വൈമമക’ എന്നും പറയുന്നു; ദ്വിതീയ മാസമാത്രകളാൽ അവയെല്ലാം പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നു।

Verse 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

ഉത്തരത്തിലും ഇങ്ങനെ മാതാ ബ്രാഹ്മീ ബ്രാഹ്മതലത്തിലേക്ക് ചെന്നു; മായ നിവൃത്തിയാകുന്നിടത്ത് ആഹതരായവരും ശമനം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

ഒരു പാദം ‘മായാത്ര’ എന്നും, ‘പാദ’ എന്ന അതിവാരിമും എന്നും പറയുന്നു; സംഖ്യാഗണനയാൽ ആഹ്വാനിക്കപ്പെട്ടതിനെ അവിടെ ‘പാനം’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു।

Verse 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

ദ്വിതീയ പാദഭംഗം ‘ഗ്രഹ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; ആദ്യത്തെത് ‘അഷ്ടതീടതീ’ എന്നു പറയുന്നു, എന്നാൽ രണ്ടാമത്തെത് അപരാന്തികർ അംഗീകരിച്ചിട്ടില്ല।

Verse 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

പാദഭാഗസപാദമായി ഇത് പ്രകൃതിയിലേ തന്നെ സ്ഥാപിതമാണ്. നാലാമത്തെ ഉത്തരവും അതുപോലെ; മദ്രവത്, പാവമദ്രക—ഇരണ്ടും വിധിയായി പ്രസ്താവിതം.

Verse 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

ദക്ഷിണത്തിലെ മദ്രകയുടെ കലയും പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. സമസ്ത അനുയോഗം തന്നെയാണ് ദ്വിതീയ ബുദ്ധി (രണ്ടാം നിർണ്ണയം) എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

ഇതിൽ പാദോദ്ധരണം (പാദങ്ങളുടെ ഗ്രഹണം) ഉണ്ടാകുന്നു; ഇവിടെ ‘പാരം’ (അന്ത്യം) വിധിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ഇരട്ടത്തിലും എവിടെയെവിടെ മുനിയോഗത്തിന്റെ ഏകത്വം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നുവോ.

Verse 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

അനേക സമവായങ്ങളെ ഹരി പാതകങ്ങൾ (ദോഷങ്ങൾ) എന്നു സ്മരിച്ചു. മൂന്നു വൃത്തികളിൽ—വൃത്തിയിലും വൃത്തിയുടെ ഉള്ളിലും—ദക്ഷിണ (ദക്ഷിണാ/ദക്ഷിണപക്ഷം) സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

സമവായങ്ങൾ എട്ടാണ്; അതുപോലെ ‘വീരാ’യും ‘സംമൂർഛനാ’യും. കൂടാതെ ‘കസ്യനാസുതരാ’യും ‘സ്വരശാഖാ’യും പ്രസിദ്ധമായി പ്രഖ്യാതം.